وظایف مسجد در مواجهه با رفتارهای آشوب‌گرانه

به گزارش خبرنگار گروه مسجد و کانون‌های مساجد خبرگزاری شبستان، محمدعلی موظف رستمی، محقق و پژوهشگر در حوزه مسجد در یادداشتی به تحلیل وظایف مساجد در مواجهه با رفتارهای آشوبگرایانه حوادث اخیر پرداخت و به ارائه راهکار و پیشنهاد برای برون رفت از تکرار موارد مشابه در آینده اشاره کرد. در ادامه مشروح بخش دوم این یادداشت را می خوانید:

در ادامه بخش اول این نوشتار که با عنوان "چرایی حمله به مساجد توسط اغتشاشگران" تدوین و نشر یافت همچنانکه در آن بخش گفته شد نقش آمریکا و اسرائیل در تحریک ناآرامی‌های داخلی و حمله و تعرض همراه با خشونت تمام در چارچوب «جنگ ترکیبی» یا «براندازی نرم» تحلیل می‌شود. در این بخش تلاش می شود راهکارها و پیشنهادهایی با هدف برون رفت از تکرار این حوادث در آینده ارائه شود:

۱. برجسته سازی پایگاه مقدس مسجد و ارتقاء بهره مندی از پتانسیل و ظرفیت آن: با توجه به جایگاه مسجد و میزان مقبولیت بالا در میان عامه مردم  شایسته است جایگاه و همچنین ظرفیت بالای مسجد را برجسته سازی کرده و مساجد را در اولویت محاسباتمان قرار دهیم و از بستر مسجد برای مقابله هوشمندانه و مؤثرتر با  تهدیدات و هجمه های آشوبگرانه استفاده کنیم. هرچند با کمال تاسف باید اذعان داشت که مسجد سالهاست کارکرد عرفی و اصیل خود را از آنچه در دین به آن تاکید شده و محلی برای گشایش مشکلات مردم بوده، با صراحت می توان گفت که تا اندازه ای قابل تأمل از دست داده است. مسجدهای نسبتاً کم از نمازگزاران نوجوان و جوان همراه با غلبه حضور بیشتر ریش سپیدانی که در غروب جوانی و افول گرایشات عاطفی از ناحیه بستگان و جامعه به یاد آخرت افتاده و مسجد را به عنوان محل اُنس و ارتباط عاطفی با جمع نمازگزاران انتخاب کرده اند، مواجه است. این روایت همراه با هزینه های فراوانی که برای ساخت بنای مسجد شده و می شود، گویای این واقعیت تلخ است.

بنابراین شایسته است به دنبال احیای کارکردهای مورد انتظار دین از مسجد بود تا مسجد به محلی بدل شود که در آن هم مشکل دنیای مردم حل شود و هم رابطه آنها با آخرت. شایان ذکر است که مساجد به عنوان قلب تپنده‌ی حیات دینی و اجتماعی جامعه‌ی ایران، می‌توانند در شرایط کنونی با بهره‌گیری از ظرفیت‌های ذاتی خود، نقش بی‌بدیلی در مدیریت بحران‌های اجتماعی، تقویت انسجام ملی و مقابله با جنگ نرم دشمن ایفا کنند. بهترین راهکار، یک برنامه جامع، چندبعدی و هوشمند است که همزمان بر پیشگیری، تاب‌آوری و مشارکت فعال متمرکز باشد. مسجد باید از هرگونه صرفا توجه به مباحث امنیتی، ورود به عرصه‌های سیاسی روز به صورت حزبی، یا تبدیل شدن به سنگر درگیری فیزیکی به شدت پرهیز کند. قدرت اصلی مسجد در جذب قلوب، تولید امید و سازماندهی مردمی برای سازندگی است، نه در ایجاد بحران یا تقابل. ماموریت اصلی مسجد در این شرایط، تبدیل تهدیدهای اجتماعی به فرصت‌های معنوی و مردمی است. با این نگاه، مسجد می‌تواند نه تنها از گزند آشوب در امان بماند، بلکه به کانونی غیرقابل نفوذ برای وحدت و پیشرفت جامعه تبدیل شود.

