خبرگزاری شبستان-خراسان جنوبی؛ زینب روحانی مقدم- آینده را نمیتوان فقط در کلاسهای درس، میان صفحات کتابها و پشت نیمکتهای مدرسه ساخت؛ گاهی باید به نوجوان فرصت داد تا از دنیای محفوظات فاصله بگیرد، پا به میدان زندگی بگذارد، مشکلات اطرافش را با چشمهای کنجکاو خود ببیند و برای تغییر آنها دست به کار شود.
نوجوانی که امروز در کوچههای محلهاش قدم میزند، شاید فردا مدیر، فرمانده، معلم، کارآفرین یا مسئولی باشد که سرنوشت یک جامعه را رقم میزند؛ اما رسیدن به چنین فردایی، از امروز و از همین تجربههای کوچک مسئولیتپذیری آغاز میشود.
در روزگاری که یکی از دغدغههای جدی خانوادهها، مدارس و نهادهای فرهنگی، افزایش مشارکت اجتماعی نوجوانان و تقویت حس تعلق آنان به جامعه است، دیگر نمیتوان به برنامههایی بسنده کرد که نوجوان در آنها صرفاً شنونده، تماشاگر و دریافتکننده آموزش باشد.
نسل امروز بیش از آنکه به توصیههای یکطرفه نیاز داشته باشد، به میدان تجربه، فرصت انتخاب، امکان خطا کردن، قدرت تصمیمگیری و احساس اثرگذاری احتیاج دارد.
واقعیت این است که بسیاری از مشکلات محلهها، از کمبود امکانات فرهنگی و تفریحی گرفته تا مسائل آموزشی و اجتماعی، در مقابل چشم نوجوانان قرار دارند؛ اما چه کسی بهتر از خود آنان میتواند بخشی از این مسائل را شناسایی کند، برای آن راهحل بیابد و با انگیزه و خلاقیت جوانانه به دنبال اجرای ایدههایش برود؟
در همین نقطه، طرح ملی «آرمانشهر» تلاش کرده است میان دنیای نوجوانان و مسائل واقعی جامعه پلی تازه بسازد؛ پلی که از شناخت یک مشکل در محله آغاز میشود و به طراحی راهحل، جلب مشارکت مردمی، ارتباط با مسئولان و اجرای یک اقدام اثرگذار میرسد.
در این الگوی تربیتی، نوجوان نه یک مخاطب منفعل، بلکه بازیگر اصلی میدان حل مسئله است؛ کسی که باید یاد بگیرد برای تغییر محیط پیرامون خود منتظر دیگران نماند و با تکیه بر ظرفیتهای موجود، نخستین قدم را خودش بردارد.
سیدجواد موسویخواه، مسئول طرح ملی کشوردوست، در گفتگو با خبرنگار خبرگزاری شبستان از خراسان جنوبی، با تشریح اهداف و دستاوردهای برنامه آرمانشهر اظهار کرد: این برنامه با هدف تربیت نسل مسئلهمحور طراحی شده و اساس آن بر این نگاه استوار است که هیچ مسئلهای وجود ندارد که مردم نتوانند آن را حل کنند و اگر مردم به میدان بیایند، بسیاری از مشکلات جامعه قابل برطرف شدن است.

نوجوان مسئلهمحور؛ نسلی که باید فرصت نقشآفرینی پیدا کند
وی با بیان اینکه یکی از دلایل احساس بیتعلقی برخی نوجوانان نسبت به مسائل پیرامونی، نداشتن نقش واقعی در شکلگیری و حل آن مسائل است، افزود: وقتی نوجوان در یک موضوع صرفاً مخاطب باشد و هیچ نقشی در تصمیمگیری، ایدهپردازی و اجرای برنامه نداشته باشد، طبیعی است که نسبت به آن احساس تعلق نکند.
