قلعه اسماعیل آقا، یکی از آثار مهم دوره اورارتویی در غرب دریاچه ارومیه

خبرگزاری شبستان//ارومیه

قلعه اسماعیل آقا یکی از آثار مهم دوره اورارتویی در غرب دریاچه ارومیه است که به همراه دیگر آثار پیرامونی آن از دوره پارینه سنگی تادوره اسلامی شامل غار، قلاع، دروازه‌های ورودی محوطه مسکونی، حصارهای تدافعی، برج های مقبره‌ای و گور دخمه‌های صخره‌ای در ردیف محوطه‌های شاخص باستانی منطقه ارومیه است.

در فاصله 18 کیلومتری شمال غربی شهرستان ارومیه به فاصله نسبتا کمی از جاده سرو در بالای یک رشته کوه منفرد بقایای آثار و قلعه ای نظامی به چشم می خورد.

این کوه از دو طرف با شیب تند به رودخانه نازلو چای منتهی می شود و به لحاظ موقعیت سوق الجیشی حائز اهمیت است.

این قلعه در نیمه دوم قرن 19 میلادی ساخته شده و بخشی از دیوارها و محل دیده بانی آن هنوز هم پابرجاست.

آثار تاریخی در این قلعه به دو دوره تاریخی تعلق دارد، دوره اول آثاری مربوط به هزاره اول قبل از میلاد را شامل می شود که از این دوره بقایای دیوارهایی از یک پادگان نظامی اورارتویی باقی مانده است.

دوره دوم شامل آثار و بقایای قلعه دفاعی دیگری است که دیوارهای آن به همراه برجهای دیدبانی پابرجاست و متعلق به یکی از اربابان محلی دوره قاجاریه است.

این مجموعه در طول و عرض جغرافیایی"37:40:240 و" 44:54:608 قرار گرفته و در ضلع غربی تپه نیز روستای تمتمان واقع شده که ساکنین آن همگی کرد و از ایل شکاک هستند و به کار دامپروری و کشاورزی اشتغال دارند. بخش جنوبی تپه صخره ای و دارای پرتگاه است و صعود به آن به سختی امکان پذیر است اما راه اصلی ورود به مجموعه در ضلع شرقی قرار گرفته است.

نام قلعه برگرفته از نام رئیس و بزرگ قبیله شکاک، اسماعیل آقا (سمکو یا سمیتکو) است که در فاصله سالهای 1309 ـ 1290 هـ.ش یعنی اواخر دوره قاجار و اوایل سلطنت رضاخان، فرمانروای بخش وسیعی از آذربایجان بود و این قلعه یکی ازمرکز فعالیت های سیاسی اسماعیل آقا علیه دولت وقت به شمار می رفت، گویا وی از این قلعه به عنوان استراحتگاه تابستانی نیز استفاده می کرد و از این رو به این نام اشتهار یافته است.

این قلعه در جنوبی ترین و در عین حال مرتفع ترین بخش مجموعه واقع شده است. ضلع جنوبی آن صخره ای، دارای پرتگاه و شیب تندی است. بر اساس نقشه های کلایس و هیئت ایتالیایی دیوار قطوری که اضلاع بیرونی آنها به فاصله های مشخصی بوسیله پشتبند ها تقویت گردیده، بخش عمده ای از ضلع شرقی را تشکیل می دهد. قرار گرفتن در مرتفع ترین بخش، نشان دهندة اهمیت آن است و بیشتر تأسیسات نظامی در این بخش متمرکز شده است. در دوره اسلامی قلعه دیگری با سنگ، خشت و گل بر روی آن ساخته شده است که بخشهایی از آن هنوز پابرجاست.

در بخش کم ارتفاع تری از بالا قلعه و در ضلع شمالی مجموعه و مشرف به رودخانه نازلو (نازی) پائین قلعه واقع شده است که این قلعه فرم تقریباً مستطیلی دارد و بر اساس نقشه کلایس در ضلع غربی آن پی های 3 بنای مستطیلی کوچکتر که کارکرد دقیق آنها معلوم نیست، ایجاد شده است.

دیوارهای بخش شمالی بکلی ویران شده اند ولی فرم بر جای مانده نشان می دهد که اضلاع بیرونی آنها نیز دارای پشت بند است و  بخش اصلی دیوارهای بر جای مانده در ضلع جنوبی این قلعه است. تخته سنگ های بسیار بزرگ و حجیم را به صورت خشکه چین در این بخش به روی هم سوار کرده اند.

در محدوده مربع شکلی که در بخش جنوبی قلعه واقع شده است آثار دیوار بناهای مربع و مستطیلی شکل به چشم می خورد که انسجام چندانی در بین آنها دیده نمی شود و اغلب بصورت تک واحدی و منفرد ساخته شده اند.

در جنوب غربی و بخش صخره ای قلعه دو گور دخمه (مقبرة صخره ای) درون سنگ های زمخت و ناهموار تراشیده شده است.

این گوردخمه از دو بخش مجزا که بخش نخست به منزله حیاط و بخش دیگر اتاقک اصلی را شامل می شود تشکیل شده است و ورودی گوردخمه از بالا تعبیه شده است.

اندکی پایین تر از گوردخمه نخست، گوردخمه دیگری قرار گرفته که همانند نمونه قبلی از دو قسمت مجزا تشکیل شده است. قسمت اول به منزله حیاط و قسمت دوم خود اتاقک و ورودی این گوردخمه نیز از بالا تعبیه شده است.