۲.تقویت کارکرد اجتماعی و شبکه سازی مسجد: همچنانکه عیان و آشکار است مسجد یک نهاد اجتماعی  است و یکی از مهمترین کارکردهای مسجد نیز اجتماعی است که مهمترین برونداد و خروجی آن انسجام بخشی در تمامی سطوح و لایه های جامعه اسلامی است. در این راستا مهمترین وظیفه مسجد در مواقع بحران، روزآمدسازی و بهره مندی عمیق تر از این نقش اجتماعی در ایجاد و افزایش سریع وحدت و انسجام بین آحاد جامعه در مقابله با هجوم  برنامه ریزی شده در اغتشاشات است. در این مسیر شایسته است زمینه و بستر بسیج اجتماعی توسط مدیریت مسجد فراهم تا در مواقع لازم، مساجد توان و قدرت اجماع سازی از طریق فراخوان عمومی با هدف حفظ آرامش و افزایش هوشیاری مردمی را داشته باشد تا در نهایت از این طریق منجر به تثبیت فضای آرام در سطح جامعه شود.

۳. تبیین منطقی، عقلانی و هوشمندانه فضای سیاسی حاکم و مسائل مبتلابه روز جامعه: یکی از اصلی ترین و مهمترین نقش ها و وظایف مسجد روشنگری و  تبیین مسائل و تحولات جاری در سطح جامعه هست، که سُکان دار و تبیین گر اصلی نیز خود امام مسجد به عنوان متولی اصلی و مدیر فرهنگی و امور معنوی است. امروزه به نظر می رسد، مهمترین برنامه تبینی انجام  اقدام پیشگیرانه فرهنگی از طریق تقویت گفتمان انسجام بخش و افزایش آگاهی‌ اهالی مسجد درباره اهداف و نیات پلید دشمن بخصوص شیوع و نفوذ افکار تفرقه‌انگیز و انحرافی و بسیار مخرب است. بنابراین مسجد به‌عنوان یک رکن فرهنگی و اجتماعی با تبیین درست فرهنگی و اجتماعی می‌تواند در بعد پیشگیری و افزایش تاب‌آوری اجتماعی بسیار مؤثر باشد، هرچند برنامه‌ریزان و طراحان غربی در فهم دقیق فرهنگ ایرانی – اسلامی همواره دچار اشتباه محاسباتی شده و نمی‌فهمند که درگیرشدن با مبانی اعتقادی جامعه ایران، مردم را در نقطه مقابل آنان قرار می‌دهد و مسیر براندازی آنان را مسدود می‌کند. نتیجه این کار مانند تیری است که کمانه کرده باشد. به همین خاطر امروزه تبیین و روشنگری در حیطه فرهنگی از کارآمدی و تاثیر زیادی در بین آحاد جامعه برخوردار است. این نکته مهم را باید یادآور شد که آگاهی‌بخشی و روشنگری درباره اهداف دشمن در جنگ ترکیبی (نقش رسانه‌های خارجی، شایعات، تحریک به خشونت) و تبیین پیامدهای آشوب برای کشور موجب تقویت روحیه امید و تاب‌آوری با تکیه بر مفاهیم دینی مانند صبر، استقامت و تعاون، به جامعه در مواجهه با مشکلات روحیه  می دهد.