مسئول طرح ملی کشوردوست ادامه داد: گاهی ما تصور میکنیم برای تربیت نوجوان باید مسائل مختلف را برای او توضیح دهیم و پاسخ پرسشهایش را آماده در اختیارش بگذاریم؛ در حالی که یکی از الگوهای مؤثر تربیتی این است که نوجوان را با مسئله مواجه کنیم و اجازه دهیم خودش در مسیر یافتن پاسخ قرار بگیرد.
موسویخواه با اشاره به موضوع شبهات و پرسشهای ذهنی نوجوانان بیان کرد: برای مثال، نوجوانی ممکن است درباره موضوع عفاف و حجاب یا مسائل مختلف اجتماعی پرسش و شبهه داشته باشد. اگر بخواهیم صرفاً با ارائه پاسخهای مستقیم او را قانع کنیم، ممکن است به نتیجه مطلوب نرسیم؛ اما اگر در یک فرایند چالشمحور قرار بگیرد و خودش برای حل مسئله مجبور به جستوجو، بررسی و کنار هم قرار دادن قطعات مختلف یک پازل شود، با انگیزه بیشتری به سراغ پاسخها میرود.
وی تصریح کرد: این موضوع را نباید به حساب ضعف نوجوان گذاشت؛ بلکه اساساً یکی از شیوههای تربیت انسان نیز بر همین مبنا شکل گرفته است. خداوند انسان را از مسیر امتحانها و موقعیتهای مختلف میآزماید تا عیار و ظرفیت وجودی او مشخص شود. بنابراین تربیت صرفاً با انتقال اطلاعات اتفاق نمیافتد، بلکه عمل، تجربه و مواجهه با چالشها بخش مهمی از فرایند تربیت است.
موسویخواه با تأکید بر اینکه آرمانشهر به دنبال تبدیل این نگاه تربیتی به یک تجربه عملی است، گفت: در این برنامه نوجوانان در گروههای پنج تا هفتنفره سازماندهی میشوند و هر گروه باید حول یک مسئله مشخص در محله خود شکل بگیرد. اعضای گروه ابتدا باید یک مشکل را شناسایی کنند، سپس آن را به مسئلهای قابل بررسی و حل تبدیل کرده و برای آن ایدهپردازی کنند و در نهایت به مرحله اجرا برسند.
وی با بیان اینکه صرف مشاهده یک مشکل به معنای مسئلهشناسی نیست، افزود: نوجوان باید یاد بگیرد مشکل را بهدرستی تحلیل کند، ریشههای آن را بشناسد، اطلاعات لازم را جمعآوری کند و به این نتیجه برسد که دقیقاً چه مسئلهای را میخواهد حل کند.
مسئول طرح ملی کشوردوست خاطرنشان کرد: برای هر یک از این گروهها، یک مربی یا منتور از همان محله در نظر گرفته شده است تا در مسیر شناسایی مشکلات و شکلگیری ایدهها، همراه نوجوانان باشد. این مربیان از روزهای پیش از برگزاری برنامه، فرایند شناسایی مسائل محله را با گروهها آغاز میکنند تا نوجوانان با شناخت اولیه و آمادگی وارد مرحله اصلی شوند.

مسئولان در برابر ایدههای نوجوانان؛ از شنیدن تا حمایت و همراهی
موسویخواه یکی از ویژگیهای مهم برنامه آرمانشهر را ایجاد ارتباط مستقیم میان نوجوانان و مسئولان دستگاههای اجرایی دانست و گفت: در این برنامه، چند داور حضور دارند که هر کدام مسئول یک دستگاه یا نهاد هستند و کارت حمایتی در اختیار دارند.
وی افزود: قرار است نوجوانان ایدههای خود را در برابر افرادی ارائه کنند که در همان حوزه مسئولیت دارند؛ به این ترتیب، داور تنها یک ارزیاب نیست، بلکه میتواند به پشتیبان و حامی اجرای ایده تبدیل شود و ظرفیت دستگاه مربوطه را برای حل مسئله به میدان بیاورد.
