خبرگزاری شبستان: مهد اصلی رشد و نمو هر شخصیت بالنده ای که در تاریخ ماندگار شده است خانواده و عنصر اصلی در این مهد مکتب فکری تربیتی پدر و مادر است. امیرالمومنین علی (ع) که نه تنها در نگاه شیعه و سنی بلکه در نگاه اندیشمندان غیرمسلمان اما آزاداندیش جهان در تاریخ جاودانه شده است نیز از نظام تربیتی خاصی برخوردار بود. پدرش ابوطالب همان بود که کسب و تجارت را برای تربیت و نگهداری از رسول خدا (ص) رها کرد... از این رو در آستانه میلاد امام اول شیعیان واکاوی شخصیت ابوطالب پدر برگوار آن حضرت و تاثیری که در تربیت مولای متقیان داشته است ضرورتی بود که در گفت و گویی با سیدعلیرضا واسعی، دانشیار پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی به بحث گذاشته شد. آنچه می خوانید مشروح این گفت و گو است:
در تاریخ مکتوب و برجای مانده از صدر اسلام و سال های پیش از آن، چه تعاریفی از ابوطالب وجود دارد؟
درباره شخصیت ابوطالب اطلاعات چندان تفصیلی از حیث تاریخی در اختیار متاخرین قرار نگرفته البته این نقیصه درباره همه شخصیت های بزرگ پیش از اسلام وجود دارد! چراکه در تاریخ جاهلیت نه نگارش مرسوم بود نه تاریخ نگاری؛ از این رو یک مبداء مشخص تاریخی که بتوان با آن رویدادها را سنجید، دیده نمی شد. بنابراین آنها واقعه ای خاص را به عنوان مبداء وقایع تاریخی در بازه ای مشخص از زمان انتخاب می کردند تا واقعه ای دیگر جایگزین آن شود. آنچنان که پش از ظهور اسلام مبداء وقایع تاریخی عام الفیل بود.
اگرچه در منابع تاریخی نکته بارز و مشخصی درباره شخصیت ابوطالب درج نشده اما در اقوال معدود عموما بر شخصیت والای وی تاکید شده و او را دارای نقشی موثر در تاریخ اسلام و شکل دهی بر اساس اسلام به عنوان رییس بنی هاشم معرفی کرده اند؛ به گونه ای که اگر وی نبود چه بسا مشرکان مانع رشد و نمو اسلام می شدند.
وی از ارکان اصلی اسلام در تاریخ به شمار می رود و این مسئله ای است که اهل سنت هم در آن تردیدی ندارند. از این رو راویان و محدثان اهل سنت بر این نکته اذعان دارند که سال دهم بعثت به دلیل رحلت ابوطالب عام الحزن پیامبر (ص) بوده است.
از رسول الله (ص) نقل شده که خدا رحمت کند عمویم را که تا او بود مشرکان جرئت آزار مرا نداشتند.
مورخان نخستین مرد مسلمان و مومن را علی (ع) نام برده اند، آیا ابوطالب نیز بر این مکتب انسان ساز مومن بود؟
مورخان اهل سنت بر اینکه آیا ابوطالب مسلمان زیست و مسلمان مرد دارای تردید هستند و می گویند شاید بر دیانت پیشینیان خود بوده اما حمایت خود را از برادرزاده اش دریغ نکرده است.
محققان و مورخان شیعه تمامی این اقوال را باور دارند و می گویند انسانی که تا پای جان از پیامبر خدا (ص) دفاع می کند و اجازه جسارت به دشمنان نمی دهد، نمی تواند غیرمومن باشد و از سوی دیگر طلب رحمت و مغفرت پیامبر (ص) برای او زمانی معنا می یابد که او مسلمان زیسیته و مسلمان از دنیا رفته باشد.
آنچه امام علی (ع) درباره پدرشان فرموده اند و آنچه راویان بر آن تاکید کرده اند این است که ابوطالب اسلام محمدی را پذیرفته بود اما ممکن است به دلیل سهولت در حمایت از پیامبر (ص) همچون دیگران این اسلام را اظهار نکرده باشد.