۴. شناسایی پیشدستانه زمینه های وقوع آشوب و اغتشاش در محلات: با این اقدام پیشدستانه، قبل از بروز حادثه امنیتی، حفاظتی و اطلاعاتی از طریق هماهنگی با نهادهای انتظامی و امنیتی می‌توانند با همکاری آنها  جلوی بسیاری از حوادث و آشوبهای محلی و ملی را گرفته و به گونه ای که از حوادث تخریبی و حملات داعش گونه نه تنها به مساجد بلکه در مراکز فرهنگی و دینی و عمومی جلوگیری به عمل آید. یکی از مهمترین رفتارهای پیشدستانه که در کاهش فاصله و چالش ایجاد شده بین  مردم و مساجد می تواند موثر واقع شود پرکردن این خلاء ارتباطی دوسویه بین مسئولان و مساجد است (در مواقع بحرانی مسئولان سیاسی و امنیتی)، وقتی مسئولان از مسجد فاصله می‌گیرند و پیوند زنده و روزمره‌ی خود را با مردم از دست می‌دهند در نتیجه یک گسست عاطفی و ارتباطی در نتیجه شکاف و بحران شکل می گیرد که منجر به این آسیب خواهد شد و جریان‌های انحرافی و وسوسه‌های شیطانی مجال می‌یابند خود را به‌عنوان «واسطه» جا بزنند و آرام‌آرام به بازیگران اصلی صحنه تبدیل شوند.

همچنانکه مبرهن است مسجد کانون اعتماد، گفت‌وگو و تنظیم رابطه‌ی حاکمیت و مردم است. هرگاه ارتباط با این کانون تضعیف شود، فاصله‌ی تصمیم‌سازان با واقعیت‌های جامعه افزایش می‌یابد و جامعه در برابر بحران‌ها و هجمه‌ها آسیب‌پذیرتر می‌شود. در صدر اسلام مسجد محل حکمرانی دینی و استقرار حاکمان و اداره امور بود، متاسفانه در حال حاضر نوعی گسست و  جدایی بین حاکمیت و مسجد بوجود آمده و همین امر موجب رسوخ و گسترش این جدایی در بین آحاد مردم به ویژه نسل نوجوان و جوان شده است، تا جایگاه واقعی مسجد برای حاکمیت به درستی تبیین و تعریف و عملیاتی نشود نمی توان انتظار داشت که مسجد انباشته از نوجوان و جوان گردد. هرچند امروزه در نگاه بخشی از افراد معترض و حمله کننده، سالهاست که از مسجد تعبیر به مکانی می شود که حاکمیت به مدد آن رویکردها و دغدغه های خود را فریاد می کند. ازین جهت در ابعادی باید حمله به مسجد را حمله به سنگر حاکمیت تعبیر کرد.

۵. حضور سریع و مشارکت جویانه نمازگزاران و اهالی محل در مسجد در مواقع بحرانی: در واقع این حضور هوشمندانه و مشارکت فعال به نوعی حفاظت فیزیکی نمادین از مسجد و محله نیز به شمار می رود. حضور آگاهانه مردم و نمازگزاران در مساجد می‌تواند هم به صورت مستقیم و هم غیر مستقیم مانع اقدامات تخریبی شود و حداقل ترس در دل آشوبگران شود که بی مهابا به اماکن مقدس و فرهنگی و دینی حمله نکنند. تجربه ای بسیار ارزنده در همین زمینه توسط اهالی مسجد و نمازگزاران در شهر شهریار بدست آمده که بسیار موفق بوده و شاهد به حداقل رساندن حوادت تخریبی در این شهرستان بوده ایم. در شهریار نمازگزاران مسجد بعد از اقامه نماز مغرب و عشاء به صورت راهپیمایی در سطح شهر انجام گرفت، راهپیمایان ضمن سر دادن شعارهای به حق معیشتی اعلام می کردند که اعتراض مسالمت جویانه معیشتی دارند ولی هرگز دست به اغتشاش و آشوب نخواهند زد و از این طریق اغتشاشگران را خلع سلاح کرده و مانع حملات و حرکات تخریبی آنان شدند، چرا در عین حالی که اعتراض به گرانی و معیشت سخت را اعلام می کردند مانع سردادن شعارهای انحرافی و هنجار شکنانه شده بودند و تا پاسی از شب این حرکت خودجوش و بسیار تحسین بر انگیز را ادامه می دادند در واقع شهر به صورت میدانی در تصرف اهالی مسجد بود و فضایی برای جولان دادن مخربان نبود.

