خبرگزاری شبستان؛ گروه فرهنگ و اجتماع: اخلاق، هنگامی به حقیقت زندگی انسان تبدیل میشود که در رفتار روزمره او حضور داشته باشد؛ در چگونگی سخن گفتن با همکار، برخورد با خطای زیردست، رعایت آبروی دوست و همراهی با خانواده. انسان ممکن است درباره فضیلتها بسیار بداند، اما ارزش این دانستن در موقعیتی آشکار میشود که خستگی، منفعت یا قدرت، او را به رفتاری دیگر فرامیخواند. آنجا که میتوان تندی کرد و خویشتنداری میکنیم، میتوان حقی را نادیده گرفت و انصاف میورزیم، اخلاق صورت عملی پیدا میکند.
کتاب «روایت یک عقل راهبردی در امنیت»، به تدوین محمدمهدی بهداروند، در کنار معرفی مسئولیتهای شهید غلامرضا محرابی، دریچهای به منش او میگشاید. خاطرات همرزمان و فرزند شهید، زمینهای فراهم میآورد تا از شناخت یک شخصیت، به تأمل درباره رفتار خود برسیم. درسهای پیش رو، برداشتهایی عملی از همین روایتهاست.
حرمت انسان پیش از جایگاه اداری
محمد بلالی در توصیف شهید محرابی، از توجه او به انسانها در موقعیتهای مختلف سخن میگوید؛ انسانی که هم نیروی متخصص را میفهمید و هم برای نیروی ساده حرمت قائل بود. اهمیت این ویژگی در محیط سازمانی روشن است. سلسلهمراتب برای تقسیم مسئولیت ضرورت دارد، اما ارزش انسانی افراد را تعیین نمیکند. مسئولیت بالاتر، وظیفه بیشتری برای رعایت حقوق دیگران ایجاد میکند.
درس عملی این منش، در رفتارهای کوچک آشکار میشود: سخن کارمند را قطع نکنیم، پاسخ مراجعهکننده را محترمانه بدهیم و هنگام تذکر، شخصیت مخاطب را هدف نگیریم. مدیر میتواند درباره کیفیت کار سختگیر باشد و در برخورد، ادب را نگه دارد. پیش از هر تذکر باید پرسید: آیا شیوه بیان من به اصلاح کار کمک میکند؟ اگر پاسخ منفی است، لازم است زبان و زمان گفتوگو را تغییر دهیم.
قدردانی را به آینده نسپاریم
در خاطرات بلالی، قدردانی شهید محرابی از نیروها جلوهای ملموس دارد. او از هدیههای کوچکی یاد میکند که شهید برای تقدیم به افراد آماده نگه میداشت. ارزش این روایت، در توجه به زحمتی است که ممکن است میان کارهای روزانه گم شود. انسانی که تلاش میکند، نیاز دارد بداند کوشش او دیده شده و سهمش در نتیجه به حساب آمده است. برای آموختن از این رفتار، همیشه به هدیه نیاز نداریم. تشکری روشن و بهموقع نیز اثرگذار است؛ تشکری که توضیح دهد کدام کار ارزشمند بوده است. در گزارش موفقیت، نام همکاران را حذف نکنیم و حاصل کوشش جمعی را به خود نسبت ندهیم. قدردانی باید شامل کسانی نیز بشود که کمتر در برابر چشم مسئول قرار دارند؛ زیرا انصاف، با میزان دیدهشدن افراد سنجیده نمیشود.
نقد رفتار بدون شکستن شخصیت
سیامک بمان در روایت سیره اخلاقی شهید، بر پرهیز او از غیبت و بدگویی تأکید میکند. این خصلت برای محیط کار و جمع دوستان، درسی بنیادین دارد. بسیاری از بیاعتمادیها از گفتوگوهایی آغاز میشوند که در آنها، فرد غایب امکان توضیح ندارد و برداشت شخصی، جای واقعیت مینشیند. تکرار چنین گفتوگوهایی، امنیت روانی جمع را فرسوده میکند.
