خبرگزاری شبستان _ خراسان جنوبی؛ فاطمه رحیم‌زاده- در میان گستره‌ای از سبزی و طراوت، جایی که درختان کهنسال سر به فلک کشیده‌اند و شاخه‌هایشان سقفی از سایه و آرامش بر پهنه باغ گسترده‌اند، باغ امیریه بیرجند همچون نگینی تاریخی از دل روزگار قاجار خودنمایی می‌کند؛ اینجا ارگ کلاه‌فرنگی در قلب باغ، با شکوهی آرام و تماشایی، روایتگر روزگاری است که معماری ایرانی با طبیعت پیوندی ناگسستنی داشت. قدم زدن در میان گذرگاه‌های این باغ، عبور از دل تاریخ است؛ تاریخی که هنوز در قامت چنارهای چندصدساله، عمارت‌های قدیمی و حوضی که دوباره جان گرفته، نفس می‌کشد.
اما راز طراوت باغ امیریه تنها در سایه درختان و زیبایی بناهای تاریخی آن خلاصه نمی‌شود، این باغ بر بستری از آب و زندگی استوار است؛ جایی که دو قنات با آب‌های شیرین و شور، پس از پیمودن مسیرهای طولانی، به این مجموعه می‌رسند و روایتگر هوشمندی گذشتگان در بهره‌گیری از منابع طبیعی هستند. آب شیرین قنات خالق‌آباد و آب شور قنات مسیر فرودگاه، هر یک سهمی در حیات این باغ دارند تا در دل اقلیم کویری بیرجند، درختان همچنان سبز بمانند و باغ امیریه، با ترکیبی از تاریخ، معماری و طبیعت، تصویری از شکوه ماندگار گذشته را پیش چشم بازدیدکنندگان زنده کند.
باغ امیریه دانشگاه بیرجند از جمله مجموعه‌های تاریخی و ارزشمند این شهر است که با برخورداری از پیشینه‌ای متعلق به دوران قاجار، درختان کهنسال، عمارت مرکزی، حوض تاریخی و نظام آبرسانی سنتی، بخشی از هویت معماری و باغ‌سازی ایرانی را در دل خود حفظ کرده است؛ مجموعه‌ای که پس از سال‌ها کم‌توجهی، با اجرای طرح‌های مرمت و احیا، بار دیگر جان می‌گیرد تا به فضایی فرهنگی، گردشگری و اجتماعی برای شهروندان تبدیل شود.
هادی صالح‌پور، مدیر مجموعه مجتمع فرهنگی رفاهی باغ امیریه دانشگاه بیرجند، در تشریح پیشینه و ظرفیت‌های این مجموعه اظهار کرد: باغ امیریه یکی از زیباترین باغ‌های شرق کشور است که قدمت آن به دوران قاجار بازمی‌گردد و در گذشته بخش‌هایی از آن به محل استقرار خدمه و فعالیت‌های خدماتی و کشاورزی اختصاص داشته است.
وی با اشاره به واگذاری این مجموعه پس از انقلاب در سال ۱۳۶۰ افزود: بخشی از اراضی باغ در گذشته کاربری کشاورزی داشته و حدود ۱۰ هکتار از مجموعه به این فعالیت اختصاص یافته است.
صالح‌پور با بیان اینکه دانشگاه بیرجند از سال ۱۳۹۸ اقدامات اولیه برای احیای این مجموعه تاریخی را آغاز کرده است، گفت: در آن مقطع بخش‌هایی از باغ به‌شدت رهاشده بود و برای ساماندهی آن، ده‌ها کامیون نخاله و ضایعات از مجموعه خارج شد تا زمینه برای بازسازی و استفاده مجدد از این فضای ارزشمند فراهم شود.
مدیر مجموعه مجتمع فرهنگی رفاهی باغ امیریه دانشگاه بیرجند ادامه داد: در مرحله نخست، عمارت‌ها و بخش‌های مختلف مجموعه مرمت و ساماندهی شدند و فضای سبز، شمشادکاری‌ها و جداول پیرامونی نیز شکل گرفت شمشادها از گیاهان اصیل ایرانی هستند که در آن دوره در بخش‌های مختلف باغ کاشته شدند.
احیای عمارت تاریخی با حفظ هویت معماری
صالح‌پور با اشاره به اقدامات عمرانی ماه‌های اخیر بیان کرد: سنگ‌فرش محوطه، مرمت بخش‌های کاهگلی، آجرچینی و بازسازی اتاق‌های قدیمی از جمله اقداماتی است که در ماه‌های اخیر با همکاری بخش عمرانی دانشگاه و سرمایه‌گذاری بخش خصوصی دنبال می‌شود.
