خبرگزاری شبستان-خراسان جنوبی؛ سیره و آموزههای امام رضا(ع) منبعی ارزشمند برای یافتن راهکارهای اجتماعی و اقتصادی در مواجهه با چالشهای مختلف زندگی است. این امام همام با درایت و تدبیر خود نه تنها به هدایت فردی پرداختند، بلکه با روشهای گوناگون به تقویت سرمایه اجتماعی و حمایت از اقشار ضعیف جامعه همت گماشتند.
با توجه به جایگاه ویژه ایشان در ترویج همدلی و تعاون، مطالعه سبک زندگی و آموزههای رضوی میتواند الگویی کاربردی برای کاهش آسیبهای اجتماعی و افزایش رفاه عمومی باشد.
گفتگوی اختصاصی شبستان با حجت الاسلام یدالله وحدانی نیا-معاون قضایی و معاون حل اختلاف دادگستری خراسان جنوبی-را در مورد راهکارهای اجتماعی و اقتصادی در سیره امام رضا(ع) به شرح زیر می خوانید؛
۱_در سیره رضوی، چه آموزههایی برای تقویت سرمایه اجتماعی و حمایت از اقشار ضعیف وجود دارد؟ سرمایه اجتماعی از مفاهیم نوین علوم انسانی است که طی چند دهه اخیر در رشتههایی چون جامعهشناسی، علوم سیاسی و اقتصاد بهکار گرفته شده است. این مفهوم به روابط و تعاملات بین اعضای جامعه اشاره دارد و در تعریفی ساده میتوان آن را در اعتماد متقابل و ارتباطات میانفردی خلاصه کرد.
سرمایه اجتماعی، علاوه بر ایجاد همبستگی، بستر تعامل، مشارکت و همکاری میان افراد را فراهم میآورد و هزینههای این همکاری را کاهش میدهد.
نکته مهم آنکه این مفهوم علمی با مفاهیم اخلاقی و دینی کاملاً سازگار است. علم، برای توسعه مفهومی خود، نیازمند بهرهگیری از اخلاق و دین است و دین نیز برای تأثیرگذاری عینی در جامعه، به پژوهشهای علمی متکی بر مشاهده و تجربه نیاز دارد. از این رو، پیشرفت جوامع انسانی در گرو تعامل و همکاری میان علم و دین خواهد بود.
در این میان، سیره زندگی امام رضا علیهالسلام نمونهای متعالی از تحقق حکمرانی مطلوب و تقویت سرمایه اجتماعی در جامعه اسلامی است. سیره زندگی امام رضا علیهالسلام نمونهای متعالی از تحقق حکمرانی مطلوب و تقویت سرمایه اجتماعی در جامعه اسلامی است. زیست مبارک ایشان در یکی از حساسترین دورههای سیاسی و اجتماعی تاریخ اسلام رقم خورد؛ دورانی که ایشان به دعوت مأمون عباسی ولایتعهدی را پذیرفتند و با راهبردی هوشمندانه، به هدایت جامعه در مسیر صحیح دین پرداختند.
امام رضا (ع) با تحلیل دقیق شرایط زمانه و ریشهیابی ناهنجاریها، مهمترین چالش جامعه اسلامی را انحراف از اصول حقیقی اسلام میدانستند؛ آیینی که هدف آن رشد و تعالی انسان و جامعه است.
ایشان راه حل این وضعیت را در ایجاد ساختاری اجتماعی و سیاسی منطبق بر تعالیم اسلامی معرفی میکردند؛ آنچه امروزه از آن با عنوان «حکمرانی مطلوب» یاد میشود. حکمرانی مطلوب از منظر امام رضا (ع) در بستر گفتوگو میان ارکان اجتماعی، تقویت اعتماد، ایجاد همبستگی، افزایش مشارکت عمومی و در یک کلام، تقویت سرمایه اجتماعی محقق میشود.
حمایت اجتماعی از محورهای کلیدی این سیره است؛ امام رضا (ع) نهتنها در گفتار بلکه در عمل، بر حمایت از اقشار آسیبپذیر جامعه و حفظ کرامت انسانی تأکید داشتند.
در حوزه اقتصاد نیز، گرچه با اقتصاد کاربردی امروز متفاوت بود، اما امام رضا (ع) چارچوبهایی ارائه کردند که اگر مورد توجه مسئولان و آحاد جامعه قرار گیرد، میتواند بسیاری از مشکلات معیشتی را برطرف سازد.
نگاه ایشان به حمایت اجتماعی، تنها به بُعد مادی محدود نمیشد بلکه مفهومی والاتر تحت عنوان «حمایت معنوی» را نیز در بر میگرفت، تا جایی که کرامت انسانی در تمام مراحل حمایت از نیازمندان، محور اصلی رفتار و سیاستگذاری قرار میگرفت.
