گروه قرآن و معارف خبرگزاری شبستان: در فاصله میان رکن عراقى (شمالی) و شامى(غربی)، دیوارى است با ارتفاع 1 متر و 30 سانتیمتر که قوسى شکل بوده و حجر اسماعیل نامیده مىشود. «حِجْر» به معناى پناه و دامن است و از این رو این مکان را به اسماعیل علیه السلام منسوب کرده اند که وقتى دیوارهاى کعبه بر افراشته شد، او براى پناه بردن از گرماى خورشید، در سایه و کنار این دیوار مى نشست و یا اینکه سایبانى کنار آن براى خود مى ساخت و در آن پناه مى گرفت. حجر اسماعیل یادگار زمان ابراهیم و اسماعیل علیه السلام است. بنابراین، قدمت و پیشینه آن به زمان بناى کعبه به دست ابراهیم علیه السلام مى رسد.
نقلهاى تاریخى حکایت از آن دارد که اسماعیل علیه السلام در همین قسمت زندگى مى کرد و خیمه گاه او در این سوى بوده است. مادرش هاجر نیز با وى در همین جا مى زیست و پس از رحلت، در حجر دفن شد. از امام صادق علیه السلام نقل شده است که فرمود: «الحِجْرُ بَیْتُ إسماعیل، وَ فِیهِ قَبْرُ هاجَر و قَبْرُ إسْماعِیل.» «حجر، خانه اسماعیل و محل دفن هاجر و اسماعیل است.» در برخى از روایات آمده است که پیامبران زیادى در اینجا مدفون شده اند.
منشا پیدایش حجر
این مکان با راهنمایى جبرئیل امین، محل نزول ابراهیم خلیل علیه السلام و همسرش هاجر و کودک شیر خواره اش اسماعیل علیه السلام شد و به امر الهى خانه و مأواى اسماعیل و مادرش گشت. بر طبق نقلى که شیخ کلینى از امام صادق علیه السلام آورده است، هنگامى که اسماعیل ولادت یافت، ابراهیم علیه السلام او و مادرش را بر الاغى سوار کرد و با راهنمایى جبرئیل حرکت کردند تا به جایگاه حجر رسیدند. آنان مقدارى غذا و آب به همراه خود داشتند. محل کعبه به صورت تپه اى کوچک و تلى از خاک سرخ مملو از کلوخ بود، ابراهیم روى به جانب جبرئیل کرد و پرسید: آیا بدینجا ماموریت یافته اى؟ در پاسخ شنید: آرى!
ابراهیم علیه السلام با راهنمایى جبرئیل علیه السلام، آن دو را در کنار حِجر اسماعیل کنونى جاى داد و سایه بانى براى آنان فراهم کرد و گفت: رَبَّنا إِنِّی أَسْکَنْتُ مِنْ ذُرِّیَّتِی بِوادٍ غَیْرِ ذِی زَرْعٍ عِنْدَ بَیْتِکَ الْمُحَرَّمِ؛ «خدایا! من ذُرّیّه خود را در این سرزمینِ بىکشت و زرع، در کنار خانهات جاى دادم.»
و بدین سان اینجا خانه اسماعیل شد بیش از آنکه نام حجر اسماعیل به خود گیرد. از همین روست که مى بینیم گاهى در روایات از آن تعبیر به منزل و بیت اسماعیل مى شود؛ مثل روایتى که مفضل بن عمر از امام صادق علیه السلام نقل کرده است که: حجر خانه اسماعیل است. اسماعیل در این خانه پرورش یافت و رشد کرد و منشأ آثارى جاویدان شد.
