ضرورت توجه به بافت تاریخی ماسوله/ ماسوله در انتظار جهانی شدن

خبرگزاری شبستان// استان گیلان

شهرک تاریخی ماسوله در 55 کیلومتری رشت (مرکز استان گیلان) در ناحیه‌ای کوهستانی و جنگلی در دامنه‌ای صخره‌ای با وسعت 16 هکتار و ارتفاع 1050 متر از سطح دریای آزاد قرار دارد.

شهرک ماسوله در 32 کیلومتری جنوب غربی شهرستان فومن قرار دارد و از غرب به خلخال، از شمال به ماسال و از جنوب به طارم محدود می‌شود. این شهر طی شماره 1090 در سال 1354 در فهرست آثار ملی به عنوان میراث فرهنگی و طبیعی به ثبت رسیده است.

ماسوله در عرض جغرافیایی 13 و 9 و 37 شمالی و طول جغرافیایی 14 و 59 و 48 شرقی و در منتهی‌الیه منطقه مرطوب خزری، واقع در دره رودخانه ای که سرچشمه‌های آن نزدیک دومین قله بلند کوه‌های طالش (ماسوله داغ با ارتفاع 3050 متر) است، قرار دارد. ارتفاع آن از سطح دریای آزاد 1050 متر و اختلاف بین پایین‌ترین و بالاترین نقطه این شهر کوهستانی بیش از 120 متر است.

آمیزه‌ای از فرهنگ‌های سه‌گانه طالش، ترکی و گیلکی از یکسو و طبیعت‌های سه‌گانه جنگلی، مرتعی و کوهستانی، از سوی دیگر، فرهنگ و تمدن خاصی را به وجود آورده که اولین نمایه کالبدی آن، شهرسازی و معماری خاص ماسوله است.

در حالی که این کالبد، متأثر از ارتباطات پیچیده و ویژه اجتماعی و اقتصادی این زیستگاه کهن می‌باشد، به شدت بر ارتباطات فوق تأثیرگذار است. بدین ترتیب در یک هم کنش مداوم و مستمر، پویایی شگفت‌انگیزی در حیات تاریخی الگوهای زیستی ماسوله به وجود آورده است.

این شهر تاریخی در وسعتی معادل 6/1 هکتار و در چهار محله خانه بر، کشه سر، اسدمحله و مسجدبر شکل گرفته است. دارای بازاری در چهار طبقه می‌باشد که هر چهار محله به طور مستقل به بافت بازار شهر ارتباط بی واسطه دارند.

در حال حاضر در ماسوله بیش از 350 واحد مسکونی وجود دارد که در گذشته، این تعداد به 600 واحد بالغ بوده است.

وجود بیش از 120 واحد تجاری در محدوده بازار آن، بیش از 6 کاروان سرا، دو حمام قدیمی، بیش از 33 چشمه عمومی، 10 مسجد و پنج امامزاده حاکی از رونق و شکوفایی این شهر در دوره‌های متأخر می‌باشد. جمعیت ماسوله طی 60 سال گذشته از حدود سه هزار و 500 نفر به 900 نفر کاهش یافته است. این امر نشانه سیر نزولی تاریخ این شهر کهن است.

این شهرک تاریخی با وجود زیبایی‌های طبیعی و خاص خود، هم اکنون با مسائلی مانند ریزش سنگ، سیل، رانش زمین، زمین‌لرزه، تصرف به منظور توسعه عمرانی، انسانی و تخریب دست و پنجه نرم می‌کند

روستای تاریخی ماسوله جز زیباترین، منحصر به فردترین، قدیمی‌ترین روستاهای تاریخی، فرهنگی و طبیعی کشور است که به علت دارا بودن ویژگی‌های تاریخی و طبیعی بسیار شاخص از سوی «یونسکو» از سال گذشته برای اجرای پروژه ای ویژه تحت عنوان توسعه گردشگری فرهنگی و طبیعی انتخاب شده است.

ماسوله دارای محله‌های ریحانه بر، خانه بر، مسجدبر، کشه سر و اسد محله است و زبان مردم این شهرک تاریخی تالشی است.

ماسوله به دلیل داشتن معماری منحصر به فرد در جهان، وجود کوهستان‌های مرتفع، جنگل و ییلاقات سرسبز و وسیع از توریستی‌ترین مناطق شمالی ایران محسوب می‌شود.