وی با اشاره به اینکه این تجربه میتواند نوع نگاه مسئولان به توانمندی نوجوانان را نیز تغییر دهد، بیان کرد: میخواهیم یک گفتمان جدید شکل بگیرد که در آن مسئولان نوجوان را صرفاً دانشآموزی نبینند که باید برای او برنامهریزی و تصمیمگیری شود؛ بلکه او را یک عنصر توانمند و بخشی از موتور حل مسئله جامعه بدانند.
مسئول طرح ملی کشوردوست با تأکید بر اینکه نوجوانان باید فرصت حضور واقعی در عرصههای اجتماعی را پیدا کنند، اظهار کرد: یکی از اهداف آرمانشهر این است که نوجوان احساس کند نظر و ایده او اهمیت دارد و میتواند در تغییر محیط پیرامون خود اثرگذار باشد.
موسویخواه با اشاره به تجربه تاریخی انقلاب اسلامی و دفاع مقدس گفت: ما در دوران دفاع مقدس شاهد حضور نوجوانانی بودیم که با وجود سن کم، مسئولیتهای بزرگی بر عهده گرفتند و در میدانهای حساس نقشآفرینی کردند. شهید مهرداد عزیزاللهی، شهید رضا پناهی و همچنین شهید فرهاد فیروزی از جمله الگوهایی هستند که نشان میدهند نوجوانان در صورت مواجهه با یک مسئله جدی و برخورداری از فرصت نقشآفرینی، میتوانند کارهای بزرگی انجام دهند.
وی ادامه داد: این نوجوانان صرفاً به دنبال حضور ظاهری در یک میدان نبودند، بلکه مسئله و دغدغهای داشتند که برای حل آن حرکت میکردند. برای مثال، ممکن بود دغدغه یک نوجوان این باشد که چرا دانشآموزان در محیط مدرسه با روحیه مسئولیتپذیری و مبارزه تربیت نمیشوند و جبههها به نیرو نیاز دارند؛ همین دغدغه او را به سمت فعالیت در مدرسه و تلاش برای اثرگذاری بر دیگران سوق میداد.
وی خاطرنشان کرد: ما در آرمانشهر به دنبال احیای همین روحیه هستیم؛ یعنی نوجوان به جای اینکه منتظر باشد فرد دیگری برای مسائل تصمیم بگیرد، خودش احساس مسئولیت کند، دیگران را همراه سازد و برای حل مشکل وارد میدان شود.

از قطبنمای فکری تا رادار محله؛ آموزش گامبهگام حل مسئله
مسئول طرح ملی کشوردوست با تشریح فرایند اجرایی آرمانشهر گفت: این برنامه تنها یک مسابقه برای ارائه چند ایده نیست، بلکه نوجوانان باید یک مسیر چندمرحلهای و آموزشی را طی کنند تا بتوانند از مرحله شناخت مسئله به یک طرح قابل اجرا برسند.
موسویخواه افزود: در این مسیر، چند غرفه طراحی شده است که هر کدام بخشی از توانمندیهای موردنیاز نوجوانان برای حل مسئله را تقویت میکند. نخستین بخش، غرفه «قطبنما» است که نوجوانان در آن باید مسئله و مدل ایدهپردازی خود را با منظومه فکری رهبر معظم انقلاب تطبیق دهند.
وی با بیان اینکه مبانی فکری و بیانات رهبر معظم انقلاب، یکی از محورهای اصلی طراحی این برنامه است، اظهار کرد: نوجوانان باید بتوانند توضیح دهند که ایده آنها بر چه مبنایی شکل گرفته و چه نسبتی با نگاه و رهنمودهای ایشان دارد.