حجر قسمتی از کعبه
حجر در بناى معروف به بناى ابراهیم، داخل کعبه بود، قریش در بازسازى کعبه، حجر را به خاطر عدم توانایى مالى در بازسازى کامل، از کعبه بیرون گذاشتند؛ یعنى حدود سه متر. بنابراین، از دیوار کعبه تا 3 متر در طول، جزو کعبه است. طول حِجر 80/ 6 متر است. یاقوت حموى انتخاب نام حِجر را هم براى آن از همین روى مى داند که در بناى قریش آن را بیرون گذاشته اما حدود آن را مشخص کردند. به همین دلیل است که حجر مى باید در داخل محدوده طواف باشد و نمى بایست کسى آن را از طواف خارج کند.
پیامبرصلى الله علیه و آله به عایشه فرمودند: هرگاه خواستى درکعبه نماز بگزارى، درحجرنمازگزار که بخشى از کعبه است، لیکن قوم تو آنگاه که کعبه را مى ساختند، از طول آن کاستند و آن را بیرون کعبه قرار دادند. این گفته پیامبرصلى الله علیه و آله نیز سندى است براى این که طواف در داخل حجر جایز نیست.
مدفونین در حجر
عدهاى از پیامبران : این مکان مدفن عدهاى از پیامبران الهى است و سرانجام محلى که به امر خداوند و هدایت جبرئیل امین به عنوان خانه اسماعیل مشخص شده بود، آرامگاه و مضجع عده اى از رادمردان متصل به رشته وحى خداوندى گردید تا از نو منشأ نور و هدایت گردد و عنوان آیت پروردگارى به خود گرفته و بازتابش جهان را فراگیرد.
در پایانِ روایتى که شیخ کلینى به سندش از معاویه بن عمار از حضرت امام صادق علیه السلام درباره حجر اسماعیل نقل کرده، چنین آمده است: .. فیه قبور الأنبیاء؛در آن قبرهاى پیامبران است.
از جمله پیامبرانى که احتمال دفن او درحجر اسماعیل داده شده است، حضرت هود علیه السلام است. این مطلب را علامه مجلسى به عنوان یکى از اقوالى که در محل دفن این پیامبر گفته شده است، نقل مى کند و پس از آن، دیگر اقوال را که عبارت از دفن آن حضرت در «حضرموت» و یا در نجف اشرف، در نزدیکى قبر امیرمؤمنان علیه السلام است نقل کرده و بعد به صورتى جمع مى کند. هم اکنون در وادى السلام نجف اشرف قبر هود و صالح وجود دارد که زیارتگاه مؤمنان است.
مادر اسماعیل
ظاهراً نخستین کسى که پیکر او در این مکان به خاک سپرده شده، هاجر مادر اسماعیل است و همانگونه که گفتیم، اسماعیل پس از دفن مادر، اطراف آن را سنگچین کرد تا زیر پاى مردم قرار نگیرد. این کار او شدت علاقه اش را به مادر رنج کشیدهاش نشان مى دهد.
شیخ صدوق در «علل الشرایع» به اسنادش از ابوبکر حضرمى از امام صادق علیه السلام نقل مى کند: اسماعیل مادر خود را در حجر دفن کرد و قبر او را بالا آورد و بر آن دیوارى ساخت تا قبر مادرش زیر پاى قرار نگیرد. اصل دفن مادر اسماعیل در حجر را بسیارى از مورخان، از جمله ابن هشام در السیرة النبویة و دیگران نقل کردهاند.
بر حسب نقل ابن سعد در «الطبقات الکبرى» اسماعیل هنگام مرگ مادر، جوانى بیست ساله بود و مادرش در نود سالگى وفات یافت و اسماعیل وى را در حجر دفن کرد.
حضرت اسماعیل علیه السلام
و تقدیر چنین بود که سرانجام مدفن اسماعیل در کنار بیت الهى قرار گیرد و خانه او جایگاه دفن پیکر وى گردد و در جوار قبر مادر زجر کشیده اش بیارامد. دفن اسماعیل در حجر را در کتابهاى روایى و تاریخى و برخى تفاسیر آورده اند؛ از جمله: شیخ کلینى به سندش از مفضل بن عمر از امام صادق علیه السلام روایت کرده است: حجر خانه اسماعیل است و در آن قبر هاجر و قبر اسماعیل است. در «وسائل الشیعه» به نقل از «علل الشرایع » از امام صادق علیه السلام روایت شده است: اسماعیل بعد (از پدرش ابراهیم) وفات یافت در حالى که 130 سال داشت و در جوار مادرش در حجر دفن شد.
