مرهمی بر کبودی های مسجد کبود تبریز

خبرگزاری شبستان: برای دیدار از مسجد کبود لزومی به خروج از شهر نیست؛ این مسجد در مرکز شهر و هم جوار با موزه آذربایجان واقع شده و با معماری اعجاب انگیز تلفیقی اش همچون نگینی لاجوردی در تبریز می درخشد. می گویند پس از گذشت این همه سال از ساخت این اثر هنوز فرمول ترکیب شیمیایی رنگ عجیب به کار رفته در کاشی های این بنای تاریخی در دنیا کشف نشده و شاید همین امر دلیلی مهم برای شهرت جهانی مسجد کبود تبریز است.

در تاریخ آمده است که پیش از وقوع زلزله در سال 1192 و تخریب مسجد کبود، کاشی های کبود این مسجد تداعی کننده آسمان شب برای هر بیننده ای بود و به همین سبب این مسجد، «کبود» لقب گرفت.
 

این مسجد که به ترکی آذربایجانی Göy Məsci نام دارد طبق کتیبهٔ سر در آن در سال ۸۷۰ هجری قمری و ۱۴۶۵ میلادی، در زمان سلطان جهانشاه مقتدرترین حکمران سلسله قره‌قویونلو و به دستور دختر او صالحه خانم بنا شده‌است. تنوع و ظرافت کاشی‌کاری و انواع خطوط به‌کاررفته در آن و به‌خصوص به دلیل رنگ لاجوردی کاشی‌کاری‌های معرق آن سبب شده‌است که به «فیروزهٔ اسلام» شهرت یابد.
 
مسجد کبود از معدود مسجدهای تماماً مسقف ایران است؛ چرا که آب و هوای سخت و سرد تبریز بنایی متفاوت از مساجد کویری ایران ایجاب می کرده است. از این رو جزرهای قطور برای جلوگیری از سرمای شدید منطقه بنا شده اند. این مسجد در کنار در ورودی دو مناره کاشی کاری شده بلند و باریک داشته است که آن ها هم بر اثر زلزله فرو ریخته اند و امروز اثری از آنها باقی نمانده است.
 

نمای روبروی مسجد با سر در کاشی کاری شده، شکوه و جلال عجیبی را به رخ بیننده می کشد. صحن مربع شکل، حوضی برای وضو، شبستان های اطراف برای درس و همچنین پناهگاه مستمندان، تشکیل دهنه این مسجد است. در قسمت جلوی صحن و رو به قبله، بنای اصلی مسجد به پا شده که محوطه ای محصور، پوشیده ومربع شکل است که در گذشته در بالای آن گنبدی آجری قرار داشت که ریخته و اکنون اثری از آن نیست.

تعمیرات و دوباره‌سازی مسجد کبود پس از زلزله 1193 به منظور حفاظت و بازسازی بخش‌های باقیمانده شامل طاق‌ها و پایه‌ها از سال ۱۳۱۸ آغاز شد و در ۱۳۵۵ کارهای ساختمانی آن به اتمام رسید. بازسازی گنبد اصلی توسط مرحوم استاد رضا معماران انجام شد و بازسازی کاشی کاری داخلی و خارجی هنوز ادامه دارد.

سعید مصلحی، کارشناس باستان شناسی و مسئول مرمت نقوش مسجد کبود تبریز با اشاره به مرمت نقش و نگار مسجد کبود از سال 86 تاکنون در مورد این کاشی کاری ها می گوید: مرمت نقوش مسجد کبود به شیوه ایتالیایی و با کاشی هایی از جنس های متفاوت و به صورت کمرنگ تر در حال انجام است و تنها 15 درصد از مرمت این بنا باقی مانده است.

مصلحی با تاکید بر این که زلزله چندین سال گذشته تبریز علی رغم استحکام زیاد مسجد کبود، 85 درصد از بنای این مسجد را از بین برده است، این گونه می گوید: بنای مسجد کبود پس از زلزله سال 1151 هجری شمسی به شدت تخریب شد و اکنون هر جا آثاری از کاشی کاری باقی مانده متعلق به بنای اصلی است و قسمت های آجرکاری بازسازی و مرمت شده است.

وی با بیان این که چهار کارشناس مرمت آثار باستانی در حال مرمت نقوش و سازه این مسجد هستند، اظهار می کند: برخی از قسمت های مسجد کبود از لحاظ سازه کم و کسری هایی داشته که کارشناسان در حال پیگیری برای مرمت این بخش ها هستند.

این باستان شناس با تاکید بر قدمت 560 ساله مسجد کبود، شهرت اصلی آن را به دلیل کاشی کاری های معرق و معماری تلفیقی به صورت تلفیق آجر و کاشی و اجرای نقوش پرکار آن می داند.
  

وی با توضیح این که از 70 سال پیش مرمت این بنای تاریخی مذهبی شروع و تاکنون به صورت مقطعی روی آن کار شده است، می گوید: تکیه اصلی معماری مسجد کبود بر روی سبک آذری است که در اواخر دوره سلجوق شروع شده بود، همچنین شیوه هایی از معماری یزدی نیز در آن دیده می شود. 
 

مسئول امور مرمت نقوش مسجد کبود تبریز تاکید می کند: اصولاً بازسازی و مرمت کاری اصولی است و تمام نکات، رابطه ها و ضابطه ها باید در این باب رعایت شود تا آسیب پذیری آن از بین برود یا به حداقل برسد. در این مورد کارشناسان مرمت باید تعهدات لازم به کار را در خود بپرورانند و مصالح با کیفیتی در این کار مورد استفاده قرار دهند.

مسجد، پایگاه مهم عبادی و اجتماعی مسلمانان است. بنابراین، هم متولیان آن باید صالح و پاک باشند و هم برنامه‌هایش سازنده و تربیت‌کننده. هم بودجه‌اش مشروع و حلال باشد و هم مسجدیان اهل تقوا و باخدا و مورد تکریم باشند. وگرنه اگر سازندگان مساجد، جباران و سلاطین باشند و پیشنمازان، افراد بی‌سواد و ترسو و خادمان نیز وارفتگان بی‌حال، طبعا مساجد از هدف اصلی خود که آبادی معنوی است، دور خواهند ماند و به گفته‌ مرحوم فیض کاشانی(ره) در تفسیر صافی، تعمیر مسجد شامل مرمت، نظافت و فرش کردن، روشنایی،‌ تدریس و تبلیغ می‌شود. بنابراین باید اقرار کرد اگرچه طبیعت سبب تغییر می‌شود، ولی می توان روند تغییر بناهای تاریخی را تا حد توان به تأخیر انداخت.
پایان پیام/