به گزارش خبرنگار خبرگزاری شبستان در ارومیه، نیمه شعبان، خجسته میلاد حضرت مهدی (عج)، همواره یکی از باشکوهترین و پرشورترین جشنهای ملی و مذهبی در فرهنگ شیعی بوده است. در طول تاریخ، نحوه بزرگداشت این مناسبت، بازتابی از هویت فرهنگی و هنری هر دوره بوده است؛ دورهای که در آن، زینتبخشی و چراغانی خیابانها و مساجد، نماد آشکار شادی و انتظار برای ظهور به شمار میرفت. این جلوههای بصری، هرچند ارزشمند، غالباً بر جنبههای احساسی و نمادین جشن تأکید داشتهاند. اما در دنیای امروز، که تغییرات سریع اجتماعی و نیازهای نوین جامعه، سازماندهی فضاهای عمومی را به چالش میکشد، معماری و طراحی شهری نیازمند نگرشی فراتر از تزئینات موقت است.
اینجاست که مفهوم «عملگرایی» در معماری فرهنگی مطرح میشود؛ رویکردی که نه تنها زیبایی و شور مذهبی را حفظ میکند، بلکه فضاها را به مراکزی پویا، آموزشی، اجتماعی و خدماتی تبدیل مینماید. این مصاحبه با هدف بررسی این گذار محوری شکل گرفته است؛ گذار از معماری صرفاً «تزئینی» نیمه شعبان به معماری «تأثیرگذار و عملگرا». ما در این نوشتار تلاش خواهیم کرد تا نشان دهیم چگونه میتوان با بهرهگیری از اصول نوین طراحی، مساجد و فضاهای عمومی را به گونهای معماری کرد که جشن نیمه شعبان از یک رویداد صرفاً شبانه و تماشایی، به یک فرایند مستمر فرهنگی و اجتماعی تبدیل شود که پاسخگوی نیازهای فکری، آموزشی و تعاملی مخاطبان در طول سال باشد. بررسی این رویکرد نوین، کلید زنده نگه داشتن پویایی و عمق معنایی اعیاد بزرگ در معماری معاصر است.
در ادامه با حجت الاسلام علی جباری، استاد حوزه علمیه آذربایجان غربی به گفتوگو نشستیم که از نظر مخاطبان میگذرد.
شبستان _مهمترین دلایل اهمیت اعتقادی و اجتماعی «احیای نیمه شعبان» در فرهنگ شیعی چیست؟ چگونه این اهمیت در زندگی روزمره و رفتار اجتماعی افراد باید متجلی شود؟
اهمیت اعتقادی نیمه شعبان در فرهنگ شیعه، ریشه در تداوم اصل امامت و جایگاه حضرت ولیعصر (عج) به عنوان حجت خدا بر روی زمین دارد. این اعتقاد، به زندگی معنایی عمیق میبخشد و یک امید محوری و قدرتمند را در دل شیعه زنده نگه میدارد: امید به تحقق نهایی وعده الهی، یعنی برقراری حکومت جهانی عدل و قسط. جشن نیمه شعبان، تجلی این انتظار فعال و سازنده است.
از منظر اجتماعی، این اهمیت به این معناست که بزرگداشت میلاد امام، باید فراتر از یک مراسم صرف باشد و به الگوی رفتاری تبدیل شود. این امر شامل تقویت تقوا و پرهیز از گناه به دلیل علم امام بر اعمال ما، عدالتخواهی عملی و ایستادگی در برابر ظلم در تمام سطوح زندگی و تعهد به خدمتگزاری و اخلاق نیکو در تعاملات روزمره می شود.
به طور خلاصه، نیمه شعبان نماد پیوند قلبی با امام غائب و تعهد عملی به آمادهسازی فردی و اجتماعی برای روز ظهور و تحقق آرمانهای والای مهدویت است.