وی ادامه داد: در واقع، نوجوانان باید خودشان ملزومات عبور از این مرحله را پیدا کنند و برای ارائه ایده، به مبانی موردنیاز مراجعه داشته باشند. حتی ممکن است دانشآموزی پیش از حضور در این برنامه چندان با این مبانی آشنا نبوده باشد، اما برای دفاع از ایده خود ناچار شود مطالعه کند و به سراغ منابع برود. این همان اتفاق تربیتی است که به دنبال آن هستیم.
موسویخواه با اشاره به بخش دوم برنامه با عنوان غرفه «کولهپشتی» گفت: در این غرفه، ۲۸ بوم مختلف ایدهپردازی در اختیار نوجوانان قرار میگیرد. آنها باید متناسب با مسئلهای که شناسایی کردهاند، از میان این الگوها ابزار مناسب را انتخاب کنند.
وی توضیح داد: برای مثال، ممکن است یک گروه به دنبال احیای پارک باشد، گروه دیگری یک فعالیت فرهنگی را دنبال کند و گروهی نیز برای حل یک مشکل اقتصادی یا تولیدی ایده داشته باشد. در این مرحله، نوجوان باید از میان ۲۸ بوم موجود، الگویی را انتخاب کند که بیشترین تناسب را با مسئله و راهکار پیشنهادی او دارد.
مسئول طرح ملی کشوردوست، بخش بعدی را غرفه یا اتاقک «اتاق وضعیت» عنوان کرد و افزود: در این بخش، نوجوانان با استفاده از نقشهها، اطلاعات اولیه محله و بوم «رادار شناسایی محله» باید نشان دهند که مسئله خود را بر اساس چه دادهها و شواهدی شناسایی کردهاند.
وی تصریح کرد: یکی از نکات مهم این است که نوجوان در ابتدای ارائه خود باید بتواند توضیح دهد که مسئله موردنظر را بر اساس چه اطلاعاتی به دست آورده است. یعنی نمیتوان صرفاً به یک برداشت شخصی اکتفا کرد؛ بلکه شناسایی دقیق و بررسی ابعاد مختلف محله باید جزئی از فرایند ایدهپردازی باشد.
موسویخواه با اشاره به اهمیت توجه به ظرفیتهای موجود در محلات اظهار کرد: پس از شناسایی مسئله، نوبت به غرفه «پرش» میرسد؛ جایی که نوجوانان باید ملزومات اجرای ایده خود را برآورد کنند و مشخص کنند برای عملیاتی شدن طرح به چه امکانات و ظرفیتهایی نیاز دارند.
وی با بیان اینکه یکی از شاخصهای مهم ارزیابی طرحها، میزان استفاده از ظرفیتهای بومی و مردمی است، گفت: قرار نیست برای حل هر مسئلهای یک مجموعه یا ساختار جدید ایجاد کنیم. گاهی ظرفیتهایی در محله وجود دارد که باید آنها را شناسایی، تکمیل و فعال کرد.
وی افزود: هرچقدر نوجوانان بتوانند از امکانات، توانمندیها و ظرفیتهای موجود در محله استفاده کنند و وابستگی مالی طرح خود را کاهش دهند، ایده آنها از استحکام و قابلیت اجرایی بیشتری برخوردار خواهد بود.
مسئول طرح ملی کشوردوست، اثرسنجی را بخش مهم دیگر این فرایند دانست و بیان کرد: نوجوانان باید مشخص کنند که پس از اجرای ایده، چه نتایج ملموس و قابل اندازهگیری به دست میآید. به عبارت دیگر، باید از ابتدا بدانند که قرار است چه تغییری ایجاد کنند و موفقیت طرح را با چه شاخصهایی بسنجند.
موسویخواه ادامه داد: پس از تکمیل این مراحل، مربیان به گروهها کمک میکنند تا ایده خود را در قالب یک ارائه خلاقانه، تئاتر یا برنامه نمایشی به داوران معرفی کنند. هدف این است که نوجوان در کوتاهترین زمان ممکن بتواند مسئله، ضرورت پرداختن به آن، اطلاعات شناسایی و راهکار خود را بهروشنی بیان کند و از ایدهاش دفاع کند.

