خوش خلقی پیامبر اکتسابی بود یا خدادادی؟

حجت الاسلام احمد غلامعلی، رییس دانشکده علوم و معارف دانشگاه قران و حدیث در بیان برخی خصوصیات و ویژگی های خاص اخلاقی رسول خدا صل الله علیه و آله به خبرنگار معارف خبرگزاری شبستان گفت: ما درآیه 4 سوره قلم ما در وصف پیامبر می خوانیم «وَ إِنَّکَ لَعَلي خُلُقٍ عَظيمٍ» اما این خُلُقٍ عَظيمٍ چیست؟

«خلق عظیم» به عنوان یک ملکه نفسانیه است که به وسیله آن کارها به آسانی انجام می شود یعنی اگر کسی این ملکه را داشته باشد خود به خود در هر موقعیتی که باشد بهترین روش را انجام می دهد.

همین که فردی در هر موقعیتی بسیار متبسم است اما فرد دیگری در آن موقعیت عصبانی می شود، گاهی ما تنها بروز و ظهور بیرونی این نفسانیات را می بینم ولی اصل آن در وجود انسان است. اینکه قران در رابطه با پیامبر چنین فرموده است یعنی رسول خدا صل الله علیه وآله این ملکه را دارد  و وجود حضرت این گونه بوده است. چه در دشواری و چه در آسانی در هر صورت اخلاق پیامبر نیکوبود چه در جنگ  و چه در موقعیت عادی، چه در ثروت و چه در فقر.

وی تصریح کرد:«خلق عظیم» یعنی من بتوانم در سخت ترین شرایط هم بر خود مسلط باشم و همچنان اخلاق نیکو داشته باشم در شرایط عادی هم که انسان معمولا و باید اخلاق خوب داشته باشد. اما باید توجه داشت که انسان با تلاش به این ملکه نفسانی می رسد و اینگونه نیست که خدادادی باشد. خداوند در همه انسان ها این پتانسیل را به شکل بالقوه قرار داده و من و شما نیزمی توانیم این «خلق عظیم» را داشته باشیم یا می توانیم نداشته باشیم.

این استاد حوزه و دانشگاه در ادامه و در اشاره به سند این نظریه که پیامبر با تلاش و ممارست شخصی به این ملکه نفسانی دست یافتند گفت: این موضوع را از خطبه 71 نهج البلاغه که حضرت امیرالمومنین علیه السلام توصیفاتی درباره پیامبر دارند، می توان متوجه شد. آنجا که می فرماید «...چنان که سنگینی رسالتی را بر عهده گرفت و با قدرت به پیش برد..» یعنی  این به شخص پیامبر بازمی گردد که چنین مسئولیتی را بر عهده می گیرند و با قدرت پیش می برند. سجایای اخلاقی نیز همین گونه هستند.

حجت الاسلام غلامعلی تصریح کرد: ما برخی اخلاق های خوب را داریم اما هنوز در ما ملکه نشده ، به عنوان مثال ما هم به شکل عادی تبسم می کنیم اما در شرایط سخت نمی توانیم متبسم باشیم. در صورتی که اگر تمرین کنیم این برای ما ملکه خواهد شد. وقتی کسی رانندگی یاد می گیرد، اول کار بسیار دشوار است اینکه همزمان به جلو نگاه کند، دستش به فرمان ماشین باشد و دنده را تغییر دهد و...اما بعد از مدتی خود به خود تمام این کارها را همزمان و در آن واحد انجام می دهد. به عبارت دیگر این رانندگی ملکه شده است. چگونه ملکه شد؟ با تمرین.

خوش اخلاقی نیز با تمرین به وجود می آید، همانطور که بداخلاقی با ممارست ایجاد می شود. یعنی هر فردی وقتی می خواهد بداخلاق باشد در ابتدا یک سخن ناشایست به زبان می آورد اما بعد که این عمل تکرار می شود چندین کمه ناشایست را به دنبال هم تکرار می کند.