درباره عباس دیگر عموی پیامبر (ص) نیز اینگونه اقوال وجود دارد. به هر حال طرح این مباحث ذره ای از خدمات ابوطالب به اسلام را زیرسوال نمی برد، او چه در دوران جاهلیت و چه در دوران صدر اسلام از شخصیت های بزرگ و اثرگذار بوده است و دفاعیات او در ایجاد سنگ بنای اسلام نقشی بی بدیل ایفا کرده است اما متاسفانه هم شیعیان و هم اهل سنت یک کوتاهی بزرگ درباره وی داشته اند و نتواسنته اند از شناساندن آن به عنوان کانالی برای ورود به باب علی (ع) باز کنند. این در حالی است که شخصیت ابوطالب به گونه ای است که باید به طور خاص به آن پرداخته شود.
ابوطالب که از بانیان اصلی گسترش اسلام و از شخصیت های اثرگذار تاریخی به شمار می رود در شکل گیری شخصیت علی (ع) چه نقشی را ایفا کرده است؟
در میان اعراب کسی به عنوان رییس قبیله انتخاب می شده که از شان و منزلت ویژه برخوردار باشد یعنی اخلاق، سیاست، مدیریت و نژاد برتر را در مجموع داشته باشد؛ علاوه بر این به لحاظ مالی نیز متمکن باشد.
با این رویکرد ابوطالب به عنوان رییس بنی هاشم و رییس کعبه در واقع رییس مکه نیز محسوب می شد و این یعنی برخورداری از بالاترین مقامات!
به لحاظ مکتب فکری عرب آن زمان نیز ابوطالب انسانی والا بوده است، این انسان که بعد از ظهور اسلام بیش از این ها درخشیده و رفتاری خردمندانه و مبتنی بر تدبیر و عقلانیت داشته است، در مواجه با فرزند خودش نیز این رفتار را داشته است.
در نزدیکی ظهور اسلام وی دچار مشکل اقتصادی شده بود البته این مشکل جامعه حجاز آن روز به دلیل قرار گرفتن در مرحله گذار بود که نابسامانی های سیاسی، فرهنگی و اقتصادی را به آن تحمیل می کرد. از این رو به پیشنهاد پیامبر (ص) و به منظور کاهش مشکلات اقتصادی ابوطالب، تربیت علی (ع) به رسول خدا (ص) سپرده شد. البته خود پیامبر (ص) بهره مند از مکتب تربیتی ابوطالب (ع) بود چراکه بنابر وصیت پدرشان یعنی عبدالمطلب، دست از تجارت کشید و تربیت برادرزاده اش را عهده دار شد از این رو پیامبر (ص) بهترین فرصت ها را در خانه عمویش گذرانده بود.
آن دوران گذشت و پیامبر (ص) همیشه قدردان این زحمات بود و خود را مرهون عمویش می دانست و درپی فرصتی برای جبران این زحمات بود که دست تقدیر الهی آن را فراهم کرد.
کمک به ابوطالب برای گذار از مرحله تنگدستی باعث شد که علی (ع) در آستانه دوره نوجوانی وارد دستگاه نبوی شود. پس از بعثت این نوجوان به اسلام ایمان آورد و نام خود را به عنوان نخستین مرد مومن به این دین مبین در تاریخ جاودانه کرد. به هر حال آنچه از شواهد برمی آید این است که نوع مواجهه ابوطالب در تربیت فرزندان بر تربیت انسانی مدبر و آگاه به اصول استوار است.
بهره مندی از دو کتب تربیتی فاخر چه تاثیری بر شخصیت بی نظیر علی (ع) داشته است؟
در طول تاریخ اسلام که بالغ بر 1400 سال از عمر آن می گذرد نام علی (ع) با پیامبر (ص)قرین بوده است و این اصلی که شیعه و سنی در آن تردیدی ندارند.
وقتی در شرح نهج البلاغه آمده که علی (ع) را نمی توان با هیچ شخصی از حیث تقوا و محبوبیت در درگاه الهی و دستگاه رسالت مقایسه کرد یعنی او فردی است بی نظیر.
در تبیین شخصیت امام علی (ع) باید گفت که او از حیث دانش، شجاعت، سیاست ورزی و نوع تعامل انسانی است بی مانند؛ جدای از پیامبر (ص) نه تنها در تاریخ اسلام بلکه در تاریخ بشریت گوهری است یکتا که همچون او نه زاده شده و زاده می شود!
