به گزارش خبرنگار خبرگزاری شبستان از خراسان جنوبی، حجتالاسلام جواد اکبریمطلق، استادیار معارف اسلامی دانشگاه فرهنگیان خراسان جنوبی، در نشست «واسطه بین خدا و بشر از دیدگاه ادیان و مذاهب» با تبیین جایگاه واسطه در ارتباط انسان با خداوند، گفت: یکی از پرسشهای اساسی در تاریخ اندیشه و فلسفه ادیان، چگونگی ارتباط انسان با خالق هستی و ضرورت وجود واسطهای برای برقراری این ارتباط است.
وی با اشاره به اشتراکات ادیان توحیدی افزود: اگر بخواهیم ادیان توحیدی از جمله اسلام، یهودیت، مسیحیت و زرتشت را در مسیر گفتوگو و همگرایی قرار دهیم، باید به جای تمرکز صرف بر اختلافات تاریخی، به دنبال مفاهیم مشترک و ظرفیتهای فکری و اعتقادی میان آنها باشیم.
ضرورت بازخوانی اشتراکات ادیان توحیدی
حجت الاسلام اکبریمطلق با بیان اینکه گاهی تصویری از اختلاف دائمی میان ادیان در افکار عمومی شکل گرفته است، اظهار کرد: این تصور که اسلام همواره با یهودیت یا مسیحیت در تقابل بوده، لزوماً با مبانی و آموزههای اصیل دینی سازگار نیست؛ چراکه در سیره پیامبر اسلام(ص) و استدلالهای امیرالمؤمنین علی(ع)، بارها از منابع و کتابهای مورد قبول پیروان ادیان دیگر برای گفتوگو و تبیین حقیقت استفاده شده است.
وی ادامه داد: بسیاری از اختلافاتی که امروز در فضای اجتماعی و رسانهای برجسته میشود، ممکن است بیش از آنکه ریشه در مبانی اصیل ادیان داشته باشد، حاصل برداشتها و تفسیرهایی باشد که با منافع و خواستههای برخی جریانها سازگاری دارد.
استادیار معارف اسلامی دانشگاه فرهنگیان خراسان جنوبی با اشاره به دیدگاه علامه جعفری درباره اشتراک ادیان ابراهیمی گفت: علامه جعفری معتقد بودند اگر سه دین اسلام، یهودیت و مسیحیت بخواهند به نقطه مشترکی برای گفتوگو برسند، میتوانند به حضرت ابراهیم خلیل(ع) بازگردند؛ شخصیتی که هر سه دین خود را به او منتسب میدانند.
واسطه؛ حلقه ارتباط میان انسان و خالق هستی
حجت الاسلام اکبریمطلق با طرح این پرسش که انسان چگونه میتواند با خالق خود ارتباط برقرار کند، بیان کرد: هر انسانی در وجود خود این پرسش را دارد که چه کسی او را آفریده و چگونه باید با خالق خویش ارتباط بگیرد. انسان موجودی نیازمند و محدود است، در حالی که خداوند بینیاز، نامحدود و برخوردار از کمال مطلق است.
وی افزود: انسان دارای ضعف، محدودیت و نیاز است، اما خداوند از هرگونه نقص و نیاز مبراست. همین تفاوت میان خالق و مخلوق، این پرسش را مطرح میکند که انسان از چه راهی میتواند با خداوند ارتباط برقرار کند و آیا برای این ارتباط به واسطه نیاز دارد؟
این استاد دانشگاه ادامه داد: در پاسخ به این پرسش، نظریه وجود واسطه میان خداوند و بشر مطرح شده است؛ حلقهای که امکان ارتباط میان انسان محدود و خالق نامحدود را فراهم میکند.
از لوگوس و حکمت تا جایگاه عقل در ادیان
حجت الاسلام اکبریمطلق با اشاره به برخی دیدگاههای مطرحشده در تاریخ فلسفه درباره واسطه میان خدا و انسان اظهار کرد: در فلسفه، مفاهیمی مانند لوگوس، سوفیا و حکمت بهعنوان واسطههایی برای ارتباط میان خالق و مخلوق مطرح شدهاند.
وی با اشاره به جایگاه عقل در برخی دیدگاههای دینی افزود: در برخی سنتهای فکری یهودی، عقل و حکمت بهعنوان نخستین مخلوق و حلقه ارتباطی میان انسان و خداوند مورد توجه قرار گرفتهاند.
این استادیار معارف اسلامی با تأکید بر جایگاه عقل در اندیشه اسلامی گفت: در آموزههای اسلامی نیز عقل از جایگاه ویژهای برخوردار است و یکی از منابع مهم برای شناخت و استنباط آموزههای دینی به شمار میرود. بهویژه در مکتب تشیع، عقل جایگاه برجستهای در فهم و تبیین معارف دینی دارد.