۹۰۰ شرکتکننده و ۲۸ گروه؛ وقتی ایدههای نوجوانان رنگ واقعیت گرفت
مسئول طرح ملی کشوردوست با اشاره به استقبال از نخستین مرحله اجرای برنامه آرمانشهر گفت: در فاز نخست این برنامه حدود ۹۰۰ نفر شرکتکننده داشتیم و ۲۸ گروه دانشآموزی شامل ۱۸ گروه دختران و ۱۰ گروه پسران در این فرایند حضور پیدا کردند.
وی با بیان اینکه موضوعات انتخابی گروهها متنوع و متناسب با نیازهای واقعی محلات بود، افزود: نکته مهم این است که فعالیت نوجوانان در مرحله ارائه ایده متوقف نشد، بلکه گروهها پس از ایدهپردازی، برای اجرای طرحهای خود نیز وارد میدان شدند.
موسویخواه، احیای پارک مائده در مهرشهر را یکی از نمونههای موفق این برنامه عنوان کرد و گفت: یکی از گروههای دانشآموزی با شناسایی وضعیت این پارک و نیاز به احیای آن، ایده خود را مطرح کرد و پس از طی مراحل لازم، وارد مرحله اجرا شد و توانست در احیای پارک مائده نقشآفرینی کند.
وی افزود: این تجربه نشان داد که نوجوانان میتوانند با شناسایی یک نیاز عمومی و استفاده از ظرفیتهای موجود، در بهبود فضای زندگی محله خود مؤثر باشند. موضوعی که شاید در نگاه نخست، یک فعالیت ساده به نظر برسد، اما برای نوجوانانی که آن را از مرحله شناسایی تا اجرا پیش میبرند، تجربهای ارزشمند از مسئولیتپذیری و مشارکت اجتماعی است.
مسئول طرح ملی کشوردوست، فعالیت گروه طراحی و دوخت لباس فرم مدارس را از دیگر نمونههای قابل توجه دانست و اظهار کرد: تعدادی از دانشآموزان با شناسایی مشکل تأمین لباس فرم، یک گروه تشکیل دادند و تصمیم گرفتند برای رفع این نیاز اقدام کنند.
وی ادامه داد: این گروه با استفاده از ظرفیت مردمی، ارتباطگیری با خیاطان و جلب مشارکت افراد توانمند، زمینه طراحی و تهیه لباس فرم را فراهم کرد. این دانشآموزان توانستند حدود ۲۰۰ دست لباس فرم را در دستور کار فعالیت خود قرار دهند و در جریان اجرای طرح نیز حدود ۶۰ میلیون تومان از ظرفیتهای مردمی جذب کنند.
موسویخواه تأکید کرد: اهمیت این اقدام فقط در تهیه لباس فرم خلاصه نمیشود؛ بلکه نوجوانان در این مسیر یاد گرفتند چگونه یک نیاز را شناسایی کنند، افراد مختلف را پای کار بیاورند، از ظرفیتهای اجتماعی استفاده کنند و برای حل یک مسئله، مسئولیت بپذیرند.
وی با اشاره به فعالیت یکی دیگر از گروهها در منطقه حاجیآباد بیرجند گفت: این گروه مسئله ضعف تحصیلی برخی دانشآموزان را شناسایی کرد و با تمرکز بر حمایت آموزشی از این گروه از دانشآموزان، طرحی را ارائه داد.
وی افزود: این برنامه با رویکردی شبیه به استعدادیابی و شناسایی توانمندیهای دانشآموزان طراحی شده بود تا نوجوانان بتوانند برای کمک به همسالان خود و کاهش مشکلات تحصیلی آنها نقشآفرینی کنند.