۶. راه اندازی سریع کرسی های آزاد اندیشی و پرسشگری در سطح مساجد: اثربخش ترین برنامه ای که در این کرسی ها ارائه باید گردد، برنامه‌ای است که مسجد را از یک مکان صرفاً عبادی و نیایشی به یک کانون سوال و پرسشگری و در نهایت یادگیری و فعالیت اجتماعی امیدبخش تبدیل کند. این برنامه باید بتواند قلب و ذهن نسل جدید را با زبان خودشان جذب کند، برای زندگی آن‌ها راهکار عملی ارائه دهد و در نهایت، ایمان آنان را به گونه‌ای تقویت کند که در برابر هرگونه آشوب و شبهه، ایمانی آگاهانه و تاب‌آور داشته باشند. موفقیت این برنامه در گرو جرأت نوآوری، شناخت عمیق مخاطب و تعامل صادقانه با جامعه است. در درجه اول تبیین دقیق و جوان پسند جایگاه حققیقی و اصیل مسجد برای نسل نوجوان و جوان بخصوص نسل زد (z) که فضای مجازی و هجمه نرم دشمن زمینه دوری  از مسجد را در اذهان آنان القاء و تقویت کرده است، قبل از نهادینه سازی و انباشته سازی اذهان آنان با شبهات انحرافی و مفاهیم ضد ارزش ها و هنجارهای دینی بازگشتی اصولی و توأم با دریافت جوابهای منطقی و استدلالی و اغنایی به مسیری درست و صحیح و هم راستا با ارزشهای اصیل اسلامی باز گردند.

مساجد با ایجاد پلتفرم‌های گفت‌وگوی اجتماعی بستری برای شنیدن دغدغه‌های مختلف اقشار جامعه (جوانان، زنان، کارگران، اصناف) در فضایی غیرسیاسی و مبتنی بر اخلاق اسلامی هستند. امامان جماعت می‌توانند به عنوان میانجی‌گران اجتماعی عمل کنند و در این مسیر دو اصل باید همواره مد نظر قرار گیرد: پاسخگویی منطقی و قابل فهم به شبهات فکری، پاسخگویی به شبهات فکری به ویژه نوجوانان جوانان  و ترویج گفتمان جبهه انقلابی و مقاومت اسلامی برگرفته از نظرات و اندیشه های امامین انقلابین.

۷. هدفمند سازی و جریان سازی خبری و تحلیلی رسانه های ارتباط جمعی: همچنانکه شبکه‌های رسانه‌ای وابسته به این جریان معاند به یک معنا جبهه کشورهای استکباری  و جهان غرب که امروزه تعداد کمی  این رسانه ها به ده ها عدد رسیده است و در کنار آن شبکه‌های اجتماعی و فضای مجازی تحت نفوذ آن ها در حال حاضر با پوشش گسترده و جهت‌دار و غالبا تحریک‌آمیز، سعی در پر کردن افکار عامه مخاطبان بویژه نوجوانان و جوانان از اخبار و تحلیل های جعلی و کانالیزه شده و جهت دار سعی در آلوده سازی، سمپاشی و در نهایت به  انحراف کشاندن و اندیشه ها و احساسات پاک آنها و دامن زدن به اختلافات داخلی و تشدید اعتراضات دارند. از این حیث در مقابله با این جریان سازی جبهه باطل متقابلا اهالی مسجد با بهره گیری از ظرفیت و پتانسیل موجود جبهه انقلاب با تولید و انتشار انبوه محتوای مناسب و هدفمند و جوان پسند و نیز اطلاع رسانی و پوشش گسترده تر این مفاهیم انقلابی  از طریق رسانه های ارتباط جمعی و جراید و نیز فضای وسیع مجازی توسط افسران جنگ نرم آموزش دیده به تقابل جدی برنامه ای و نرم افزاری با دشمنان برخیزند از این طریق احساسات مذهبی یا قومی جامعه را کنترل و هدایت و رهنمون سازی کرده و یک جریان غنی و مستمر فکری و نرم افزاری و با اثرگذاری عمیق در سطح جامعه ایجاد نمایند. همچنین مساجد در وضعیت و اوضاع بحرانی با ایجاد شبکه‌های ارتباطی اطمینان‌بخش و مردمی می‌تواند به عنوان مرکز توزیع اطلاعات صحیح، معتبر با هدف جلوگیری از گسترش شایعات و اخبار جعلی و مسموم به نحوی شایسته و موثر عمل نماید.