این شهرک با دارا بودن قله شاه معلم (شامولوم) با ارتفاع سه هزار و 50 متر به عنوان بلندترین نقطه استان گیلان است؛ این شهرک همچنین دارای قله های آسمانکوه، لاسه سر، تروشوم و کله قندی نیز می‌باشد.

تاریخ و معماری ماسوله:
حدود هشتصد تا هزار سال پیش مردمانی از نقاط مختلف سرزمین گسترده ایران به دلائل نامعلومی به منطقه ماسوله کوچ کرده و برخی از مردمان محلی نیز از منطقه‌ای به نام کهنه ماسوله واقع در ۶ کیلومتری شمال غرب این شهر با این افراد همراه شدند.

طی کاوش‌های انجام شده از محوطه باستانی کهنه ماسوله سفالینه هایی متعلق به قرون پنجم تا هشتم هجری قمری به دست آمده است که دقیق‌ترین مستندات قابل توجه تاریخی این منطقه است.

در ۱۰ کیلومتری بالاتر از ماسوله جدید، ماسوله قدیم با آثار و بازمانده‌های انسانی از قبیل سنگ کوره و غیره در منطقه ای گسترده پراکنده شده است که جزء آثار باستانی به شمار می‌آیند.

ماسوله دارای معماری منحصر به فردی است که می‌توان به محوطه جلوی خانه‌ها و پشت بام‌ها که به عنوان پیاده رو استفاده می‌شوند، اشاره کرد.

خیابان‌های کوچک و پله‌های بسیار به هیچ وسیله نقلیه موتوری اجازه ورود نمی‌دهد. معماری ماسوله در یک جمله، «حیاط ساختمان بالایی پشت بام ساختمان پایینی است» توصیف می‌شود. همچنین ساختمان‌ها معمولاً از دو طبقه تجاوز نمی‌کنند.

بقعه عون بن علی (ع) در ماسوله
عون ابن علی (ع) بر طبق روایات، فرزند محمد حنیفه یا محمد ابن حنیف از نوادگان حضرت علی (ع) شمرده می‌شود. که در اوایل قرن سوم یا چهارم و شاید ششم هجری همزمان با ورود امام زاده ابراهیم (ع) شفت، امام زاده هاشم (ع) رشت و نیز سید جلال‌الدین اشرف (ع) آستانه‌اشرفیه، به این ناحیه روی آورده بود.

بنای آن قدیمی و دارای نقشه هشت ضلعی است. بر سینه دیوار غربی بقعه، دری بسیار قدیمی از چوب آبنوس و با کنده کاری‌های بسیار ظریف قرار دارد که به درِ چله‌خانه معروف است و به روایتی با ۲۰ پله به سردابی منتهی می‌شود که تا زیر کوه کشیده شده است. این در اکنون بسته است و پشت آن دیواری ساخته‌اند. مطابق کتیبه‌ای که روی یک ستون قطور در مدخل بنا کنده‌اند، تعمیر اساسی بقعه در زمان فتحعلی شاه صورت گرفته است.

در وسط بنا، یک ضریح چوبی شبکه دار قرار دارد و در میان آن، صندوقی منبت‌کاری شده وجود دارد که بر کناره‌های بدنه آن کتیبه‌ای به خط خوش حاوی آیه‌های قرآنی کنده شده است. قدیمی‌ترین تاریخ بقعه، به سنگ قبری مربوط است که تاریخ ۹۶۹ هجری قمری بر دیواره آن کنده شده است.

گفتنی است، این بقعه در دههٔ ۱۳۶۰ توسط مرحوم خلیل حاتمی ماسوله، که ریاست هیئت امنای این بقعه را در دست داشت، تجدید بنا شد و جزو ۱۲۰۰ بقعه در آثار تاریخی ایران جای دارد.

ضرورت توجه ویژه به بافت تاریخی ماسوله

یحیی یوسف پور، شهردار ماسوله با اشاره به اینکه بافت تاریخی ماسوله نیازمند توجه ویژه است، گفت: تخصیص اعتبارات لازم باعث می‌شود تا بافت تاریخی ماسوله از خطر تخریب نجات پیدا کند و گردشگران با امنیت بیشتری به این شهر تاریخی بیاید و به واقع امنیت روانی به گردشگران هدیه داده شود.

