حجت الاسلام «هادی عجمی»، پژوهشگر و استاد حوزه علمیه در گفتگو با خبرنگار فرهنگ و اجتماع خبرگزاری شبستان با اشاره به ارتباط میان هویت فرهنگی و اغتشاشات اخیر، اظهار کرد: این ارتباط، یک رابطه دوسویه است؛ از یک سو ما دارای فرهنگی هستیم که «اعتراض» را بهعنوان یک رفتار اجتماعی به رسمیت میشناسد. اعتراض، مانند هر پدیده اجتماعی دیگر، نیازمند فرهنگ، آداب و چارچوب مشخص است. در فرهنگ اسلامی نیز اعتراض جایگاه ویژهای دارد و حتی می توان گفت انقلاب اسلامی خود بر پایه اعتراض به وضع موجود شکل گرفت؛ اما نکته مهم این است که این اعتراض، هرگز نباید به اغتشاش و آسیب به فضای عمومی کشور منجر شود.
امام خمینی(ره) نمونه بارز اعتراضِ وفادار به اخلاق و هویت اسلامی بودند
وی تصریح کرد: امام خمینی(ره) نمونه بارز اعتراضِ وفادار به اخلاق و هویت اسلامی بودند؛ با وجود آنکه پیشنهادهای متعددی برای مبارزه مسلحانه علیه رژیم پهلوی مطرح میشد، ایشان هرگز وارد این مسیر نشدند و اعتراض را از طریق روشنگری و هدایت افکار عمومی پیش بردند. حتی در اوج انقلاب، هیچگاه مردم را به تخریب زیرساختها یا خشونت دعوت نکردند. برعکس، در مقاطعی مردم برای نشان دادن صداقت خود، به نیروهای امنیتی گل تقدیم میکردند. این رفتارها نشان میدهد که فقه و اخلاق اسلامی حتی در عرصه اعتراض نیز کارآمد و راهگشا است.
دعای فرج و انتظار ظهور، ریشه در اعتراض به وضعیت ناعادلانه بشر دارد
حجت الاسلام عجمی با اشاره به تعریف جایگاه اعتراض در هویت اسلامی ـ ایرانی، افزود: اعتراض بخشی از نیاز فطری انسان است. انسان نسبت به کاستیهای وضع موجود چه مادی و چه معنوی معترض است. حتی دعای فرج و انتظار ظهور، ریشه در اعتراض به وضعیت ناعادلانه بشر دارد. بنابراین اعتراض، نه تنها مذموم نیست، بلکه یکی از ارکان حرکت و پویایی در فرهنگ اصیل اسلامی محسوب میشود. مسئله این است که این اعتراض باید «درست»، «آگاهانه» و «اخلاقمدار» باشد.
این پژوهشگر در پاسخ به این سوال که به نظر شما چرا در رخدادهای اخیر، این اعتراضات با هویت ایرانی ـ اسلامی همراه نبود، بیان کرد: بخشی از پاسخ، به خود ما بازمیگردد؛ ما در نظام آموزشی و حتی در خانوادهها، به درستی به فرزندانمان نیاموختهایم که چگونه، چه زمانی و با چه شیوهای اعتراض کنند. بسیاری از نوجوانان، به دلیل ناآشنایی با مدیریت اعتراض، ناخواسته فضا را ملتهب میکنند؛ نه از سر سوءنیت، بلکه به دلیل کم تجربگی و فقدان آموزش؛ وقتی اعتراض درست شکل نگیرد، دیگران آن را مصادره میکنند و به اغتشاش تبدیل میشود؛ اغتشاشی که هیچ نسبتی با هویت انسانی و اسلامی ندارد.
این استاد حوزه گفت: ما نمیتوانیم در تربیت، صرفاً به بُعد شناختی اکتفا کنیم. رفتار و «ظرفیتهای رفتاری» بسیار مهماند. باید بررسی کنیم که آیا در کشور، بستر و ظرفیت لازم برای اعتراض مسالمتآمیز فراهم شده است یا نه. مردم در سالهای اخیر، اعتراضات بهحقی نسبت به مسائل اقتصادی، مانند بیثباتی ارزش پول ملی داشتند. اگر این اعتراضات در چارچوب درست مدیریت نشود، از مسیر هویت اسلامی خارج شده و به دست جریانهای معاند میافتد.
در گذشته محور اعتراضات بیشتر دانشگاهها بودند، اما امروز شاهد گرایش اغتشاشات به سمت دانشآموزان هستیم
وی در پاسخ به این سوال که چرا در اغتشاشات اخیر، نقش نوجوانان و دانشآموزان پررنگتر شد؛ ابراز کرد: این یک زنگ خطر جدی است. در گذشته، محور اعتراضات بیشتر دانشگاهها بودند، اما امروز شاهد گرایش اغتشاشات به سمت دانشآموزان هستیم. دلیل آن هم روشن است: ما برای این رده سنی، برنامه مشخصی در «تربیت اعتراضی»، «سواد رسانهای» و «فهم سیاسی متناسب با سن» نداشتهایم. نوجوان هنوز توان تشخیص دقیق دوست و دشمن را ندارد و این خلأ، به نقطه ضعف ما تبدیل شده است. دشمن نیز دقیقاً از همین نقاط ضعف سوءاستفاده میکند.
حجت الاسلام عجمی با اشاره به نقش خانوادهها در این میان افزود: خانوادهها یک ظرفیت بسیار مهماند. نمونه ساده آن، پیامک هشدار به خانوادهها برای مراقبت از فرزندان بود که تأثیر قابل توجهی داشت. اگر آموزشهای لازم به خانوادهها داده شود و آنها در کنار نظام آموزشی قرار بگیرند، میتوان بخش مهمی از آسیبها را کنترل کرد. تربیت اجتماعی و سیاسی، بدون همراهی خانوادهها ناقص خواهد بود.
جذب نوجوانان به جریانهای اغتشاشی نگران کننده است
این استاد حوزه در پاسخ به راهکار نهایی برای کاهش این آسیبها تصریح کرد: ما نیازمند ترکیبی از اقدامات ایجابی و سلبی هستیم. برخوردهای سلبی در جای خود لازماند، اما کافی نیستند. آنچه نگرانکننده است، جذب نوجوانان به جریانهای اغتشاشی است؛ چراکه اگر این روند تکرار شود، کنترل آن در آینده دشوارتر خواهد بود. اگر هویت ایرانی ـ اسلامی بتواند الگوی روشنی از اعتراض صحیح ارائه دهد و حاکمیت نیز بسترهای قانونی و امن اعتراض را فراهم کند، میتوان امیدوار بود که در آینده، شاهد کاهش این آسیبها باشیم؛ هرچند نباید فراموش کنیم که در شرایط جنگ ترکیبی، دشمن هرگز بیکار نخواهد نشست.
نظر شما