اخلاق عملی اقتضا میکند درباره رفتار مشخص، با شواهد روشن و در جای مناسب سخن بگوییم. به جای نسبت دادن یک صفت منفی به همکار، توضیح دهیم کدام تعهد انجام نشده و چه پیامدی داشته است. اگر تخلفی نیازمند گزارش است، آن را مسئولانه پیگیری کنیم. حفظ آبرو مانع رسیدگی به خطا نیست؛ اما رسیدگی نیز مجوز تحقیر، شایعهسازی یا انتقام شخصی نمیشود.
صراحت همراه با مسئولیت
حجتالاسلام حسین طائب، شجاعت محرابی در بیان نظر کارشناسی را از ویژگیهای او میداند. بنا بر روایت وی، شهید پس از رسیدن به جمعبندی، نظرش را بیان میکرد و برای اقناع مخاطب نیز میکوشید. این رفتار، درسی مهم برای روابط سازمانی دارد: احترام به مسئول بالاتر، با استقلال اندیشه و بیان مستدل دیدگاه سازگار است.
در عمل، اگر تصمیمی را نادرست میدانیم، باید دلیل خود را روشن کنیم، پیامد احتمالی را توضیح دهیم و پیشنهاد جایگزین داشته باشیم. همچنین آماده باشیم که با شنیدن اطلاعات تازه، نظرمان را اصلاح کنیم. صراحت زمانی فضیلت است که با دانش، ادب و پاسخگویی همراه شود. اعتراض مبهم یا مخالفتی که مسئولیت نتیجه را نمیپذیرد، به بهبود کار کمک چندانی نمیکند.
دقت در کار حق دیگران است
در روایت طائب، پیگیری خبر تا رسیدن به اطلاع معتبر و توان تبدیل مطالب به گزارش روشن، از خصوصیات محرابی معرفی میشود. این ویژگی، وجهی از اخلاق حرفهای را نشان میدهد که گاهی زیر سایه خوشرفتاری قرار میگیرد. کار نادقیق میتواند برای دیگران هزینه ایجاد کند؛ حتی اگر انجامدهنده آن نیت خوبی داشته باشد.
برای عمل به این درس، میان دانسته، شنیده و برداشت شخصی تفاوت بگذاریم. اگر درباره موضوعی اطمینان نداریم، صریح بگوییم. پیش از ارسال گزارش، اطلاعات را بررسی کنیم و محدودیت شناخت خود را پنهان نسازیم. تعهدی ندهیم که امکان انجامش را نسنجیدهایم. همکاران و مراجعهکنندگان حق دارند از ما کاری قابل اتکا دریافت کنند؛ بنابراین یادگیری مهارت و اصلاح اشتباه نیز بخشی از مسئولیت اخلاقی ماست.
امکانات عمومی سهم شخصی ما نیست
بلالی در توصیف منش شهید، حساسیت او به حقالناس و بیتالمال را یادآور میشود. این حساسیت، اخلاق را به نحوه استفاده از اختیار و امکانات پیوند میدهد. آنچه به اعتبار یک مسئولیت در اختیار ما قرار گرفته، برای هدفی معین است و باید درباره مصرف آن پاسخگو باشیم. عادیشدن یک رفتار نادرست در محیط، حق دیگران را از میان نمیبرد.
درس عملی روشن است: کار شخصی خود را بر دوش زیردست نگذاریم، هزینه خصوصی را به حساب مجموعه ننویسیم و ضابطه را برای آشنا تغییر ندهیم. وقت مردم نیز امانت است. تأخیر مکرر، جلسه بیهدف و معطل نگه داشتن بیدلیل پرونده، میتواند حق دیگران را تضییع کند. امانتداری از همین تصمیمهای معمول آغاز میشود و به مصرف منابع بزرگتر امتداد مییابد.
رفاقت با انصاف دوام میآورد
روایتهای کتاب، محرابی را در پیوندهای طولانی دوستی و همرزمی نشان میدهند. رفاقت طولانی، انسان را در موقعیتهای متفاوت آشکار میکند؛ هنگام کامیابی، نیاز، خستگی و اختلاف. اعتبار دوستی در همین استمرار ساخته میشود: اینکه محبت، وابسته به سود نباشد و اختلاف نظر، حرمت گذشته را از میان نبرد.