مسئول طرح ملی کشوردوست با بیان اینکه این نمونهها تنها بخشی از ظرفیتهای موجود در میان نوجوانان است، خاطرنشان کرد: وقتی نوجوان احساس کند میتواند در حل یک مشکل واقعی نقش داشته باشد، انگیزه او برای یادگیری، مشارکت و مسئولیتپذیری افزایش پیدا میکند. در چنین شرایطی، آموزش از یک مفهوم ذهنی خارج میشود و در زندگی واقعی معنا پیدا میکند.

فاز دوم آرمانشهر؛ پیوند نوجوانان با نهادها برای ساختن آینده
موسویخواه با اشاره به برنامهریزی برای اجرای مرحله دوم آرمانشهر گفت: فاز دوم این برنامه در دست طراحی و برنامهریزی است و تلاش داریم در آن، علاوه بر تقویت مهارتهای مسئلهشناسی و ایدهپردازی، زمینه یک تجربه مشترک و عملی از همکاری نوجوانان با نهادها و دستگاههای اجرایی را فراهم کنیم.
وی افزود: در مرحله نخست، نوجوانان توانستند مسائل را شناسایی کنند، ایده بدهند و بخشی از طرحهای خود را به مرحله اجرا برسانند؛ اما در مرحله دوم میخواهیم بخشی از این فرایند در بستر همکاری مستقیم با نهادهای مسئول شکل بگیرد.
مسئول طرح ملی کشوردوست ادامه داد: هدف این است که نوجوانان تجربه کنند چگونه میتوانند در کنار یک مجموعه اجرایی یا دستگاه مسئول، برای حل مسئلهای مشخص ایفای نقش کنند. این همکاری و همفکری میتواند به شکلگیری یک تجربه واقعی از مشارکت اجتماعی و مسئولیتپذیری منجر شود.
وی با تأکید بر اینکه نوجوانان باید از سنین پایین حضور در عرصههای اجتماعی و اجرایی را تجربه کنند، گفت: اگر میخواهیم در آینده مدیران و فرماندهانی توانمند و مسئلهشناس داشته باشیم، باید از امروز فرصت تجربه کردن را در اختیار نسل نوجوان قرار دهیم. نمیتوان انتظار داشت فردی در آینده مسئولیتهای بزرگ بر عهده بگیرد، اما در دوران نوجوانی هیچ فرصتی برای تصمیمگیری، حل مسئله و مدیریت یک فعالیت نداشته باشد.
موسویخواه با اشاره به الگوهایی همچون شهید آیتالله رئیسی، شهید حاج قاسم سلیمانی، شهید شهریاری و شهید مصطفی چمران اظهار کرد: این شخصیتها حول مسائل حرکت کردند، برای حل مشکلات به میدان آمدند و توانستند افراد زیادی را نیز در مسیر خدمت و مسئولیتپذیری همراه و تربیت کنند.
وی خاطرنشان کرد: آرمانشهر نیز به دنبال تربیت نسلی است که صرفاً به دنبال بیان مشکلات نباشد، بلکه برای آنها راهحل داشته باشد؛ نسلی که بتواند ظرفیتهای اطراف خود را بشناسد، دیگران را همراه کند، با نهادهای مسئول ارتباط بگیرد و برای تحقق ایدههایش تلاش کند.
وی تأکید کرد: امیدواریم با تداوم این جریان، نوجوانانی تربیت شوند که در آینده لایههای بعدی مدیران، فرماندهان و اثرگذاران کشور باشند؛ افرادی که به مسائل جامعه حساساند، در برابر مشکلات احساس مسئولیت میکنند و به جای انتظار برای تغییر، خودشان آغازگر آن هستند.
آرمانشهر در حقیقت تمرینی برای ساختن فردایی است که در آن نوجوانان نه پشت درهای تصمیمگیری، بلکه در متن میدان خدمت و حل مسئله حضور دارند؛ نسلی که از احیای یک پارک و کمک به دانشآموزان یک مدرسه آغاز میکند تا روزی بتواند برای مسائل بزرگتر جامعه تصمیم بگیرد و مسئولیت بپذیرد.
نظر شما