شبستان_توجه به چالشها و شرایط خاصی که جامعه امروز با آن دست و پنجه نرم میکند، نقش «انتظار» و «احیای نیمه شعبان» در تزریق امید، نشاط و انسجام اجتماعی تا چه حد میتواند مؤثر باشد؟ مصداقهای این تأثیرگذاری را نام ببرید.
نقش انتظار و احیای نیمه شعبان در تزریق امید، نشاط و انسجام اجتماعی بسیار کلیدی است؛ انتظار «فلسفه فعال» و امید باور به آیندهای عادلانه و کامل، سدی در برابر یأس روزمره میسازد. نشاط؛ انسان را به تلاش برای اصلاح فردی و حرکت به سوی کمال ترغیب میکند و انسجام هدف مشترک مهدویت، تمامی اقشار را زیر یک آرمان جهانی جمع میکند.
احیای نیمه شعبان (تجلی عملی)؛ نشاط و جشنها و تجمعات، تنفسی روحی داده و انرژی مثبت ایجاد میکنند و انسجام؛ پیوند بین نسلها و گروهها را از طریق برنامههای مشترک و تأکید بر ارزشهای اخلاقی (مانند عدالت) تقویت مینماید.
امید/نشاط؛ حضور پرشور در جشنها، فعالیتهای جهادی و خدمترسانی، و زیباییبخشی به شهر و انسجام پیوند نسلها از طریق انتقال ارزشها و همبستگی معنوی حول محور عدالت از مصادیق اصلی هستند.
شبستان_«احیای نیمه شعبان» چه تفاوت ماهوی و عملکردی با سایر اعیاد مذهبی دارد و چرا ترویج فرهنگ آن نیازمند رویکردی متمایز است؟
اعیاد مذهبی در فرهنگ اسلامی، نقاط عطفی برای تجدید عهد با آرمانهای الهی هستند. در میان این اعیاد، ولادت با سعادت حضرت مهدی (عج) در نیمه شعبان، اگرچه در ظاهر شبیه به سایر ولادتهای ائمه (علیهم السلام) است، اما از حیث ماهوی و عملکردی تفاوتهای بنیادینی با سایرین دارد که نیازمند یک رویکرد تبلیغی و فرهنگی متمایز است.
الف) تفاوت ماهوی (هویتی): گذار از «حضور» به «انتظار فعال»
1. محوریت دوران غیبت: در حالی که اعیاد ولادت ائمه پیشین (مانند امام باقر یا امام کاظم علیهما السلام) جشن کمال، هدایت و تثبیت امامت در دوران حضور است، نیمه شعبان جشن تولد امید زنده و امام غائب است. این تفاوت، ماهیت عید را از «یادبود یک واقعه تاریخی» به «تداوم بخشیدن به یک وعده الهی در آینده» تغییر میدهد.
2. آرمان نهایی: سایر اعیاد، تأکید بر پیروی از مکتبِ امامِ حاضر دارند؛ اما نیمه شعبان، جشن تولدی است که ثمره آن تغییر بنیادین نظام بشری و تحقق کامل حکومت توحیدی است. این عید، متعلق به بزرگترین آرمان محقق نشده تاریخ بشر است.
ب) تفاوت عملکردی (فرهنگی): از عبادت به رسالت اجتماعی
تفاوت ماهوی، مستقیماً بر کارکرد فرهنگی این روز تأثیر میگذارد:
1. ظرفیت جهانی: مهدویت یک مفهوم فراگیر است که مرزهای دینی و جغرافیایی را درمینوردد. ترویج این فرهنگ باید بر محوریت عدالتخواهی جهانی باشد، نه صرفاً مناسک داخلی.
2. تعهد عملی: رویکرد مطلوب در نیمه شعبان باید تبدیل شادی به «تعهد به زمینهسازی» باشد. این به معنای این است که جشن باید با فعالیتهای اجتماعی ملموس (مانند خدمت به خلق، عدالتورزی و اصلاح اخلاقی) همراه شود تا انتظار از حالت انفعالی خارج و به یک جهاد تربیتی فعال تبدیل گردد.