این بی مانندی باعث شده که رقبایش با بدترین شیوه ها درپی تخریب شخصیت او برآیند در انتخاب شیوه ها به گونه ای عمل کنند که مخاطب کمترین تردیدی در مواجهه با مکر آنها به خود راه ندهد.
ما در طول تاریخ با این شیوه های تخریبی برخورد می کنیم، آن دسته از روایاتی که اغراق آمیز است و مشکل زا؛ اینان گاه ویژگی های علی (ع) را فرا انسانی معرفی می کنند تا با این بهانه از پیروی سیره او سرباز زنند. در حالی که علی (ع) انسان مافوق است نه مافوق انسان!
این تعابیر باعث ایجاد روایاتی شد که از فهم ایشان درک کرده بودند و در مقیاس های عقل بشر دیروز و امروز قابل اندازه گیری نبود.
البته متفاوت بودن علی (ع) در همه شئون دیده می شود و تربیت دوران کودکی و نوجوانی ایشان را نیز دربر می گیرد.
چه بسا بسیاری از این روایات شخصیت ایشان را در خفا قرار داده است چراکه این داستان ها علی (ع) را از سطح متبوع واقع شدن و امام تلقی شدن تا جایی بالا می برد که برخی می گویند ما هرگز نمی توانم همچون او باشیم.
ولادت حضرت علی (ع) با این خصایص و ویژگی ها چه تاثیری بر تاریخ بشریت داشته است؟
بدون هیچ تردید ولادت امام علی (ع) منحصر به فرد و مورد تایید عموم شیعیان و اهل سنت است. این ولادت تاثیر بسیار تحول گرایانه ای بر حیات بشری داشت که البته بعدها این تحول شناخته شد. این تحولات از زمان ولادت آغاز می شود به گونه ای که اگر مشرکان بر آن وقوف داشتند چه بسا مانع ادامه حیاتشان می شدند.
تبیین چگونگی ولادت ایشان در کعبه باب گفت و گوهای غرض ورزان را باز می کند تا مسائلی را مطرح کنند؛ ورود به این عرصه ها نوعی اشباع شخصی است. باید توجه داشت که نوع ولادت متفاوت نبود که تفکر و فرهنگ بشریت را متحول کرد بلکه نظام فکری و رفتار بی مانند مولای متقیان است که حیات بشر را احیاء کرد.
اگرچه اختلاف نظرهایی درباره نوع ولادت ایشان مطرح است اما بر تولد علی ابن ابیطالب (ع) در کعبه میان همگان اتفاق نظر وجود دارد و این مقارنتی است میان ایشان با کعبه به عنوان قبله گاه توحیدی مسلمین. اگرچه تا سال دوم هجری مسجدالاقصی قبله گاه مسلمین بود اما در آن سال قبله عبادات به کعبه تغییر کرد. و تا آن زمان هنوز کعبه از چنین قداستی برخوردار نبود اما بعدها بعدها نقطه مرکزی عبادت قرار گرفت.
اینکه هیچ عبادتی بدون علی (ع) معنا ندارد و اینکه مرکز همه عبادات کعبه محل ولادت علی (ع) است چه چیز را می رساند جز اینکه مفهوم و حقیقت اسلام با این شخصیت تعریف می شود.
بهترین شیوه برای شناساندن مقام علی (ع) به نسل امروزی کدام است؟
علی مقارن کعبه است، به جای اینکه از شخصیت ها تجلیل آسمانی کنیم و خود را با این روش از پیروی آنها محروم کنیم باید نسبت به آنها شناخت دقیق دینی ایمانی پیدا کنیم و معرفت انسانی خود را برای پیروی کردن از آنها تقویت کنیم. باید توجه داشت که شناخت این شخصیت های تاریخ ساز، تعهدآور است و از زندگی راحت ممانعت می کند در حالی که تجلیل های زبانی به ما آرامش کاذب می دهد.امام علی (ع) فریاد عدالت انسانی است که نمی توان او را با ادبیات امروزی معرفی کرد. باید فارغ از نگاه اسطوره ای و اغراق آمیز که امام را عملا از صحنه زندگی فردی و ا جتماعی ما را دور می کند و در واقع شیوه غرض ورزان است علی (ع) را شناخت و شناساند.
پایان پیام/
نظر شما