به گزارش خبرگزاری شبستان از ایلام، مسئله امروز جامعه، صرفاً داشتن قرآن یا حتی افزایش تعداد جلسات قرائت نیست؛ مسئله، تبدیل انس با قرآن به یک عادت روزانه و جاری شدن آموزههای آن در سبک زندگی است. فاصله میان خواندن آیات و عمل به پیام آنها، همان نقطهای است که باید جدیتر به آن پرداخت.
وقتی در متن زندگی نیست
نگاهی به وضعیت انس با قرآن نشان میدهد که نباید میان داشتن قرآن، خواندن آن، فهم مفاهیم و عمل به آموزههایش تفاوتی قائل نشد. ممکن است فردی هر روز چند صفحه قرآن بخواند، اما در روابط خانوادگی، رفتار اجتماعی و مواجهه با دیگران، فاصله زیادی با مفاهیم آن داشته باشد. از سوی دیگر، ممکن است کسی با تلاوت روان قرآن آشنا نباشد، اما در رفتار و منش خود به بسیاری از آموزههای قرآنی پایبند باشد.
به همین دلیل، سنجش فرهنگ قرآنی تنها با تعداد حافظان، قاریان یا جلسات تلاوت امکانپذیر نیست؛ بلکه باید دید قرآن تا چه اندازه به رفتار روزمره مردم راه پیدا کرده است.
مسئلهای قدیمی با پرسشی همچنان تازه
این دغدغه موضوع تازهای نیست. سالهاست کارشناسان قرآنی درباره فاصله میان حضور ظاهری قرآن در زندگی مردم و بهرهگیری واقعی از آموزههای آن سخن میگویند.
در گفتوگویی که خبرگزاری مهر در اسفند سال ۱۳۹۴ با مجید جلیلی، کارشناس علمی میز قرآن دفتر تبلیغات اسلامی اصفهان، انجام داد، این موضوع با صراحت مطرح شد. جلیلی با طرح این پرسش که چرا قرآن حضور فعال و اثرگذاری در زندگی اجتماعی ندارد، بر ضرورت بازگشت قرآن به متن زندگی تأکید کرد.
او در این گفتوگو معتقد بود حضور قرآن نباید به مناسبتهایی مانند ازدواج، سفر، تولد و مراسم سوگواری محدود شود و حتی حضور نمادین قرآن نیز در برخی موقعیتهای زندگی کمرنگ شده است. از نگاه این کارشناس، یکی از مسائل مهم، ضعف انس مستمر با قرآن و فاصله گرفتن آن از مسائل واقعی زندگی است.
از سوی دیگر، پژوهشی با عنوان «بررسی میزان قرآنخوانی و درک معنا و ترجمه قرآن در ایران» که بر پایه پیمایش ملی سنجش شاخصهای توسعه فرهنگ قرآنی در سال ۱۴۰۰ انجام شده، تلاش کرده است وضعیت قرآنخوانی و توجه به معنای آیات را بررسی کند.
این پژوهش با مشارکت ۱۵۰۰ نفر از گروههای مختلف جامعه انجام شده و نشان میدهد میان سطح تحصیلات و میزان قرآنخوانی روزانه و درک معنای آیات ارتباط وجود دارد. این یافته اهمیت آموزش مفاهیم قرآن در کنار آموزش روخوانی و روانخوانی را برجسته میکند.
همچنین در دادههای منتشرشده از پیمایش ارزشها و نگرشهای ایرانیان در سال ۱۴۰۲، در مقایسه با سال ۱۳۹۴، سهم افرادی که گفتهاند همیشه یا اغلب اوقات قرآن میخوانند، از ۲۷.۷ درصد به ۲۷ درصد رسیده است؛ در مقابل، سهم کسانی که گفتهاند بهندرت یا هرگز قرآن نمیخوانند، از ۳۱.۲ درصد به ۴۰.۳ درصد افزایش یافته است.
البته این آمار مربوط به خوداظهاری پاسخدهندگان و دو پیمایش در سالهای مشخص است و نباید آن را معادل وضعیت امروز همه خانوادههای ایرانی دانست؛ اما برای طرح پرسش درباره استمرار انس با قرآن قابل تأمل است.

خانههایی که میتوانند دوباره پایگاه انس با قرآن شوند
در مقابل این نگرانیها، ظرفیت جلسات خانگی قرآن همچنان یکی از فرصتهای مهم برای بازگرداندن قرآن به فضای خانواده است.
بر اساس گزارشهای منتشرشده از شورای توسعه فرهنگ قرآنی، بیش از ۳۰ هزار جلسه فعال هفتگی در سامانه مربوط به جلسات خانگی قرآن ثبت شده است. همچنین در گزارش نهضت «زندگی با آیهها» از تشکیل حدود ۲.۵ میلیون جلسه قرآنی در قالب محافل روزانه و هفتگی خبر داده شده که ۳۴ درصد آنها در خانهها برگزار شده است.
این آمار نشان میدهد خانه همچنان ظرفیت مهمی برای فعالیتهای قرآنی دارد؛ ظرفیتی که اگر از قالب برنامههای مقطعی خارج شود، میتواند به یک جریان تربیتی ماندگار تبدیل شود.
جلسه خانگی قرآن لزوماً نباید با حضور قاری حرفهای یا آموزشهای پیچیده برگزار شود. گاهی خواندن چند آیه، گفتوگو درباره معنای آن و تلاش برای اجرای یک آموزه در زندگی روزانه، میتواند نقطه شروعی برای شکلگیری یک عادت خانوادگی باشد.
