به گزارش خبرنگار خبرگزاری شبستان در ارومیه، امام خمینی (رحمة الله علیه) در چارچوب انسانشناسی اسلامی، زن را موجودی با عقل، ایمان و مسئولیت الهی میدانستند که رسالتی کلیدی در ساختن انسان و شکلگیری تمدن اسلامی بر عهده دارد. این تعریف، زن را از هرگونه تقلیل به شئ یا ابزار رهایی میبخشد و او را در برابر مرد، از منظر کرامت انسانی و تکلیف دینی همرتبه قرار میدهد. هستهٔ این نگاه، تأکید بر این است که اسلام زن را «شئ» نمیپندارد؛ بلکه او را فردی با اراده، عقل و مسئولیت میشناسد که میتواند در ساخت جامعهای اسلامی نقش آفرین باشد.
در این چارچوب، امام خمینی (رحمة الله علیه) بهویژه بر نقش زن بهعنوان «انسانساز» تأکید فراوانی داشتند. ایشان مهمترین وظیفه زن را، تربیت نسل می دانستند. این تربیت، صرفاً محدود به فضای خانواده نمیشود؛ بلکه زن بهعنوان عضو فعال جامعه، در عرصههای فرهنگی، آموزشی و سیاسی نیز میتواند در شکلگیری تمدن اسلامی سهیم باشد. از دیدگاه ایشان، تمدنسازی زن در چارچوب اسلامی، همزمان با حفظ هویت معنوی و اخلاقی است و هرگز با تقلیل به ابزار مصرف یا تجمل همراه نیست.
این نگاه در تقابل آشکاری با دیدگاه غالب غربی قرار میگیرد. امام خمینی (رحمة الله علیه) با اشاره به شئ انگاری زن در غرب، در پی تبیین این مساله بودند که جامعه غربی با تمرکز بر جنبه ی جسمانی زن و حذف ابعاد معنوی و اخلاقی، او را از کرامت انسانی محروم کرده است. در مقابل، اسلام با تأکید بر عفت، حجاب و تقوا، زن را از تبدیل شدن به شئ مصون میدارد و حضور اجتماعی او را در چارچوبی معنوی و اخلاقی مشروع میداند.
بنابراین، حضور زن در عرصههای عمومی از دید امام خمینی (ره) نه تنها منافی کرامت نیست، بلکه نمایانگر شأن اصلی اوست، مشروط بر اینکه این حضور همراه با «زیست عفیفانه» و «تقوا» باشد. این دیدگاه، حجاب و عفت را نه محدودیتی برای زن، بلکه سپری برای حفظ کرامت و شخصیت او در برابر نگاه ابزارگرایانه جامعه میداند. در این چارچوب، زن نه بهعنوان شئ مصرفی، بلکه بهعنوان فردی با اراده و مسئولیت، در ساختن جامعهای اسلامی مشارکت میکند.
این رویکرد انسانمحور، زمینهساز مشارکت فعال زنان در عرصههای سیاسی، فرهنگی و اجتماعی پس از انقلاب شد؛ اما همواره در چارچوبی اخلاقی تعریف گردید. از دید امام خمینی، تمدنسازی زن و مرد در اسلام، مسیری یکسویه نیست؛ بلکه هر دو در کنار هم و با رعایت ضوابط الهی، سازنده تمدنی هستند که در آن، کرامت انسان_ زن و مرد_ در اوج خود قرار دارد.
برای بررسی جایگاه زن در نگاه امام خمینی(ره) با فاطمه ریش سفید بانوی فعال فرهنگی و استاد حوزه علمیه به گفتگو نشسته و این جایگاه را بررسی کردیم که در ادامه از نظر مخاطبان می گذرد
شبستان_به نظر شما نگاه امام خمینی(ره) به جایگاه زن در جامعه اسلامی چه تفاوتی با نگرشهای رایج پیش از انقلاب داشت؟
پیش از انقلاب دو نگاه افراطی به زن غالب بود. یک نگاه سنت زده و حاشیه ساز، که زن را عمدتا به خانه محدود می کرد و حضور اجتماعی او را تهدیدی برای دیانت می دانست. دوم نگاه غرب زده و سکولار، که زن را به عنوان ابزار تبلیغ، مصرف و نمایش اجتماعی می خواست و جنسیت زن بر شخصیت او پیشی می گرفت. امام رحمة الله علیه با هر دو نگاه مخالفت کردند. تفاوت اساسی نگاه ایشان این بود که زن را که مظهر جمال الهی است، دارای شأن اثر گذاری و صاحب رسالت می دیدند. زن در نگاه ایشان نه محبوس در خانه است، نه رها شده در ابتذال. بلکه مؤمن، انسان ساز و اثرگذار است. همان دیدگاهی که امام خامنه ای (مدظله العالی) در بیانات خودشان با "الگوی سوم زن" از آن یاد کردند.
شبستان_امام خمینی(ره) چگونه توانستند مرز میان «حفظ کرامت زن» و «حضور فعال اجتماعی» را تبیین کنند؟
امام خمینی زن را انسان ساز و جامعه ساز می دانستند و این همراه با تاکید بر زیست عفیفانه و حضورِ مبتنیِ بر تقوا در جامعه بود. ایشان می فرمودند: "اسلام نمیخواهد زن شئ باشد". بنابراین حضور اجتماعی زن با حفظ و رعایت احکام اسلامی و شرعی، نهتنها منافی کرامت زن نیست، بلکه نشان دهنده ی شخصیت و شأنیت اصلی اوست. همان مساله ی اساسی که غرب به اسم آزادی و برابری حقوق، از زنِ امروز گرفته است.