وی مناسب نبودن ورودی شهر، زیبا سازی سطح شهر، نورپردازی ماسوله، ساماندهی سایه به ان‌ها، معابر سطح شهر، احداث سرویس‌های بهداشتی مناسب و احیای چشمه‌های قدیمی از جمله برنامه های ضروری دانست که باید در این شهرک تاریخی انجام شود.

شهردار ماسوله با بیان اینکه ویژگی مدیریت شهری ماسوله مختص و منحصر به فرد است، افزود: شهر تاریخی ماسوله به دلیل اینکه در فهرست میراث ملی به ثبت رسیده است، ویژگی‌های مدیریت شهری مختص به خود را دارد.

وی خاطرنشان کرد: از آنجا که گاز رسانی به ماسوله ممکن نیست، استفاده از وسایل گرمایشی برقی با توجه به هزینه بالای آن نیز مقرون به صرفه نیست.

به گفته یوسف پور، گاز طبیعی، بهترین و ارزان‌ترین سوختی است که مردم ماسوله مانند دیگر هموطنان می‌توانند از آن بهره‌مند شوند، اما به علت مخالفت سازمان میراث فرهنگی، گاز کشی در ماسوله ممکن نیست، زیرا این سازمان معتقد است گاز کشی ماسوله، ساختار معماری این شهر را به هم می‌ریزد و نمای تاریخی آن را از بین می‌برد.

وی اذعان کرد: مدت ماندگاری گردشگران در ماسوله در تعطیلات نوروزی و تابستان به طور میانگین حدود چهار ساعت است، زیرا شرایط توقفگاه‌های خودرو و همچنین مراکز اقامتی برای این حجم مسافر جوابگو نیست.

موانع سد راه برای ثبت جهانی ماسوله، خیلی بزرگ نیست
آتوسا مومنی، مدیر کل ثبت آثار سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری، گفت: یکی از ظرفیت‌های ماسوله پویایی و زندگی است و موانع سد راه برای ثبت جهانی آن خیلی بزرگ نیست.

وی تصریح کرد: رعایت نکردن ضوابط حاکم بر حریم‌های منظری شهر تاریخی و مغایرت کاربری‌ها و ساخت و سازهای واقع در این حریم‌ها، توجه نکردن به میراث معنوی غنی موجود و توجه نکردن به اصالت و یکپارچگی شهر تاریخی ماسوله از جمله موانع برای ثبت جهانی است.

مومنی، نبود مدیریت منسجم یا رویکرد حفاظتی و توسعه پایدار، توجه نکردن به ظرفیت‌های تاریخی و فرهنگی با رویکرد گردشگری و کافی نبودن اعتبارات مورد نیاز برای تحقق اهداف حفاظتی و توسعه ای را از دیگر موانعی دانست که باید با همیاری مسئولان رفع شود تا بتوان ماسوله را در فهرست جهانی به ثبت رساند.

مدیر کل ثبت آثار سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری، خاطرنشان کرد: ماسوله با تمام ظرفیت‌هایی که دارد به بلوغی رسیده که کل بشر می‌تواند به عنوان یک میراث به آن افتخار کند.

تاسیس دفتر ثبت جهانی ماسوله

امید عزیزی، مدیرکل میراث فرهنگی و گردشگری گیلان به خبرنگار شبستان گفت: دفتر ثبت جهانی ماسوله در عمارت کلاه فرنگی شهر رشت تاسیس شده است تا با انجام مطالعات مورد نیاز مردم شناسی، باستان شناسی، معماری و غیره راه را برای ثبت جهانی این اثر بزرگ هموار سازد.

وی با اشاره به اینکه ماسوله نخستین شهر تاریخی زنده ایران است که در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است، اظهار داشت: این شهر تاریخی با ویژگی‌های کم نظیر معماری، شهرسازی، طبیعی، تاریخی همه ساله پذیرای هزاران گردشگر داخلی و خارجی است.

مدیرکل میراث فرهنگی و گردشگری گیلان، بیان کرد: دفتر ثبت جهانی ماسوله نخستین دفتری است که در کشور گشایش می‌یابد و البته استان‌های دیگر نیز باید به نوبت برای گشایش دفتر میراث منطقه خود، اقدام می‌کنند.

پایان پیام/