۸. پر کردن خلاء ها و روزنه ها و فضاهای ایجاد کننده نارضایتی‌های مردمی:هرچند در بسیاری از موارد در گذشته شواهد مستقیم و آشکارا درباره دست داشتن دشمنان در حمله خاص به مساجد ارائه نشده بود، و معمولاً این حملات در چارچوب کلی توطئه خارجی تفسیر و تحلیل می شد ولی در حملات و اغتشاشات اخیر پرده های نهان و نفاق گونه و پنهان کنار زده شد و حملات به صورت عیان و آشکار به مسجد به طرز ناجوانمردانه صورت گرفته شد و نیروهای فریب خورده با هدف ضربه زدن به وحدت ملی و هویت اسلامی جامعه، به مقدسات و نمادهای اسلامی ما حمله کردند.

حال که جبهه غرب شمشیر انتقام از مسجد را از رو بسته و هجمه ای ترکیبی و چند جانبه به این اماکن داشته لذا برنامه ای هوشمندانه و بسیار ظریف لازم است تا بتوان با برنامه ریزی اصولی و اثربخش و هدفمند روزنه ها و منافذ ایجاد کننده جنگ سخت را که ناشی از به ثمر نشستن جنگ نرم چندین ده ساله ایجاد شده توسط دشمن است را چاره اندیشی کنند تا از نتایج موفقیت آمیزی برخوردار شود، این امر نیاز به تشکیل اتاق فکری برای بهره مندی از خردجمعی اندیشمندان و کارشناسان و فعالان دغدغه مند حوزه مسجد و اهالی مسجد است، تا در فضای نقش آفرین حوزه نرم‌افزاری (فرهنگی، تبلیغی و روانی) بتوانند با تأکید بر مشترکات مذهبی و ملی، از تقویت گسل‌های قومی، مذهبی یا سیاسی جلوگیری کرده و با جریان سازی سازنده و در پیش گرفتن گفتمان اصلاحی و موفق، بیش از پیش زمینه انسجام اجتماعی و تقویت اندیشه های وحدت ساز را ترویج و نهادینه سازی کنند. تا زمینه برای تخریب فرهنگی، هتک مقدسات و سست‌شدن سرمایه‌ی معنوی جامعه فراهم نشود؛ چرا که پیوند ایمان، آگاهی و حضور میدانی جای خود را به سوء‌تفاهم، بی‌اعتمادی و نفوذ می‌دهد.