عبداللَّه بن زبیر، هنگام تجدید بناى کعبه، حِجر را حفر کرد و در آن سنگى به رنگ سبز یافت؛ از قریش در این باره پرسید، عبداللَّه بن صفوان گفت: گور اسماعیل علیه السلام است؛ لذا ابن زبیر آن را به حال خود رها کرد. او در این حفریات پایه هاى کعبه در زمان ابراهیم علیه السلام را کشف کرد و آن را بر همان اساس بازسازى کرد. بنابراین، حِجر اسماعیل کنونى، در دوران وى جزو بیت قرار گرفت.
دختران اسماعیل علیه السلام
چند تن از دختران اسماعیل، از جمله کسانى هستند که درحجر اسماعیل به خاک سپرده شدند. در کافى به نقل از امام صادق علیه السلام روایت شده است: در حجر نزدیک رکن سوم کعبه (غربى) تنى چند از دختران اسماعیل دفن شدهاند.
فضیلت حجر اسماعیل
بر اساس روایاتی که شیخ حر عاملى در وسائل الشیعه عنوانى را برای آنها باز کرده است فضیلت و استحباب نماز درحجر اسماعیل پس از حطیم و مقام ابراهیم، قرار دارد و پس از آن هر جایى که نزدیکتر به کعبه باشد. حسن بن جهم مى گوید: از امام رضاعلیه السلام درباره بهترین جا در مسجدالحرام که نماز در آن فضیلت دارد پرسیدم، حضرت فرمود:حطیم که در حد فاصل بین حجرالاسود و در کعبه واقع است. پرسیدم: پس از آن کجاست؟ فرمود: نزد مقام ابراهیم؛ عرض کردم: پس از آن؟ فرمود: در حجر (اسماعیل)؛ پرسیدم: پس از آن؟ فرمود: هر جا که به کعبه نزدیکتر باشد.
اما از برخى دیگر از روایات دانسته مى شود که این فضیلت در رتبه دوم قرار دارد؛ مانند روایتى که شیخ صدوق (ره) از حضرت امام صادق علیه السلام نقل کرده است: اگر بتوانى که همه نمازهاى واجب و غیر واجب را درحطیم به جاى آورى، به جاى آور، که بهترین جاى روى زمین است و بین درِ کعبه و حجر الاسود واقع است و اینجاست که خداوند توبه آدم را پذیرفت. پس از آن نماز در حجر افضل است و پس از آن در حد فاصل رکن عراقى و درِ کعبه که جایگاه اول مقام ابراهیم بوده است، و پس از آن نماز در پشت مقام ابراهیم (در جایگاه فعلى آن) و هر چه که به کعبه نزدیک باشى افضل است.
گفتنى است استحباب نماز درحجر اسماعیل مربوط به غیر از نماز طواف واجب است؛ چه آنکه نماز طواف واجب باید در نزد مقام بجا آورده شود.
حِجر در گذر زمان
تا پیش از دوره منصور دیوار حجر، با سنگهاى معمولىِ روى هم چیده شده بنا شده بود، اما نخستین بار منصور عباسى،حجر اسماعیل را با سنگهاى سفید پوشانید. پس از آن در دوره مهدى و نیز هارون عباسى این سنگها تعویض و نو شدند و این کار در دوره هاى مختلف ادامه یافت. چراکسه حِجْر اسماعیل را هم با سنگ مرمر تعمیر کردند و براى آن پردهاى از حریر مشکى که آن را از داخل و خارج بپوشاند، فرستادند. این نخستین پرده در نوع خود براى حجر اسماعیل و آخرین آن بود.