برای ترویج فرهنگ نیمه شعبان، نیازمند یک رویکرد فراگیر، آیندهنگر و عملمحور هستیم. این عید نباید تنها به چراغانی و جشن و سرور صِرف محدود شود؛ بلکه باید به پیمان سالانه شیعه با آرمان نهاییاش تبدیل گردد؛ یعنی آمادهسازی خود و جامعه برای پذیرش کامل عدالت مهدوی.
شبستان_مساجد به عنوان پایگاههای اصلی برگزاری مراسم، چه چالشها و فرصتهایی برای برگزاری «احیای مؤثر» نیمه شعبان دارند؟ چه برنامههایی را برای جذب نسل جوان و خانوادهها به این مراسم پیشنهاد میکنید؟
چالش اصلی مساجد در نیمه شعبان، تکراری بودن برنامهها و عدم جذابیت آنها برای نسل جوان است. فرصت اصلی این شب، استفاده از مرجعیت مسجد برای ترویج عمیق فرهنگ مهدویت و ایجاد یک اجتماع معنوی است.
راهکارها؛
1. برای جوانان: محتوا باید کاربردی باشد (تأکید بر تأثیر امام زمان در زندگی روزمره) و با استفاده از قالبهای هنری و رسانهای نوین اجرا شود.
2. برای خانوادهها: ایجاد فضای تفکیک شده و سرگرمکننده برای کودکان، و فضاسازی شاد و معنوی برای خاطرهسازی خانوادهها.
شبستان_علاوه بر مساجد، چگونه میتوان جلوههای شادی، امید و معنویت نیمه شعبان را به صورت هنرمندانه و اثرگذار در «اماکن عمومی» مانند پارکها، مراکز خرید یا فضاهای شهری (بدون ایجاد مزاحمت) ترویج و فرهنگسازی کرد؟
راههای هنری و اثرگذار برای فضاسازی عمومی اولی دیوارنگاری است و طرحهای هنری با محوریت امید و عدالت بر روی دیوارهای مجاز اجرا شود.
دومین مورد نورپردازی معنوی و استفاده از نور برای ایجاد جلوههای بصری زیبا و الهامبخش در شب، بدون ایجاد مزاحمت است.
موسیقی و اجرای کوتاه یکی دیگر از این موارد است و پخش گزیدهای از تواشیح و سرودهای امیدبخش یا اجرای تئاترهای محیطی کوتاه و تأثیرگذار. کیوسکهای تعاملی یکی دیگر از راه حل ها است نصب دستگاههای شمارش صلوات یا دعای فرج برای ایجاد مشارکت جمعی در عبادت.
اصل مهم که باید توجه داشت تمرکز بر جذابیت هنری و عدم ایجاد مزاحمت برای رهگذران است.
شبستان_موفقیت یک برنامه «احیای نیمه شعبان» را بر اساس چه شاخصها و معیارهایی ارزیابی میکنید؟ چگونه میتوان اطمینان حاصل کرد که این برنامهها صرفاً «اجرای مراسم» نبوده، بلکه به «ترویج فرهنگ» منجر شدهاند؟
یکی از شاخصهای ارزیابی موفقیت براساس دو معیار اصلی است اولی کمی (اجرا): میزان حضور و شور مخاطبان در مراسم و دومی کیفی (فرهنگ): عمق درک مخاطبان از مهدویت و میزان تغییر در رفتار عملی (اخلاق و خدمترسانی) پس از مراسم.
تبدیل به فرهنگسازی یکی دیگر از شاخص ها است و این تبدیل زمانی رخ میدهد که برنامه محتوای کاربردی (نه فقط مناجات) ارائه دهد. فعالیتها به گروههای کوچک منتظر در طول سال تبدیل شود. و مخاطب از شنونده صرف به تولیدکننده محتوا و مجری تغییر نقش دهد. موفقیت در تأثیر ماندگار بر سبک زندگی است، نه فقط در بزرگی مراسم.
نظر شما