خبرنگار مسجد و کانون های مساجد خبرگزاری شبستان: مسجد در میان مسلمانان از جمله مهمترین اماکن عبادی سیاسی محسوب می شود؛ در واقع این کارکرد چند بعدی مساجد از صدر اسلام وجود داشت و مسجد به عنوان کانون اصلی ترویج دین و تشکیل حلقه های فکری بود.
با این وصف اما در طول ادوار مختلف تاریخ اسلام «خانقاه» نیز به عنوان یکی از مهمترین اماکن میان مسلمین مطرح شد با این تفاوت که خانقاه جنبه عمومی نداشت و صرفا صوفیان و اهل ذکر در آن اجتماع داشتند.
اما در راستای بررسی تفاوت و کارکردهای میان خانقاه و مسجد با دکتر «علی محمد صابری»، استاد مجتمع آموزشی تربیت دبیر پیامبر اعظم(ص) و پژوهشگر و مولف حوزه عرفان به گفت وگو نشست ایم که حاصل آن را می خوانید:
- مسجد و خانقاه در فرهنگ اسلامی جایگاه و کارکرد جداگانه ای دارند، لطفا برای مخاطبان ما از تفاوت میان خانقاه و مسجد بگویید.
خانقاه در واقع معرب «خانه قه» یا «خانگه» بوده و خانگه فارسی و خانقاه عربی است.
خانقاه خانه هایی بود که صوفیان مسلمان در آن تجمع می کردند و حلقه های ذکر را تشکیل می دانند به مصداق آیه 36 سوره نور که فرمود: «ی بُیُوتٍ أَذِنَ اللَّهُ أَن تُرْفَعَ وَیُذْکَرَ فِیهَا اسْمُهُ یُسَبِّحُ لَهُ فِیهَا بِالْغُدُوِّ وَالْآصَالِ» (در خانههایى که خدا رخصت داده که [قدر و منزلت] آنها رفعت یابد و نامش در آنها یاد شود در آن [خانه]ها هر بامداد و شامگاه او را نیایش مىکنند ) و در آیه بعدی می فرماید «رِجَالٌ لَّا تُلْهِیهِمْ تِجَارَةٌ وَلَا بَیْعٌ عَن ذِکْرِ اللَّهِ وَإِقَامِ الصَّلَاةِ وَإِیتَاء الزَّکَاةِ یَخَافُونَ یَوْمًا تَتَقَلَّبُ فِیهِ الْقُلُوبُ وَالْأَبْصَارُ (مردانى که نه تجارت و نه داد و ستدى آنان را از یاد خدا و برپا داشتن نماز و دادن زکات به خود مشغول نمىدارد و از روزى که دلها و دیدهها در آن زیرورو مىشود مىهراسند ).
لذا صوفیان مسلمان حلقه های ذکر در خانقاه ها تشکیل می دادند اما خانقاه صرفا این کارکرد را نداشت و در دوران قدیم برخی از این خانقاه ها تبدیل به کاروان سرا می شدند و مسافران عبوری در آن اطراق می کردند اما با این حال اصلیت و ماهیت کارکردی خانقاه حتی با این وجود همچنان پابرجا بود، یعنی شبستانی جدا برای حلقه های ذکر وجود داشت که کسی جز برای ذکر وارد آن نمی شد که این شبستان ها معماری خاصی در محراب و آیینه کاری ها داشتند.
- این معماری چه ویژگی داشت، آیا این خصوصیت ظاهری بود یا به لحاظ ماهیت موید مفهوم خاص عرفانی بود؟
در واقع هر دو این موارد. برای مثال معماری را در دوره صفویه داریم با عنوان «معماری ذاکرانه»، در این معماری تمامی اسماء الحسنی و اسامی ائمه و نائبان بر حق بر روی کاشی ها حک می شد چیزی شبیه به آنچه که در مساجد می بینیم.
برای مثال محراب در فرورفتگی قرار داشت که حکایت از این داشت که امام جماعت خود را نسبت به کسانی که به او اقتدا می کنند پایین تر می داند، همچنین رو به روی این محراب کلمه «الله» به عنوان اسم اعظم ساخته می شد.
همچنین دیواره های محراب مثل نوک پیکانی بود که قبله را نشان می داد همچنین علامتی برای «هو» که اسم ذات خداست و 121 حروف ابجد است و به صورت رمز می نوشتند تا اگر دستی هم آن را لمس کرد و وضو نداشت به شکل عدد باشد اما همین عدد در این معماری رمز مفهومی بود.
در مورد آیینه کاری ها چه طور؟
همچنین در مورد آیینه کاری های خانقاه ها که به نوعی برگرفته از مساجد قدیمی بود. برای مثال در کاخ الحمرا مراکش این نوع آیینه کاری وجود دارد و این آیینه کاری ها در شبستان اصلی و محلی که صوفیان مشغول ذکر بودند قرار داشت و در واقع این آیینه در معماری خانقاه ها سمبل محسوب می شد، سمبلی از «المومن المرات المومن» یعنی هر مومن آیینه مومن دیگر است و مومن می تواند عکس خودش را در مومن دیگر ببیند مومنان از یکدیگر جدا نیستند چانچه شاعر می گوید:
متحد جان های شیران خداست
جان گرگان و سگان از هم جداست
و این ابیت معروف مولوی که فرمود:
من کیم، لیلی کیست من
ما یکی روحیم اندر دو بدن
- پس اگر بخواهیم به شکل مصداقی بررسی کنیم، تفاوت میان خانقاه و مسجد چیست؟
در واقع در معنا و باطن تفاوتی با یکدیگر ندارند، مسجد سجده گاه و محل سجده است منتهی مسجد نسبت به خانقاه های قدیم محل عمومی تری بوده و همه مسلمین در آن شرکت می کنند چنانچه در زمان صدر اسلام نیز چنین بود و همه مسلمین برای اقامه نماز به مسجد می رفتند که حکایت از نبوت تشریعی داشت؛ البته در این میان مسلمانان حقیقی هم بودند، یعنی ایمان در قلب آنها وارد شده بودند و با نبی خدا و ولی او بیعت کرده و در جرگه مومنان در آمدند مثل کمیل بن زیاد و مالک اشتر نخعی.
بنابراین مسجد وجهه عمومی دارد و مسلمانان بر ای اقامه نماز و برپایی برخی مجالس عزاداری در آن حضور می یابند ضمن اینکه مسجد کارکردهای متفاوت و پایگاه سیاسی در حکومت اسلامی محسوب می شود در حالی که در خانقاه چنین نیست و در زمان قدیم که خانقاه وجود داشت تنها مومنان به داخل خانقاه می رفتند و علاوه بر ذکر ظاهری بر ذکر قلبی هم مشغول بوده و دائم الوضو بودند. البته حضور در خانقاه به معنای در گوشه عزلت نشستن نیست البته عزلت در مفاهیم صوفیه وجود دارد اما به معنای تفکر است چنانچه بین آنان مشهور است: دست به کارو دل به یار .
- به عنوان سوال پایانی فکر می کنید چه طور می توان کارکردهای گذشته مساجد در حوزه بسط و گسترش معارف دینی و عرفان اسلامی را در جامعه امروز گسترش داد؟
ببینید، واقعیت آن است که علم دینی علم کشف و شهودی است، علم به گفته پیامبر(ص) نوری است که خداوند در دل هرکسی که بخواهد قرار می دهند با این وجود تشکیل حلقه های فکری و علمی در مساجد مستلزم ایجاد نگرش فرهنگی است، به بیان بهتر این مهم باید فرهنگ سازی شود.
پایان پیام/
نظر شما