در دوره منصور عباسى، زمین آن با سنگ مرمر پوشیده شد و در سالهاى 161 و 283 قمری و سالهاى بعد نیز همواره سنگهاى حِجْر را تعویض و ترمیم مىکرده اند و اکنون نیز با سنگ مرمر مفروش است. آخرین بار در سال 1417 قمری در جریان بازسازى اساسى کعبه، سنگهاى آن و نیز فانوسهایى که روى آن قرار دارد تعویض شدند.
حِجر که اکنون با نیم دایرهاى کوتاه محصور شده، داراى دیوارى به ارتفاع 32/ 1 متر و پهناى 5/1 با دو ورودی شرقى و غربى است. طول آن از دیوار کعبه (زیر ناودان طلا) تا دیوار حِجر، حدود 80/6 متر و عرض آن میان دو در شرقى و غربى 77/ 8 متر است. از این مقدار سه متر آن، که از دیوار کعبه آغاز مى شود، در طول، جزو کعبه و بناى اصلى است.
حجراسماعیل در فقه
حجر اسماعیل، در نگاه فقه حرمت خاصى یافته است، و با آنکه جزء کعبه نیست، لیکن باید چون کعبه مورد طواف قرار گیرد، ومسلمانان باید آن را بسان کعبه، در طواف خود قرار دهند، ودر طواف حق داخل شدن در آن وحتى حرکت بر دیوار آن را ندارند، گویا حِجْر، کعبه است وهمچون کعبه باید دل نزد آن سپرند، وبه هنگام احرام بستن براى حج، احرام بستن از درون آن مستحب شمرده شده است. اکنون گذرا برخی از مباحثی را که در فقه پیرامون حجر مطرح شده است را بازگو می کنیم:
1. نماز در حجر اسماعیل: حجر اسماعیل دومین یا سومین مکانی است که در مسجدالحرام از جهت اهمیت و ثواب برای اقامه نماز معرفی شده است. البته در خود حجر نیز زیر ناودان رحمت از امتیاز بیشتری برخوردار است.
2. لزوم طواف در خارج حجر اسماعیل: از آنجا که حجر را جزو کعبه دانسته اند لذا طواف از داخل آن باطل است
3. جایز نبودن حرکت روى دیوار حجر در طواف
4. جایز نبودن خواندن نماز طواف واجب در حجر ( برابر فتوای عموم مراجع و مشهور ) نماز طواف واجب را حتما باید پشت مقام ابراهیم اقامه نمود.
5. استحباب نماز پیش ازاحرام حج در حجر، مستحب است حاجی پیش ازاحرام حج دو رکعت نماز پشت مقام یا در حجراسماعیل بجا آورد.
6. استحباب احرام حج در حجر اسماعیل: هشتم ذى الحجه را روز ترویه گویند. بیشتر حاجیان در این روز محرم شده و آماده حرکت به سوى عرفات مىشوند. باید در مکه احرام بست، اما فضیلت آن، احرام بستن از مسجد الحرام از کنار مقام ابراهیم یا در میان حجر اسماعیل است.
7.حجر اسماعیل محل اعلام: هدایاى کعبه و چگونگى مصرف آن، یکى از مسائلى است که در فقه مطرح است. شیخ صدوق (ره) روایت کرده است: کعبه نمى خورد، و نمى آشامد هر چه که براى آن هدیه آورده شود براى زائران کعبه است. همچنین روایت کرده است:بر روى حجر ندا شود: هر کس که خرجى او تمام شده است حاضر شود، آنگاه از هدیه کعبه به او داده شود.
8. ناودان حجر و قبله مدینه : در مباحث مربوط به ناودان گذشت که پیامبر فرمودند : محرابی علی المیزاب یعنی محراب ایشان به سمت این ضلع از کعبه و در واقع به سمت حجر اسماعیل است.
ادامه دارد.../
نظر شما