شبستان_امام خمینی(ره) در چه بیانات یا مواضعی، مستقیماً به نقش زنان در عرصههای مدیریتی و سیاسی اشاره داشتند؟
امام رحمة الله علیه در سخنرانی های متعددی به نقش زنان و کنشگری آن ها در امور سیاسی و مدیریتی و اهمیت آن تاکیده کرده اند و آن را امری مشروع و حتی ضروری می دانستند.
مانند حق رأی زنان و حضور ایشان در نهادهای انقلابی، مجلس و عرصه های تصمیم سازی و تصمیم گیری؛ که البته این تاکید دایر مدار همان حضورِ عفیفانه است،که در زمان پیش از انقلاب اینگونه نبود و جنسیتِ زن پررنگ تر از شخصیت انسانی اش بود و عملا ورود ایشان به عرصه های مهم اجتماعی و سیاسی، در شئ انگاری زنان و به ابتذال کشاندن آن ها ظهور و بروز پیدا میکرد.
شبستان_نقش زنان در پیروزی انقلاب و دفاع مقدس چگونه با دیدگاه امام خمینی(ره) درباره زن همخوانی دارد؟
زن از دیدگاه ایشان عامل اصلی و اساسی تربیت است. در طول تحولات قبل از انقلاب و بعد از آن این زن مسلمان ایرانی بود که با ایفای نقش پررنگ در تظاهرات انقلابی، پشتیبانی روحی و فکری از همسر و فرزندش در طول ۸ سال دفاع مقدس و حضور مؤثر در پشت جبهه ها و عرصه های مختلف سیاسی و فرهنگی، تجلی گرِ دیدگاه امام درباره زن تمدن ساز و تربیت کننده ی سرمایه ی انقلاب اسلامی است.
شبستان_از نظر امام، مسئولیتپذیری سیاسی و اجتماعی زنان چه نسبتی با وظایف خانوادگی آنان دارد؟
این نقش ها با هم تزاحم و تعارض ذاتی ندارند.زن می تواند هم همسر و مادرِ موثر باشد و همزمان در سیاست، فرهنگ و جامعه کنشگری فعال داشته باشد؛ مشروط بر اینکه اولویت بندی عقلانی و اخلاقی بین این نقش ها رعایت شود.
شبستان_به نظر شما حمایت امام خمینی(ره) از حضور بانوان در عرصههای تصمیمسازی چه اثری بر نگاه بعدی نظام اسلامی به زن گذاشت؟
دیدگاه حمایتی امام از حضور بانوان در عرصه های تصمیم سازی سبب شد که مشارکت سیاسی زنان به یک اصل پذیرفته شده تبدیل شود و زمینه ورود بانوان به مجلس، شوراهای اسلامی، دانشگاه ها و مدیریت فرهنگی کشور فراهم گردد. به گونه ای که شکل گیری گفتمانِ "زن مسلمانِ فعال و اثرگذار"در جمهوری اسلامی مرهون حمایت های امام رحمة الله علیه از زنان برای ورود به عرصه های سیاسی است.
شبستان_اگر امام خمینی(ره) امروز در جامعه حضور داشتند، به نظر شما درباره نقش زن در مسئولیتهای حکومتی و اجتماعی چه توصیههایی میکردند؟
اگر ایشان در شرایط امروز جامعه حضور داشتند؛ ضمن تاکید بر افزایش آگاهی های سیاسی و دینی، از حضور تخصصیِ زنان در عرصه های حکمرانی همراه با حفظ کرامت و شخصیتِ انسانی که ناشی از مقابله ی توأمان با تحجر و ابتذال است،حمایت می کردند.ضمن اینکه برای نشان دادن یک الگوی مطلوب اسلامی از زن، باید شکل های غربی آن نقد و دیدگاه اسلام در خصوص زن، به عنوان الگوی سازنده و اثرگذار تبیین و به جامعه معرفی شود.
شبستان_وظیفه طلبههای خواهر در ادامه مسیر فکری امام خمینی(ره) نسبت به زن مسلمان چیست؟
در شرایطی که جامعه ی جهانی در بیشتر عرصه ها به شکست الگوی زن غربی اذعان دارد، تبیین نظریه ی زن مسلمانِ اثرگذار، پاسخگویی به شبهات فمینیستی و الگوسازی عملی نه صرفا نظری برای زنان، از جمله مواردی است که طلاب خواهر می توانند به عنوان واسطِ گفتمانی نقش موثرتری در آن ایفا کنند.
شبستان_با توجه به تأکید امام بر «آگاهی زن»، چه اقداماتی را برای ارتقای بینش سیاسی و فرهنگی بانوان مؤمنه لازم میدانید؟
تقویت هویت زنِ مسلمان ایرانی، از راه گسترش آگاهی های سازنده؛ با ایجاد حلقه های گفت وگو در خصوص مسائل روز بانوان و تشکیل اتاق های فکر برای تشخیص و تعیین مسئله ها و مشکلات حوزه زنان و گفتمان سازی در خصوص این مسائل همچنین تربیت بانوان نخبه ی متعهد و تحلیلگر، همراه با الگوسازی های مطلوب از «بانوانِ تراز انقلاب اسلامی»،از جمله ی اقدامات لازم برای ارتقای بینش سیاسی و فرهنگی است.
نظر شما