وی افزود: اتاق‌هایی که در گذشته به‌عنوان انباری و فضاهای خدماتی مورد استفاده قرار می‌گرفتند، ابتدا مقاوم‌سازی شده و سپس با حفظ شکل و هویت سنتی، برای کاربری‌های جدید آماده می‌شوند.
مدیر مجموعه مجتمع فرهنگی رفاهی باغ امیریه دانشگاه بیرجند با اشاره به احیای حوض قدیمی باغ گفت: در جریان مرمت‌ها، بقایای حوض تاریخی مجموعه شناسایی شد و پس از برداشت و بررسی، همان حوض با توجه به شکل و شرایط پیشین خود دوباره احیا شد تا بخشی از هویت تاریخی باغ به فضای امروز آن بازگردد.
از کاروانسرای سنتی تا نگارستان و اقامتگاه گردشگری
وی با اشاره به برنامه‌های توسعه‌ای باغ امیریه اظهار کرد: بخشی از مجموعه با مشارکت بخش خصوصی در حال بازسازی و آماده‌سازی برای تبدیل‌شدن به سفره‌خانه سنتی و کاروانسرای گردشگری است که در کنار فضاهای اقامتی و سوئیت‌های VIP، مجموعه‌ای متنوع از خدمات فرهنگی، رفاهی و گردشگری را در اختیار مراجعه‌کنندگان قرار خواهد داد.
مدیر مجموعه مجتمع فرهنگی رفاهی باغ امیریه دانشگاه بیرجند با تأکید بر ضرورت حفظ اصالت بناهای در حال احداث گفت: در تمام مراحل مرمت تلاش شده است ویژگی‌های معماری و عناصر تاریخی مجموعه حفظ شود و اقدامات با دقت و متناسب با هویت بناهای قدیمی انجام گیرد.
صالح‌پور تصریح کرد: مالکیت باغ همچنان متعلق به دانشگاه بیرجند است و بخش خصوصی در قالب قراردادی چندساله، مسئولیت سرمایه‌گذاری و اجرای بخشی از طرح‌های بازسازی و بهره‌برداری را برعهده دارد.
روایت آب در باغی که با قنات زنده است
وی با اشاره به نظام آبرسانی سنتی باغ امیریه گفت: این مجموعه از دو منبع آبی بهره می‌برد که یکی آب شیرین قنات خالق‌آباد و دیگری آب قنات شور است.
صالح‌پور توضیح داد: آب شیرین قنات خالق‌آباد که مظهر آن در محدوده امیرآباد قرار دارد، متعلق به دانشگاه بیرجند است و پس از طی مسیر به حوض مجموعه می‌رسد و برای آبیاری درختان و فعالیت‌های کشاورزی مورد استفاده قرار می‌گیرد.
وی ادامه داد: قنات دوم از سمت فرودگاه بیرجند سرچشمه می‌گیرد و پس از طی مسیری حدود ۲۰ کیلومتری، در محدوده باغ امیریه ظاهر می‌شود، این قنات نیز در زمان مشخصی از شبانه‌روز در اختیار دانشگاه قرار دارد و آب آن برای آبیاری درختان استفاده می‌شود.
مدیر مجموعه مجتمع فرهنگی رفاهی باغ امیریه با اشاره به یکی از ویژگی‌های کمتر دیده‌شده معماری باغ گفت: در باغ‌های تاریخی ایرانی، کوشک یا کلاه‌فرنگی به بنایی گفته می‌شود که در میان فضای باز و در محاصره درختان و فضای سبز قرار می‌گیرد و معمولاً شاخص‌ترین بخش باغ به شمار می‌رود.
عمارت مرکزی باغ امیریه( کوشک) نیز در نقطه شاخص و میانی مجموعه قرار گرفته و از نظر طراحی، یکی از عناصر اصلی باغ محسوب می‌شودصالح‌پور افزود: عمارت مرکزی باغ امیریه( کوشک) نیز در نقطه شاخص و میانی مجموعه قرار گرفته و از نظر طراحی، یکی از عناصر اصلی باغ محسوب می‌شود.
وی با بیان اینکه در معماری باغ‌های مناطق کویری، مدیریت و صرفه‌جویی در مصرف آب اهمیت ویژه‌ای داشته است، اظهار کرد: برخلاف برخی باغ‌های ایرانی که آب در جوی‌های روباز جریان دارد، در این مجموعه از کوزه‌های سفالی و مسیرهای زیرزمینی برای انتقال آب استفاده شده است تا میزان تبخیر کاهش یابد.