۲_امام رضا(ع) چگونه در دوران خود با مشکلات اقتصادی و اجتماعی مواجه میشدند و چه راهکارهایی ارائه میدادند؟ مسائل اقتصادی و تبعات اجتماعی آن همواره از دغدغههای اساسی انسان در گذشته و حال بوده و در آینده نیز چنین خواهد بود. رفع این نگرانی بزرگ و فراگیر، تنها با نگاهی صرفاً فنی و قانونی ممکن نیست، بلکه نیازمند پیوند عمیق میان اقتصاد و ارزشهای اخلاقی است.
در تعالیم اسلامی، اقتصاد و اخلاق بهگونهای درهمتنیدهاند که فعالیتهای اقتصادی انسان بر پایه باور به تکلیف الهی و مسئولیتپذیری استوار است. فرد مؤمن، در تولید، توزیع و مصرف ثروت، همواره به معیارهای دینی توجه دارد و پیرو آموزههای الهی است.
امام رضا (ع) در تبیین حکمت احکام الهی، از جمله زکات، میفرماید:«لأن الله کلف أهل الصحة القیام بشأن أهل الزمانة والبلوی...»یعنی خداوند توانمندان را موظف کرده است تا برای اداره امور بیماران و افراد نیازمند اقدام کنند.
بر اساس این فرمایش و دیگر تعالیم اسلامی، تلاش برای رفع نابسامانیهای اقتصادی، وظیفهای همگانی و برخاسته از آموزههای دینی است. این رویکرد کلی، نهتنها در کلام پیامبر اکرم (ص) و امامان معصوم (ع) بارها مورد تأکید قرار گرفته، بلکه یکی از ارکان سیاست مالی اسلامی محسوب میشود.
در روزگاری که انسان با چالشهای بزرگ اجتماعی و اقتصادی مواجه است و ارزشهای انسانی در سایه طمع و ناهنجاریها کمرنگ شدهاند، بازگشت به آموزههای الهی، بهویژه سیره امام رضا (ع)، راهی برای نجات و آرامش حقیقی انسانهاست.
امام رضا (ع) میفرماید:«خدا رحمت کند کسی را که امر ما را زنده کند؛ یعنی علوم ما را بیاموزد و به مردم تعلیم دهد؛ زیرا اگر مردم زیباییهای کلام ما را بدانند، از ما پیروی خواهند کرد.»
یکی از مهمترین موضوعات مورد توجه امام رضا (ع)، نگاه دقیق و الهی به مفهوم مالکیت است. ایشان تأکید میکند که مالکیت حقیقی فقط از آنِ خداوند است و آنچه در دست مردم است، تنها عاریهای موقت برای بهرهبرداری مشروع است. امام میفرماید: «مردم مالک مجازیاند، نه واقعی، و هرچه به دست میآورند، در حقیقت غنیمت است.»
این نگاه، مانع از طغیان، خودخواهی، و حرص در مسائل مالی میشود و انسان را از پرستش زر و سیم و تمایل افراطی به دارایی میرهاند.
۳_چه درسهایی از سبک زندگی امام رضا(ع) میتوان برای افزایش همدلی و کاهش مشکلات اجتماعی امروز گرفت؟ ریشههای مشکلات اجتماعی در جامعه ما، متنوع و درهمتنیده است، اما آنچه بیش از همه ابعاد مختلف زندگی را تحت تأثیر قرار داده، مشکلات معیشتی و اقتصادی است. این مسئله، اصلیترین چالش حال حاضر کشور محسوب میشود و در اولویت توجه قرار دارد.
اگر مشکلات اقتصادی تا این اندازه مهم نبود، رهبر معظم انقلاب در طی سالیان متمادی، شعار سال را با محوریت اقتصاد انتخاب نمیکردند. استمرار این رویکرد در نامگذاری سالها، نشاندهنده اهمیت بنیادین مسائل اقتصادی در پیشبرد اهداف کلان نظام است و در واقع، این شعارها نقش نقشه راه مسئولان را ایفا میکنند.
با چنین نگاهی، اگر بخواهیم عرصه اقتصاد را بر اساس سیره امام رضا(ع) مدیریت کنیم، باید به شیوه رفتاری و رهنمودهای آن حضرت بازگردیم.
