به گزارش خبرنگار خبرگزاری شبستان در ارومیه، مسجد، از دیرباز در فرهنگ اسلامی، فراتر از یک مکان صرفاً عبادی، کانون اصلی حیات اجتماعی، سیاسی و فرهنگی جامعه بوده است. در سپیدهدم پیروزی انقلاب اسلامی ایران، این نقش به اوج خود رسید؛ جایی که مساجد بهعنوان مراکز بیداری، سازماندهی و سنگرهای معنوی، موتور محرک تحولات عظیم اجتماعی محسوب میشدند. روحانیت پیشگام و مردم، مسجد را به قلب تپنده انقلاب تبدیل کردند که در آن، آموزههای دینی با مطالبات عدالتخواهانه در هم میآمیخت. اما با تثبیت نظام و گذر از مراحل اولیه مبارزه، کمکم شاهد تغییر تدریجی در کارکرد این نهاد مقدس هستیم.
حجت الاسلام علی جباری، استاد حوزه علمیه آذربایجان غربی، در گفت و گو با خبرنگار خبرگزاری شبستان در ارومیه با اشاره به جایگاه مسجد در اوج تحول اجتماعی گفت: پیش از انقلاب و تا سالهای نخست پس از پیروزی آن، مساجد کانون بیداری و حرکت اجتماعی مردم بودند. مسجد نهتنها محل نماز، که سنگر انقلاب، دفتر ارتباط مردمی و مرکز تصمیمگیریهای محلی بود.
وی افزود: در آن دوران روحانیت، در کنار مردم، محور اطلاعرسانی و تشکیلات انقلابی بود. و سخنرانیهای روشنگرانه در مساجد، مردم را برای دفاع از اسلام و مبارزه با استبداد بسیج میکرد.
همچنین جلسات قرآن، هیأتها و پایگاههای بسیج از دل همین مساجد شکل گرفتند. و به بیانی، مسجد روح زنده جامعه اسلامی بود.
چهار محور افول: چگونه ساختارهای رسمی، وظایف مسجد را بلعیدند؟
حجت الاسلام جباری با اشاره به تغییر کارکرد پس از تثبیت نظام گفت: با گذشت زمان و تثبیت نظام جمهوری اسلامی، نقش مسجد از میدان تحرک سیاسی - اجتماعی به سمت عبادت، مناسک و گاه فعالیت فرهنگی محدود تغییر یافت و دلایل این تحول را میتوان در چند محور بررسی کرد.
وی تغییر نیازهای اجتماعی را محور اول عنوان و افزود: در دهه اول انقلاب، جامعه نیازمند بسیج عمومی و اتحاد بود؛ مسجد بستری طبیعی برای این همگرایی محسوب میشد. اما در دهههای بعد، ساختارهای رسمی مانند نهادها، وزارتخانهها، سازمان تبلیغات، و کانونهای فرهنگی استقلال یافتند و بسیاری از وظایفی را که قبلاً مسجد عهدهدار بود از آن جدا کردند.
حجت الاسلام جباری ضعف مدیریت دینی-اجتماعی در مساجد را محور دیگر بیان و گفت: در گذشته امام جماعتها غالباً شخصیتهای مرجع، مدیر و انقلابی بودند که علاوه بر اقامه نماز، نقش مرشد و راهبر اجتماعی را ایفا میکردند. امروزه در مواردی، ارتباط نسل جوان با روحانیت مسجد کاهش یافته و مساجد بیشتر به محل گزاردن نماز تبدیل شدهاند نه گفتوگو، تأمل و سازماندهی اجتماعی.
استاد حوزه علمیه آذربایجان غربی تغییر نسل و الگوهای فرهنگی را محور سوم مطرح و افزود: نسل جدید، نیازها و زبان متفاوتی دارد. فضای مجازی، رسانهها و انجمنهای مدرن بخشی از ارتباطات اجتماعی را از مسجد جدا کردهاند. مسجد اگر نتواند با این نسل ارتباطی زنده برقرار کند، ناگزیر به حاشیه میرود.
وی گفت: نگاه نهادی به مسجد محور چهارم این تغییر بوده و در دهههای اخیر، گاهی نگاه به مسجد از بستر مردمی و خودجوش به سمت مدیریت اداری و پروژهای رفته است؛ یعنی گویی مسجد یک مرکز دولتی است نه خانه مردم. این دیدگاه، شور مردمی و احساس تعلق را کاهش داده است.
حجت الاسلام جباری در جواب به این سوال که «چرا مسجد دیگر کارکرد آن دوران را ندارد؟» گفت: بیتردید، مشکل از اصل مسجد نیست؛ مشکل در گونه مدیریت و فهم ما از مسجد است.
مسجد زمانی برخوردار از نفوذ اجتماعی بود که مردم احساس میکردند مسجد پایگاه خودشان است، نه محل اجرای برنامههای رسمی.
نقش امام جماعت؛ از مرشد اجتماعی تا صرفاً پیشنماز
وی بیان کرد: امام جماعت، محور اعتماد و گفتوگو میان مردم و حاکمیت بود. و دغدغه مسجد، رفع نیازهای واقعی مردم (از مشکل معیشت تا دغدغه تربیت فرزند) بود. اما امروز در بسیاری از نقاط، این پیوند ضعیف شده و مسجد گاهی از نقش فعال اجتماعی به نقش نمادین دینی فروکاسته است.
وی با بیان اینکه برای احیای کارکرد اولیه مسجد، چند اقدام بنیادین لازم است، گفت: بازگرداندن مسجد به مردم؛ واگذاری مدیریت آن بر حضور فعال مؤمنان محلی، تقویت جایگاه امام جماعت به عنوان مربی و مدیر فرهنگی محل نه صرفاً پیشنماز، پیوستگی مسجد با مسائل واقعی جامعه؛ یعنی مسجد باید در حوزه خانواده، جوانان، اقتصاد محلی و اخلاق عمومی و بهروزرسانی زبان دینی و ارتباطی مساجد؛ اینکه نسل جوان باید مخاطب مستقیم باشد نه مخاطب حاشیهای از جمله اقدامات است.
حجت الاسلام جباری گفت: مسجد در دهه اول انقلاب، نماد حیات و پویایی امت اسلامی بود؛ مرکز امت و قلب جامعه مؤمنان. اکنون نیز میتواند همان نقش را بازآفرینی کند، اگر به جای نگاه تشریفاتی، به مسجد به عنوان مدرسه تربیت انسان، مرکز وحدت اجتماعی و محور عدالت محلی نگاه شود. احیای نقش اجتماعی مسجد در گرو بازگشت به روح مردمی، صداقت دینی و پیوند واقعی میان امام، مردم و نظام است.
نظر شما