۹.تسلط پارادایم ژئوپلیتیکی در سطح مدیران و متولیان امر مسجد: یکی از اتفاقات مثبت و موثری  که در مساجد باید رقم زده شود. حاکم شدن پارادایم جهانی شدن و بهره مندی از نگاه ژئوپلیتیکی در اذهان و افکار مسئولان رده بالا و میانی مساجد است. نباید مسجد را محدود به محله کرد بلکه یک مسجد موفق و کارا و در حد و اندازه مسجد طراز اسلامی می‌تواند کارهایی در سطح منطقه ای و فرامنطقه ای و حتی جهانی انجام دهد. باید اذعان داشت که یکی از منافذ و دریچه هایی که  در جریان اغتشاشات اخیر مسجد از آن ناحیه ضربه خورد، دریچه سیاسی بود که علت اصلی آن هم  را هم باید در به روز نبودن  نقش و کارکرد سیاسی مسجد دانست. بنابراین با این دیدگاه عناصر ساختاری و کارکردی مکان و فضای جغرافیایی، زمانی که از نظر سیاسی به آن‌ها توجه می‌شود و به نقش‌آفرینی سیاسی می‌پردازد، ارزش و اعتبار ژئوپلیتیکی پیدا می کنند. به عبارتی، عناصر و عوامل مکانی و فضایی، زمانی که از حیث سیـاسی باردار شـده یا بار سیـاسی به خـود مـی گیرند ماهیت ژئـوپلیتیک پیــدا می کنند. ازاین‌رو می توان گفت ارزش سیاسی یک عامل یا عنصر مکانی و فضایی در طیفی از فرصت تا تهدید شناور و سیال است و تعیین کارکرد فرصتی (مثبت) یا تهدیدی (منفی) برای آن نسبت به خود یا دیگران و رقبا بستگی به تدبیر و راهبرد یا استراتژی بازیگران سیاسی دارد. کارکرد سیاسی مسجد در دوره های مختلف تاریخی از ابتدای شکل گیری آن تاکنون از سیالات زیادی نسبت به کیفیت و چگونگی ایجاد قدرت و نفوذ در حاکمیتهای سیاسی حاکمان با نگرش های مختلف برخوردار بوده است. ظرفیت بالای مسجد در حوزۀ عملکرد سیاسی موجب می‌شود تا حاکمان، استمرار حاکمیت خویش را در تعامل و حضور با مسجد بدانند و از عنصر مکانی جغرافیا برای بقا و موفقیت حکومت خویش بهره‌برداری و گاه سوء استفاده سیاسی بکنند. با این تعابیر لازم است ضمن احیای کارکرد سیاسی اصیل مسجد گامهایی ارزشمند و هوشمندان در به روز رسانی آن با توجه به مقتضیات و شرایط زمانی و مکانی اصولی و منطقی برداشته شود.

جمع‌بندی:

با عنایت به وضعیت موجودی که مسجد در حال حاضر با آن مواجه شده (هتک حرمت و مواجه شدن با موج حملات متعدد آشوبگران)   بهترین راهکار این است که با ترکیب دو زمینه و  نقش  در حوزه های نرم‌افزاری (ایجاد بصیرت، وحدت و امید) و حوزه سخت افزاری و حتی حوزه مدیریتی و منابع انسانی به عنوان یک دژ معنوی و اجتماعی در مقابله با آشوب‌ها عمل کند. موفقیت این نقش‌آفرینی در گرو هماهنگی با نهادهای رسمی، حفظ اعتماد عمومی و پرهیز از افراط‌گرایی است. این الگو در بیانات مقامات ایرانی نیز مورد تأکید قرار گرفته است. از آنجایی که در جمهوری اسلامی ایران، مساجد همواره به عنوان کانون‌های وحدت، معنویت و انسجام ملی مورد احترام عمیق مردم قرار داشته‌اند. حوادث محدود و پراکنده‌ای که ممکن است در شرایط خاص اتفاق افتاده باشد، به هیچ‌وجه بازتاب خواست و روحیه عموم ملت ایران نیست. این اقدامات اغلب توسط گروه‌های بسیار کوچک معاند و تحریک‌شده از سوی دشمنان نظام اسلامی انجام می‌شود که قصد ایجاد تفرقه و تخریب چهره مقدسات دینی را دارند. مسجد همواره در بین جامعه اسلامی ایران از جایگاهی بالا و مرتبتی عالی برخوردار بوده و هست و خواهد بود و بر اساس مستندات تاریخی مردم ایران با تکیه بر ایمان راسخ خود، همواره از مساجد و اماکن مذهبی به عنوان سنگرهای مقاومت در برابر توطئه‌های دشمنان دفاع کرده‌اند. بنابراین، اینگونه حوادث استثنا بوده و هیچ‌گاه نمایانگر واقعیت جامعه ایران نخواهد بود.