امام رضا(ع) در بیانی گویا میفرمایند: «اِعلَم… اَنَّ حَقَّ الإخوانِ واجبٌ فَرضٌ… و أبذِلُوا النُّفوسَ و الأموالَ دونَهُم… و مُؤاساتَهُم و مُساواتَهُم فی کلِّ ما یَجوزُ فیهِ المُساواةُ و المُؤاساة…بدان! حق برادران دینی، واجب و فرض است؛ از جان و مال خود برای آنان هزینه کنید و در هر چیزی که امکان مساوات وجود دارد، با آنها برابر و همدل باشید.»
این نگاه، بر اصل «مالالله» بودن همه چیز تأکید دارد؛ یعنی نهتنها اموال بلکه حتی انسانها نیز متعلق به خداوندند. بر این اساس، تمام انسانها که «عیالالله» هستند، باید از نعمتها و منابع الهی بهرهمند شوند و نیازهایشان برطرف گردد. بنابراین، مالکیت حقیقی از آن خداست و انسانها امانتدار اموالاند.
در چنین نگرشی، هرگونه انحصارطلبی، اختصاص امکانات و منابع به گروه یا طبقهای خاص، مردود شمرده میشود. این رویکرد، مسئولیت همگانی نسبت به اموال و نحوه بهرهبرداری از آنها را گوشزد میکند.
امام رضا(ع) در حدیثی دیگر نیز میفرمایند: «اِنَّ اللهَ کَلَّفَ أهلَ الصحّةِ القیامَ بشأنِ أهلِ الضَّعفِ و البَلوی؛ خداوند توانمندان را مکلف کرده که برای نیازهای ناتوانان و مبتلایان جامعه قیام کنند.»
بنابراین، رسیدگی به نیازمندان، صرفاً یک امر اخلاقی یا اختیاری نیست، بلکه تکلیفی الهی است. پرداخت خمس یا بخشی از اموال، پایان مسئولیت نیست؛ تا زمانی که نیازی در جامعه وجود دارد، وظیفه توانمندان پابرجاست.
بر پایه مفاهیم رضوی، این مسئولیت در همه حوزهها مانند تأمین دارو، مسکن، خوراک، تحصیل و سایر نیازهای اساسی مردم جاری است. تنها با چنین نگاهی، میتوان مسیر تحقق عدالت اجتماعی و کاهش مشکلات اقتصادی را با الهام از سیره اهلبیت(ع) هموار کرد.
۴_امام رضا(ع) چه تأکیدی بر اقتصاد سالم داشتند؟ حاکمیت اقتصاد سالم در بخشهای مختلف اقتصادی، روابط معاملاتی، حتی در معاملات خرد و استقراض، از اهمیت بالایی برخوردار است.
در این میان، ترویج فرهنگ قرضالحسنه و پرهیز از ربا و نزولخواری و همچنین کنترل میزان سود بر کالا و خدمات، از الزامات اصلی تحقق یک نظام اقتصادی اسلامی به شمار میآید.
بر پایه اصول اقتصادی رضوی، «سود بازرگانی» باید تحت نظارت و کنترل قرار گیرد. یکی از معضلات کنونی جامعه این است که برخی افراد به دلخواه خود اقدام به افزایش قیمت کالاهایشان میکنند؛ رفتاری که با سیره امام رضا(ع) در تضاد است.
امام رضا(ع) تأکید دارند که دریافت سود پول اشکال دارد و راههایی را برای ساماندهی آن ارائه دادهاند که بر اساس آن، تنها اصل پول باید بازگردانده شود، نه سود آن.
«محدودیت مصرف» نیز از مفاهیم محوری در سیره اقتصادی امام هشتم(ع) است. از منظر ایشان، جامعهای که در آن گروهی دچار فقر و نیاز و گروهی دیگر اهل ریختوپاش و اسراف باشند، جامعهای آسیبدیده محسوب میشود. ایشان بهرهبرداری صحیح از نعمتها و پرهیز از اسراف را از ضروریات سبک زندگی اسلامی میدانند.
همچنین امام رضا(ع)، «فساد اموال»، «چپاول» و «حاکمیت سرمایهداری» را از عوامل گسترش فقر معرفی کرده و راه مقابله با آن را در تقویت «اخوت اسلامی» میدانند. ایشان همانند دیگر ائمه معصومین(ع) میفرمایند: «إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ»؛ مؤمنان با یکدیگر برادرند، و این برادری مسئولیت اقتصادی میان آنها ایجاد میکند.
۵_امام رضا(ع) چگونه با نابرابریهای اجتماعی و اقتصادی مواجه میشدند و چه توصیههایی برای رفع آن داشتند؟ برابری اجتماعی و اقتصادی در جامعه میتواند پیامدهای منفی زیادی داشته باشد؛ از جمله ظهور سرمایهداری دوقطبی که جامعه را به فقیر و غنی، و طبقه اشراف و ثروتمند تقسیم میکند.