نگاه مسیحیت به واسطه و تفاوت آن با دیدگاه اسلام
حجت الاسلام اکبریمطلق با تشریح دیدگاه مسیحیت درباره واسطه میان خدا و بشر گفت: در برخی تبیینهای مسیحی، بر این موضوع تأکید میشود که واسطه میان انسان و خداوند باید از جنس خود بشر باشد؛ زیرا انسان برای برقراری ارتباط با خدا به واسطهای نیاز دارد که بتواند شرایط و موقعیت او را درک کند.
وی با اشاره به برداشت مسیحیت از جایگاه حضرت عیسی(ع) افزود: در این نگاه، مسئله الوهیت حضرت عیسی(ع) و حلول خداوند در وجود ایشان مطرح میشود؛ در حالی که از منظر توحیدی اسلام، خداوند نامحدود است و نمیتوان ذات نامحدود الهی را در وجود یک موجود محدود محصور دانست.
استادیار معارف اسلامی دانشگاه فرهنگیان خراسان جنوبی تصریح کرد: اصل اینکه واسطه باید از جنس بشر باشد، نکته قابل تأملی است، اما مسئله مهم این است که نباید برای اثبات ارتباط انسان با خداوند، جایگاه خداوند را به مرتبه مخلوق تنزل داد؛ بلکه این انسان است که باید با تزکیه، معرفت و بندگی به مرتبهای از کمال برسد که شایستگی دریافت هدایت الهی را پیدا کند.
پیامبر(ص) و اهلبیت(ع)؛ واسطههای الهی میان بشر و خداوند
حجت الاسلام اکبریمطلق با بیان اینکه اسلام نیز اصل ضرورت واسطه و همجنس بودن آن با بشر را میپذیرد، گفت: خداوند برای هدایت انسانها دو راه پیش رو داشت؛ یا به تکتک انسانها وحی کند یا فردی را بهعنوان واسطه انتخاب کند تا پیام الهی را به دیگران منتقل کند.
وی افزود: در نگاه اسلامی، پیامبر اکرم(ص) و اهلبیت(ع) واسطههای الهی برای هدایت بشر هستند و انسانها میتوانند از طریق معرفت، پیروی و الگوگیری از آنان مسیر ارتباط با خداوند را طی کنند.
این استاد دانشگاه با تأکید بر تفاوت نگاه اسلام و مسیحیت به موضوع واسطه اظهار کرد: در اسلام قرار نیست خداوند در وجود یک انسان محدود شود، بلکه این انسان است که باید با پاکی و بندگی به مرتبهای برسد که صفات الهی در وجود او تجلی پیدا کند. به بیان دیگر، انسان باید به سمت خداوند حرکت کند، نه اینکه جایگاه خداوند را به سطح مخلوق تنزل دهد.
عصمت؛ شرط اساسی واسطهگری الهی
حجت الاسلام اکبریمطلق با اشاره به ضرورت پاکی و عصمت واسطههای الهی بیان کرد: کسی که قرار است پیام و هدایت الهی را بدون انحراف به انسانها منتقل کند، باید از هرگونه آلودگی و گناه مصون باشد؛ چراکه ارتکاب گناه میتواند جایگاه او را بهعنوان واسطه هدایت با چالش مواجه کند.
وی با اشاره به آیه ۱۲۴ سوره بقره و ماجرای حضرت ابراهیم(ع) گفت: خداوند پس از آزمودن حضرت ابراهیم(ع)، مقام امامت را به ایشان عطا کرد و در پاسخ به درخواست آن حضرت درباره ذریه و فرزندانش فرمود: «لَا یَنَالُ عَهْدِی الظَّالِمِینَ»؛ یعنی عهد و مقام الهی به ستمگران نمیرسد.
استادیار معارف اسلامی دانشگاه فرهنگیان خراسان جنوبی ادامه داد: بر اساس این آیه، مقام امامت عهد الهی است و به کسانی که مرتکب ظلم شدهاند نمیرسد. این موضوع در تبیین جایگاه عصمت امام و ضرورت مصونیت او از گناه اهمیت دارد.
وی با اشاره به روایات مربوط به حجت الهی خاطرنشان کرد: در آموزههای دینی، وجود حجت و واسطه الهی در زمین از جایگاه مهمی برخوردار است؛ بهگونهای که در روایات بر ضرورت وجود حجت خداوند در زمین تأکید شده است. از این منظر، همانگونه که آغاز خلقت با حجت الهی همراه بوده، استمرار حیات و هدایت زمین نیز به وجود حجت وابسته است.