چرا قرآن از طاقچه به زندگی نمیآید؟
یکی از دلایل این مسئله، تفکیک میان قرآنخوانی و قرآنفهمی است. گاهی تصور میکنیم اگر فردی بتواند قرآن را صحیح بخواند، به هدف انس با قرآن رسیدهایم؛ درحالیکه تلاوت، نخستین مرحله ارتباط با قرآن است. انسان باید بداند چه میخواند، درباره پیام آیات فکر کند و تلاش کند آن مفاهیم را در رفتار خود به کار بگیرد.
قرآن کتاب هدایت است و هدایت زمانی اتفاق میافتد که آموزههای آن در انتخابها و رفتارهای انسان اثرگذار باشد.
در این میان، خانوادهها برای قرآنی کردن فضای خانه به برنامههای پیچیده نیاز ندارند. مهمترین مسئله، استمرار است. خانواده میتواند روزانه زمانی کوتاه را به خواندن چند آیه اختصاص دهد. بهتر است والدین در کنار فرزندان خود قرآن بخوانند و درباره معنای آیات گفتوگو کنند.
اگر فرزند از کودکی ببیند پدر و مادر در زندگی خود به مفاهیمی مانند راستگویی، امانتداری، احترام به دیگران و گذشت پایبند هستند، ارتباط او با قرآن از سطح آموزش لفظی فراتر میرود.
از آموزش قرائت تا تربیت قرآنی
یکی از چالشهای مهم در ترویج فرهنگ قرآن، غلبه نگاه آموزشی بر نگاه تربیتی است. سالهاست بخش قابلتوجهی از فعالیتهای قرآنی بر آموزش روخوانی، روانخوانی، تجوید، حفظ و برگزاری مسابقات متمرکز است؛ فعالیتهایی ارزشمند که نباید نادیده گرفته شوند، اما برای تحقق جامعه قرآنی کافی نیستند.
کودکی که در کلاس قرآن شرکت میکند، باید علاوه بر شناخت حروف و قواعد تلاوت، با مفاهیمی مانند احترام به والدین، راستگویی، مهربانی، رعایت حق دیگران و مسئولیتپذیری نیز آشنا شود.
در این میان، نقش والدین تعیینکننده است. نمیتوان از فرزندان انتظار داشت با قرآن مأنوس شوند، اما در فضای خانه هیچ نشانهای از انس عملی با آن مشاهده نکنند. کودک بیش از آنکه از توصیههای والدین تأثیر بگیرد، از رفتار آنها الگو میسازد.
از همین رو، خانه نخستین مدرسه تربیت قرآنی است و پدر و مادر نخستین معلمان این مسیر هستند.
قرآن در زندگی اجتماعی
جاری شدن قرآن در زندگی فقط به روابط خانوادگی محدود نمیشود. قرآن در عرصه اجتماعی نیز پیامهایی روشن درباره عدالت، رعایت حقوق مردم، پرهیز از کمفروشی، وفای به عهد، امانتداری، کمک به نیازمندان و حفظ کرامت انسان دارد.
اگر آموزههای قرآن در رفتارهای اقتصادی، مناسبات اجتماعی، مسئولیتهای شغلی و حتی شیوه برخورد افراد با یکدیگر نمود پیدا کند، میتوان از شکلگیری فرهنگ قرآنی سخن گفت.
جامعه قرآنی صرفاً جامعهای نیست که در آن صدای تلاوت قرآن بیشتر شنیده شود؛ جامعهای است که آثار این تلاوت در رفتار و مناسبات مردم نیز دیده شود.

سهم مسئولان فرهنگی چیست؟
در کنار مسئولیت خانوادهها، دستگاههای فرهنگی، آموزشوپرورش، مساجد، کانونهای فرهنگی هنری و مؤسسات قرآنی نیز باید در شیوه ترویج فرهنگ قرآن بازنگری کنند.
برگزاری مسابقات و محافل قرآنی اهمیت دارد، اما این برنامهها باید به ارتباط مستمر مردم با قرآن منتهی شوند. آموزش مفاهیم کاربردی، راهاندازی جلسات خانگی، استفاده از ظرفیت مربیان محلی و طراحی برنامههایی متناسب با نیاز کودکان، نوجوانان و والدین میتواند به تحقق این هدف کمک کند.
در استان ایلام نیز ظرفیت مساجد، کانونهای فرهنگی هنری، جلسات سنتی قرآن و فعالان قرآنی میتواند زمینهساز تقویت این جریان باشد؛ ظرفیتی که برای ارزیابی دقیق آن باید تعداد جلسات مستمر، میزان مشارکت خانوادهها و برنامههای آموزش مفاهیم قرآنی در شهرستانهای استان بررسی شود.
قرآن را از طاقچه پایین بیاوریم
شاید وقت آن رسیده باشد که در کنار پرسش همیشگی «چند نفر قرآن میخوانند؟» سؤال مهمتری مطرح کنیم: چند نفر با خواندن قرآن، رفتار خود را تغییر میدهند؟
قرآن نباید فقط در ماه رمضان از قفسهها بیرون بیاید، در مراسمها گشوده شود یا هنگام گرفتاری به سراغ آن برویم. این کتاب آسمانی قرار است در تمام روزهای زندگی همراه انسان باشد؛ در تربیت فرزند، در روابط همسران، در کسبوکار، در قضاوت، در دوستی و حتی در لحظههایی که انتخاب میان حق و منفعت شخصی دشوار میشود.
شاید مسئله امروز ما کمبود قرآن در خانهها نباشد؛ مسئله این باشد که هنوز نتوانستهایم به اندازه حضور قرآن در خانهها، حضور آن را در رفتار و زندگیمان پررنگ کنیم.
نظر شما