بالا قلعه و پایین قلعه و محوطه مسکونی بوسیله دیوار مشترکی که کل مجموعه را در بر گرفته، احاطه شده است که این دیوار در برخی قسمت ها با فواصل معین به وسیله شکست های متعدد و پشت بندها مستحکم شدده و در برخی قسمت ها بصورت راسته و خشکه چین ساخته شده است.

در پای کوه و در ضلع غربی آن، در قبرستان اسلامی روستای تمتمان آثار 4 بنای مقبره ای دیده می شود که یکی از آنها بکلی ویران شده تنها بخش هایی از دیوار غربی آن بر جای مانده است.

این بنا که در بخش جنوبی قبرستان واقع شده و بزرگتر از بقیه ساخته شده است، ساختمانی است منفرد و چهارگوش تقریباً مربع شکل با ابعاد هر ضلع 60/6 متر. نماهای خارجی آن بوسیله سنگ های لاشه ای ساخته شده و در میان سنگ های لاشه ای بعضاً قطعات سنگ های تراش خورده نیز بکار رفته است.

برج مقبره میانی که از لحاظ ساخت پرکارترین و در عین حال زیباترین بنا در بین سه برج مقبره ای است، ساختمانی است چهارگوش مربع شکل با ابعاد هر ضلع 20/6 متر که تمام نماهای خارجی آن بوسیله سنگهای یکدست سفید رنگ و چهارگوشِ تراش خورده، ساخته شده است.

سوار کردن و تراش دادن سنگ ها به شیوه ماهرانه و چشم نوازی صورت گرفته و این خود نشان دهنده مهارت استاد سنگتراش است.

گذشت زمان و فرسودگی باعث ریزش بخشهایی از گنبد گردیده، افزون بر این، در داخل این بنا سنگ قبری وجود داشت که کتیبه ای بخط کوفی به روی آن حک شده بود. متن کتیبه بدین شرح است « فی الشهر ربیع الثانی سنه 1110 در ایام شاه سلطان حسین سردار عباسقلیخان زیاد اوغلی بر مناقشه شیخ سلیمان» (صدرائی 1384:179). متأسفانه این کتبیه بغارت رفته و امروزه اثری از آن نیست.

برج مقبره ای شمالی که در ضلع شمالی قبرستان و با فاصله اندکی از بنای میانی و کوچکتر از دو بنای دیگر ساخته شده، شامل ساختمانی است منفرد و چهارگوش مربع شکل است و ورودی اصلی در ضلع شمالی است و از این جهت با دو بنای دیگر که ورودی آنها در ضلع شرقی است تفاوت دارد که بنا بوسیله سنگهای لاشه ای که ما بین آنها بعضاً سنگ های تراش خورده سفید رنگ نیز دیده می شود ساخته شده است ورودی که پهنای آن 20/1 متر است بسیار کم ارتفاع است طوریکه برای ورود به بنا باید به حالت خمیده وارد شد.

در این قبرستان علاوه بر بناهای یاد شده، سنگ قبرهای صندوقی چندی وجود دارد که بر بالای آنها نمادهای نرینگی سنگی کار گذاشته اند که ارتفاع بلندترین آنها از 2 متر متجاوز است.

در پای کوهی که تأسیسات اورارتویی را در خود جای داده و در ضلع غربی آن، روستای تمتمان واقع شده که اندکی خارج روستا و به فاصله چند صد متری غرب آن، در دامنه نه چندان مرتفعی، غار پیش از تاریخی تمتمان واقع شده است که حدود یک هزار و 500 متر از سطح دریا ارتفاع داردو در نزدیکی آن چشمه آبی قرار دارد که مورد استفاده اهالی روستاست.

 در بخش داخلی غار دو حفره وجود دارد، حفره سمت راست به عمق 4 و عرض 5/5 و حفره دراز تر سمت چپ به عمق 28 و عرض میانگین 5 متراست و هر چه به انتهای غار نزدیکتر می شویم ارتفاع آن بیشتر می شود.

غار طی هزاران سال مورد استفاده شبانان قرار گرفته و مأمنی برای گوسفندان آنها به هنگام باران های بهاری، سرمای زمستان و محیطی مطبوع و خنک در تابستان های گرم بوده است.

آثار اسلامی این مجموعه را نیز در جای خود می توان از بناهای مهم دوره صفویه دانست، کشمکش ها، درگیری ها و اغتشاشات ایران و عثمانی در دوره صفویه به اوج خود رسیده بود.

بناهای ذکر شده با توجه به نمونه های مشابه درنزدیکی محوطه به احتمال بسیار با عنوان برج های مقبره ای جهت دفن عده ای از امرا و قربانیان ناآرامی های مذکور ساخته شده است.

نمونه های بسیار مشابه به آن را می توان در دیگر نقاط منطقه از جمله در روستای بردوک دهستان صومای برادوست ارومیه مشاهده نمود که آنها نیز به دوره صفویه تعلق دارند.

گفتنی است، در نگاه کلی می توان گفت آثار موجود در قلعه اسماعیل آقا و حاشیه آن از دوران های پارینه سنگی تا دوران اسلامی مجموعاً موزه ایست طبیعی که اهمیت و نقش تاریخی این قلعه و محیط پیرامون آن از گذشته های دور تا کنون به عنوان یکی از مهم ترین زیستگاه های انسان در غرب دریاچه ارومیه را نشان می دهد.

پایان پیام/