برای زندگی امروز، این درس مصداقهای روشنی دارد. راز دوست را هنگام دلخوری افشا نکنیم و محبت گذشته را وسیله طلبکاری نسازیم. اگر خطایی میبینیم، خیرخواهانه و صریح بگوییم. دوستی را نیز مجوز امتیاز ناروا ندانیم. کمک کردن ارزشمند است، اما نباید از حق فرد دیگری هزینه شود. رفاقت سالم، توان حفظ محبت همراه با انصاف است؛ بهویژه هنگامی که رعایت عدالت برای ما دشوار میشود.
پرورش همکار به جای مصرف توان او
در بخشهایی از خاطرات بلالی، توجه محرابی به رشد نیروها برجسته میشود؛ توجهی که با سپردن مسئولیت و مراقبت از مسیر یادگیری همراه است. این نگاه، انسان را فراتر از نیرویی برای انجام کار میبیند. همکار جوان، علاوه بر وظیفه، استعداد و آیندهای دارد که رفتار مدیر میتواند به شکوفایی یا فرسودگی آن بینجامد.
درس عملی آن است که هنگام واگذاری کار، انتظار خود را روشن کنیم و امکانات لازم را فراهم آوریم. خطا را بررسی کنیم، اما شخصیت فرد را نشکنیم. دانستههای خود را برای حفظ برتری پنهان نکنیم. مدیری که تجربهاش را منتقل میکند، به تداوم کیفیت کار کمک میرساند. رشد همکاران تهدید جایگاه ما نیست؛ نشانه آن است که مسئولیت تربیتی خود را نیز جدی گرفتهایم.
خانه نیز حقی بر گردن ما دارد
بلالی از توجه محرابی به خانواده سخن میگوید و روایت فرزند شهید، این تصویر را کامل میکند: پدری که حضورش با آرامش شناخته میشد. این بخش، یادآور حقی است که گاهی زیر فشار مسئولیت شغلی نادیده میماند. خانواده به حاصل تلاش ما نیاز دارد و در کنار آن، خواهان توجه، گفتوگو و همراهی است.
درس عملی، اختصاص زمانی واقعی به خانه است؛ زمانی که ذهن و توجه ما پیوسته جای دیگری نباشد. شنیدن سخن همسر، پیگیری نگرانی فرزند و وفای به وعدههای خانوادگی، اجزای همین مسئولیتاند. خستگی قابل فهم است، اما توجیه دائمی تندی نیست. اگر فشار کار را به خانه آوردهایم، باید رفتارمان را اصلاح کنیم. نزدیکان نباید همواره هزینه خوشرفتاری ما با دیگران را بپردازند.
محبت باید قابل لمس باشد
فرزند شهید از وقت گذاشتن او برای نوهها، همراهی در بازی و توجه به لحظههای ساده زندگی یاد میکند. در همین روایت، حرمت همسر، کمک در کار خانه در حد امکان و قدردانی صریح از او آمده است. این جزئیات نشان میدهند محبت چگونه از احساس درونی به تجربهای مشترک تبدیل میشود. خانواده، علاقه را در رفتار میبیند: در کاری که بیمنت انجام میدهیم، تشکری که به زبان میآوریم و توجهی که هنگام گفتوگو نشان میدهیم. میتوان هر روز از خود پرسید: امروز چه باری از دوش نزدیکانم برداشتم؟ آیا حضورم به آرامش خانه کمک کرد؟ پاسخ این پرسشها، فاصله میان ادعای محبت و حقیقت آن را روشن میکند. زندگی خانوادگی با تکرار همین توجهها استوارتر میشود.
از خواندن فضیلت تا تمرین روزانه
ارزش تربیتی سیره شهید محرابی، در امکانی است که برای اصلاح خویش فراهم میکند. لازم نیست تغییر را به تصمیمهای بزرگ و دور موکول کنیم. میتوان از تشکر یک همکار، اصلاح گزارشی نادقیق، پرهیز از بدگویی یا شنیدن سخن خانواده آغاز کرد.
هر شب از خود بپرسیم امروز حق چه کسی را بهتر میتوانستیم ادا کنیم. پاسخ صادقانه، برنامه فردا را میسازد. یاد انسانهای اخلاقی هنگامی در زندگی ما اثر میگذارد که پس از تحسین آنان، رفتاری را در خود تغییر دهیم؛ تغییری کوچک اما پیوسته که دیگران نیز حاصلش را تجربه کنند.
به قلم محمد مهدی بهداروند
نظر شما