وی در بیان مصادیق عینی اخلاق خوش پیامبر به مواردی اشاره کرد و افزود: اخلاق نیکو با خانواده، اخلاق نیکو با اصحاب، خلق جمیل با مردم، اخلاق خوش با دشمنان نادان و حتی حد نگه داشتن با دشمنان متعصب همه مصادیقی از خوش اخلاق پیامبرهستند که هریک نمونه های عینی دارند. به عنوان مثال فردی به نام انس بن مالک می گوید من 10 سال در منزل پیامبر کارهای ایشان را انجام می دادم اما یک بار بر من عصبانی نشد و خشم نگرفت یک بار مرا توبیخ نکرد.

اگراخلاق پیامبر با عموم صحابه را بررسی کنیم به موارد متعددی می رسیم که اذعان کرده اند پیامبر حتی نگاهشان در مجلس برای همه یکسان بوده است. یعنی وقتی در مجلس حضور داشتند اولا حالت دایره وار می نشستند تا کسی بالا و پایین مجلس نباشد؛ ثانیا به همه نگاه یکسان داشتند. هریک از اصحاب رسول خدا صل الله علیه وآله تصور می کردند که خودشان نزدیک ترین فرد به پیامبر هستند یعنی رفتار و برخورد حضرت تا این حد با آنها زیبا و صمیمی بود. البته این اخلاق تنها در ظاهر نبوده بلکه ملکه درونی است.

رییس دانشکده علوم و معارف دانشگاه قران و حدیث تصریح کرد: در باب اخلاق حضرت هنگام تعلیم دادن خوب است بدانیم که آن حضرت وقتی می خواستند چیزی را به کسی آموزش دهند اگر متوجه می شدند که سطح گیرایی و یادگیری فرد خوب نیست، یک کلام را سه بار تکرار می کردند آن هم به آهستگی، شمردگی. در عین حال برای اصحاب خاص علاوه بر آن وقت عمومی، یک وقت ویژه نیز قرار می دادند از جمله برای حضرت امیرعلیه السلام.

یکی از ویژگی های خاص آن حضرت این بود که بازکننده راه های بسته بودند یعنی هر جا مشکلی پیش می آمد و کار گره می خورد پیامبر راهگشا بود. آن حضرت همواره آشکارکننده حق با برهان بود یعنی حق را با هر وسیله ای نمی گفتند بلکه آن را با یک برهان آشکار بیان می کردند.

در توضیح این خصوصیت با یک مثال موضوع را تبیین می کنیم به عنوان مثال ما وقتی می بینیم ماشینی جلوی درب ما پارک شده، اینجا حق با ماست اما رفتاری که از ما سر می زند این است که با بوق زدن دیگران را هم آزار می دهیم در حالی که باید فقط همان فرد خاطی را سرزنش کرد.

وی یادآور شد: از دیگر ویژگی های پیامبر این بود که تمام کارها و امور را خود شخصا انجام می دادند. این گونه نبوده که به دیگران امر کنند. همچنین نقل شده است که حضرت هیچگاه در کاری سست نمی شدند هرگاه اراده می کردند که کاری را انجام دهند آن را تا پایان پیش می بردند.

پایبندی به عهد و پیمان نیز از ویژگی های اخلاقی ایشان بوده است به شکلی که اگر با کسی حتی در پیش از اسلام وزمان جاهلیت پیمانی بسته بودند حتما به آن پیمان وفادار می ماندند. پیامبر اشتباهات دیگران را بسیار زیبا مشخص می کردند یعنی اگر کسی اشتباهی می کرد آنچنان زیبا آن را برای خود فرد تبیین می کردند که خود متوجه کار خطایش می شد. امانتداری نیز در زمره اخلاق نیکوی ایشان بوده است که کاملا در تاریخ معروف و مشهود است. در سخن گفتن نیز حضرت نه تند سخن می گفتند و نه بسیارآرام بلکه به شکلی صحبت می کردند  که هم در جان مخاطب بنشیند و هم افراد خسته نشوند.