وی ادامه داد: در طراحی سنتی این بخش، آب با استفاده از اختلاف سطح و بدون نیاز به تجهیزات مکانیکی و پمپ، در حوض‌ها جریان پیدا می‌کرد و فواره‌ای طبیعی شکل می‌گرفت.
کاج‌های چندصدساله؛ میراث زنده باغ امیریه
مدیر مجموعه مجتمع فرهنگی رفاهی باغ امیریه با اشاره به ارزش طبیعی درختان این باغ گفت: یکی از شاخص‌ترین سرمایه‌های طبیعی این مجموعه، درختان کهنسالی هستند که بخشی از آن‌ها قدمتی چندصدساله دارند.
صالح‌پور افزود: چهار درخت کاج در بخشی از باغ وجود دارد که قدمت آن‌ها حدود ۳۰۰ سال برآورد می‌شود و از ارزشمندترین عناصر طبیعی مجموعه به شمار می‌روند.
وی با اشاره به وجود درختان انار و دیگر گونه‌های گیاهی در باغ اظهار کرد: این درختان در کنار عمارت تاریخی، حوض و فضای سبز، جلوه‌ای ویژه به مجموعه بخشیده‌اند و حفظ آن‌ها در کنار مرمت بناهای تاریخی از اولویت‌های اصلی به شمار می‌رود.
مدیر مجموعه مجتمع فرهنگی رفاهی باغ امیریه دانشگاه بیرجند افزود: برای ساختمان دیگری از این مجموعه نیز کاربری فرهنگی و اداری پیش‌بینی شده است، به‌گونه‌ای که طبقه همکف آن به نگارستان و فضای نمایشگاهی اختصاص می‌یابد و طبقه فوقانی به‌عنوان اتاق جلسات استان مورد استفاده قرار خواهد گرفت.
صالح‌پور با اشاره به پیش‌بینی امکان استفاده از فضای جلسات برای دستگاه‌های اجرایی استان از ساختمان مرکزی ( کوشک)، گفت: این فضا با معماری زیبا و محیطی آرامش‌بخش می‌تواند میزبان نشست‌ها و جلسات مدیران باشد و زمینه‌ای فراهم کند تا تصمیم‌گیری‌ها در فضایی متفاوت و به دور از هیاهوی معمول اداری انجام شود.
باغ امیریه؛ فرصتی برای آرامش و حضور مردم
وی با تأکید بر اینکه باغ امیریه باید به فضایی قابل استفاده برای همه اقشار جامعه تبدیل شود، گفت: زیبایی این مجموعه تنها به معماری و درختان آن محدود نمی‌شود، بلکه تلاش شده است فضایی ساده، آرامش‌بخش و در دسترس مردم فراهم شود تا شهروندان و گروه‌های مختلف بتوانند از ظرفیت‌های آن استفاده کنند.
وی با قدردانی از تلاش‌های رئیس دانشگاه بیرجند و مجموعه‌های عمرانی، مالی، اداری و ... دانشگاه در احیای این مجموعه بیان کرد: این اقدامات با دغدغه‌مندی مجموعه دانشگاه و بدون دریافت کمک مالی از سایر دستگاه‌ها انجام شده است.
وی با اشاره به ضرورت همراهی دستگاه‌های اجرایی و شهروندان برای حفظ و رونق باغ امیریه افزود: انتظار می‌رود رسانه‌ها با معرفی ظرفیت‌های تاریخی و فرهنگی این مجموعه، در فرهنگ‌سازی برای استفاده درست از این فضا و مشارکت دستگاه‌های مختلف در بازسازی و بهینه‌سازی آن نقش‌آفرینی کنند.
صالح‌پور با اشاره به حضور دانش‌آموزان، گروه‌های مختلف مردمی و نسل جوان در باغ امیریه، از این استقبال به‌عنوان یکی از اتفاقات ارزشمند مجموعه یاد کرد و گفت: هر بار که گروه‌های مختلف، به‌ویژه دانش‌آموزان و جوانان، به این باغ می‌آیند و از فضای آن استفاده می‌کنند، احساس شادی و انرژی بیشتری به مجموعه منتقل می‌شود.
باغ امیریه امروز در سایه درختان چنار و کاج هایی که چند قرن از عمرشان می‌گذرد، تنها یک اثر تاریخی نیست؛ روایت زنده‌ای از روزگاری است که آب با ظرافت از دل زمین عبور می‌کرد، عمارت‌ها در آغوش درختان آرام می‌گرفتند و طبیعت، بخشی از زندگی مردم بود؛ میراثی که احیای آن می‌تواند خاطره تاریخی بیرجند را به تجربه‌ای دلنشین برای نسل امروز و فردا تبدیل کند.
نظر شما