انسانها نیز میتوانند در مسیر واسطهگری هدایت قرار گیرند
حجت الاسلام اکبریمطلق با تأکید بر اینکه واسطهگری در مسیر هدایت تنها به پیامبران و امامان معصوم(ع) محدود نمیشود، گفت: هر انسانی به اندازه ظرفیت معرفتی و علمی خود میتواند در انتقال معارف الهی و نزدیک کردن دیگران به خداوند نقشآفرین باشد.
وی افزود: اگر پیامبر(ص) و اهلبیت(ع) واسطه میان انسان و خداوند هستند، دیگر انسانها نیز میتوانند با آموزش، ترویج علم و انتقال آموزههای صحیح، واسطهای میان مردم و اهلبیت(ع) باشند.
این استاد دانشگاه با اشاره به جایگاه علمآموزی در آموزههای اسلامی اظهار کرد: در روایات بر اهمیت آموزش و نقش معلم تأکید شده است؛ چراکه کسی که دانشی را به دیگری میآموزد، در حقیقت زمینه رشد و تعالی او را فراهم میکند.
وی ادامه داد: هر آموزشی که در مسیر صحیح قرار گیرد و انسان را به سوی حقیقت، معرفت و کمال هدایت کند، میتواند بخشی از مسیر بندگی و تقرب به خداوند باشد. بنابراین، هر فردی میتواند متناسب با میزان دانش، معرفت و توانایی خود در این مسیر نقش داشته باشد.
حجت الاسلام اکبریمطلق با بیان اینکه هدف نهایی، حرکت در مسیر پیامبر(ص) و اهلبیت(ع) است، گفت: قرار نیست همه انسانها به مقام و جایگاه معصومان برسند، اما میتوانند در مسیر آنان حرکت کنند و به اندازه ظرفیت خود از معرفت و سیره آن بزرگواران بهره بگیرند.
اختلافات و خطاهای بشر؛ نتیجه اختیار انسان است
حجت الاسلام اکبریمطلق در بخش دیگری از سخنان خود به موضوع اختیار انسان و نسبت آن با اراده الهی پرداخت و اظهار کرد: خداوند هنگام آفرینش انسان، به او اختیار داده است تا بتواند میان مسیر درست و نادرست انتخاب کند. از سوی دیگر، برای هدایت انسان شریعت و قانون قرار داده و راه درست را به او نشان داده است.
وی افزود: باید میان اراده تکوینی و اراده تشریعی خداوند تفاوت قائل شد. خداوند انسان را با اختیار آفریده، اما در مقام تشریع و قانونگذاری، مسیر درست را به او نشان داده و از انجام برخی اعمال نهی کرده است.
این استاد دانشگاه تصریح کرد: اگر انسانی برخلاف دستورات الهی عمل کند، این رفتار نتیجه انتخاب و اختیار خود اوست و نباید آن را به معنای تأیید یا رضایت خداوند از آن رفتار دانست. خداوند به انسان آزادی انتخاب داده، اما هر انتخابی نیز پیامد و نتیجه خاص خود را دارد.
وی با اشاره به ضرورت تفکیک میان وقوع یک اتفاق در نظام خلقت و رضایت الهی از آن گفت: اینکه عملی در چارچوب نظام خلقت و با اختیار انسان اتفاق میافتد، به معنای درست بودن آن عمل یا مورد رضایت خداوند بودنش نیست؛ ممکن است فردی با اختیار خود مرتکب ظلم و خطا شود و در برابر آن نیز مسئول باشد.
ضرورت سادهسازی مفاهیم دینی و فلسفی برای مخاطبان
حجت الاسلام اکبریمطلق در پاسخ به پرسشهای حاضران درباره نسبت اختیار انسان و اراده الهی نیز بر ضرورت تفکیک مباحث نظری و عملی تأکید کرد و گفت: برخی قواعد فقهی در مقام عمل مطرح میشوند، در حالی که مباحث فلسفی و عرفانی بیشتر به تبیین نظری و تحلیل مفاهیم میپردازند؛ بنابراین نباید این دو حوزه را بدون توجه به تفاوت موضوع و جایگاهشان با یکدیگر خلط کرد.
وی با پذیرش ضرورت بیان سادهتر مباحث تخصصی برای مخاطبان عمومی خاطرنشان کرد: مفاهیم فلسفی و کلامی اگرچه از عمق و پیچیدگی برخوردارند، اما باید تلاش کنیم آنها را به زبانی قابل فهم برای عموم مردم بیان کنیم تا زمینه بهرهمندی بیشتر جامعه از معارف دینی فراهم شود.
نظر شما