این امر باعث ایجاد طبقه پایین و کاهش وضعیت اجتماعی میشود، امری که در تعالیم اسلام و فرهنگ رضوی به شدت مذمت شده است.
از دیدگاه امام رضا (ع)، نباید اجازه دهیم که برخی از افراد از جیب باقی ملت بهرهبرداری کنند و از ثمره زحمات دیگران استفاده نمایند؛ این رفتار به شدت محکوم است.
امام رضا (ع) همچنین بیان میکنند که عموماً طبقه سرمایهدار افرادی هستند که با نفوذ به درون حکومت، امور کلیدی را در دست میگیرند و منابع مختلف را برای خود و اطرافیانشان انحصار میکنند. این نوع رفتار «انحصارطلبی» است که در دیدگاه امام (ع) ناپسند است.
متأسفانه برخی افراد برای وارد کردن کالا و محصول به کشور، اقدام به زد و بند میکنند و در نهایت قیمتگذاری دلخواه خود را اعمال مینمایند یا حتی به احتکار روی میآورند که این اقدامات نیز در تعالیم رضوی محکوم است.
توجه به «حق محرومان» از اصول مهم اقتصاد اسلامی مورد نظر امام رضا (ع) است. حضرت تأکید دارند که باید بر اساس نیازهای جامعه، به فقرا و نیازمندان کمک کنیم.
در این راستا، امام هشتم (ع) معتقدند که باید «تأمین سالانه» برای فقرا فراهم شود؛ به این معنا که نیازمندیهای آنان نباید تنها در روزهای خاص بررسی شود، بلکه باید به طور مداوم و سالانه مورد تأمین قرار گیرد تا از مراجعه روزانه به درب خانهها جلوگیری شود.
۶_چه شیوههایی در سبک زندگی امام رضا(ع) میتوان برای افزایش روحیه تعاون و همدلی در جامعه امروز بهکار گرفت؟ گسترش فرهنگ تعاون و همدلی در سایه آموزههای اخلاقی و دینی، ضمن تقویت وحدت و همکاری در جامعه، موجب شکوفایی ابتکار و نوآوری در بخشهای مختلف اجتماعی و اقتصادی میشود و زمینهساز تأمین نیازهای جامعه است.
تعاون در نظام اسلامی بر پایه اخلاق و تقوی شکل گرفته و با مشارکت در کارهای خیر و خداپسندانه همراه است. خداوند در قرآن میفرماید: «در نیکوکاری و پرهیزکاری یکدیگر را یاری کنید و در گناه و تجاوز، به یکدیگر یاری نرسانید.»
امام رضا (ع) نیز بر اهمیت تعاون و مسئولیت اجتماعی تاکید داشتند و میفرمودند:«کسی که شب را به صبح کند و به امور مسلمانان اهمیت ندهد، از مسلمانان به شمار نمیرود.»
ایشان همچنین نیکوکاری را عبادتی مهم دانسته و صدقه را باعث افزایش رزق و روزی و درمان بیماریها معرفی کردهاند. در فرهنگ اسلامی، کمک به دیگران به عنوان یکی از عبادات با ارزش شناخته میشود.
۷_تأثیر اخلاق اقتصادی امام رضا(ع) بر مدیریت منابع مالی و پیشگیری از فقر چگونه بوده است؟ سیره امام رضا (ع) در زمینههای مختلف زندگی، بهویژه در مسائل مالی و اقتصادی، همیشه راهگشای مشکلات بوده است. امام بر اهمیت انعقاد قراردادهای مکتوب و محکم تأکید داشتند و بیان میکردند که ثبت قراردادها از لغزش در رعایت حقوق دیگران جلوگیری میکند.
در آیه ۲۸۳ سوره بقره نیز به این موضوع پرداخته شده است. ایشان همچنین توصیه میکردند که باید از افراد کاردان و عادل برای تنظیم قراردادها استفاده شود و هیچگاه بدون تعیین مزد و قرارداد با کسی کاری انجام نشود.
در زندگی شخصی، امام رضا (ع) نیز میانهروی را در مصرف و کمک به نیازمندان توصیه میکردند. ایشان میفرمودند که بخششهای کوچک در نظر خداوند بزرگ است و در تعامل با مردم باید به گونهای رفتار کنیم که دوست داریم با خودمان رفتار شود.
امام رضا (ع) تأمین زندگی دیگران را بهترین نوع زندگی میدانستند و میفرمودند که بهترین زندگی آن است که در کنار زندگی خود، زندگی دیگران نیز تأمین شود.
نظر شما