به گزارش خبرگزاری شبستان؛ دومین نشست از مجموعه جلسات حلقه بازخوانی داستان‌های بلند دفاع مقدس دهه ۷۰ با محوریت نقد و بررسی کتاب «طالع بازیافته» نوشته مسعود شکوئی توسط گروه ادبیات اندیشه پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی برگزار شد؛ در این نشست آقایان محمدرضا سنگری، احمد شاکری، محمدحسن شاهنگی، مهدی کاموس و ابوالقاسم وردیانی به ایراد سخن پرداختند.
دکتر سنگری در ابتدای این جلسه گفت: راوی اثر «طالع بازیافته» یک انسان ۳۴ساله و اهل کوهنوردی است؛ او به شدت دلبسته و دلداده طبیعت است و گوشه چشمی هم به خواسته‌ها و اولویت‌های شهرداری به‌عنوان نهاد سفارش‌دهنده اثر دارد. در خصوص عنوان اثر(طالع) باید به ماجرای زن حمید اشاره کرد که تحت تأثیر یک فالگیر قرار می‌گیرد و قصد طلاق‌گرفتن می‌کند. این اثر تلفیقی از فلسفه و عرفان رقیق‌شده در دل خود دارد و تلاش می‌کند برداشت‌های شخصی راوی را از موضوعاتی مثل حیات، مرگ، فطرت، زندگی و ... عرضه کند. شخصیت حاج صادق در اثر، یک چهره عارف است و تداعی‌گر شمس و مولاناست. در این اثر وجه اسطوره نیز وجود دارد و شخصیت حاجی شمس در این خصوص قابل ذکر است که سلوکی عرفانی دارد؛ او با یک سیلی که می‌خورد، بیدار می‌شود و به خود می‌آید؛ در اینجا بیداری و یقظه در مورد او اتفاق می‌افتد. انتخاب عنصر کوه در اثر، قابل تأمل است. عمده اتفاقات در این اثر در کوه اتفاق می‌افتد.
این استاد دانشگاه ادامه داد: اینکه چرا راوی نام خودش را پنهان می‌کند، شاید به این دلیل باشد که در فرهنگ اسطوره‌ای ایران، قهرمان‌ها مایل به افشای نام خود زیاد نبوده و نیستند؛ مثلاً رستم در تقابل با سهراب نام خود را پنهان می‌کند. اثر خطاهای زمانی در فلش‌بک‌ها دارد و پرداخت روایی خوبی در این موارد صورت نگرفته است. یکی از ایرادات جدی اثر آن است که همه شخصیت‌ها یکسان حرف می‌زنند و لحن همه یکی است. اگر کتاب مثنوی معنوی را بخوانیم می‌بینیم که موسی(ع) یک طور حرف می‌زند و شبان، طور دیگری. مسئله دیگر استفاده نچسب از عنصر تقدیر و سرنوشت در این اثر است؛ اگر ما اثر دیگری به نام «لم یزرع» را در نظر بگیریم و مقایسه بکنیم متوجه می‌شویم که در «لم یزرع» شخصیت‌های اصلی، یعنی سعدون و احلی برخلاف معنی اسمشان بدبخت می‌شوند و کامشان تلخ می‌شود و کارکرد جبر زمانه به خوبی مشاهده و روایت می‌شود، اما در اثر طالع بازیافته چنین نیست.
استاد احمد شاکری نیز در این نشست گفت: اثر «طالع بازیافته» به شیوه یادداشت‌های روزانه روایت می‌شود و راوی اصلی را چندان نمی‌شناسیم و اطلاعات اندکی از او داریم از جمله اینکه او همسری دارد و فرزندی ندارد، او احساسات فیلسوفانه دارد؛ مثلاً در صفحه ۱۲ گفته می‌شود که «احساس فیلسوف‌بودن به من دست می‌دهد.» روایت‌ها در این اثر خطی و مستقیم نیستند. در این اثر اشاره به متنی موسوم به «زیباترین شهید راه اندیشه» می‌شود که در حقیقت آن متن را راوی نگاشته است. این متن مرتبط با نینواست که راوی ابتدا آن را معدوم کرده، اما در طول داستان مجدداً آن را می‌نگارد. دلیل فلاش‌بک‌های اثر نامعلوم و غیرموجه است و به یک‌باره از سال ۱۳۶۱ به سال ۱۳۵۴ در جنوب کشور می‌رود؛ این جابه‌جایی زمانی وجهی ندارد. «طالع بازیافته» روایت کوتاهی ار حوادث انقلاب دارد و به عنوان نمونه اشاره به آمدن امام خمینی(ره) از فرانسه به ایران می‌کند. گویی ما با یک راوی‌ای مواجهیم که یادداشت‌های پراکنده خود از حوادث مختلف را کنار هم می‌گذارد و اثری را خلق می‌کند.
این نویسنده پیشکسوت تأکید کرد: نویسنده در این اثر به بلوغ فکری نرسیده است و سال‌های ۵۴ و ۵۶ و ۶۲ سال‌های مهمی‌در خلال دفاع مقدس هستند که انعکاس خوبی از آنها در این اثر مشاهده نمی‌شود. رفتن به عمق تاریخ هم در این اثر اتفاق نیفتاده است. ما در این اثر شاهد عرفان انزواطلبانه به جای عرفان اجتماعی هستیم؛ یعنی نویسنده مایل است به غار تنهایی خود برود و از جامعه فاصله بگیرد؛ یعنی طبیعت الهام‌بخش است، اما جامعه چنین خاصیتی ندارد! در این اثر برخلاف سایر داستان‌های ذیل ادبیات مهاجرت، شخصیت‌ها به وطن باز می‌گردند. این اثر سرشار از روزمرگی‌ها و عدم‌تعین‌های کلافه‌کننده است و راوی کنشگر نیست.
محمدحسن شاهنگی این نشست گفت: نویسنده در این اثر طبیعت‌گرایی را در دستور کار جدی خود قرار داده است و می‌خواهد از المان‌هایی مانند کوه، دشت، درخت و... الهام گیرد. راوی از شهر و ساختمان و جنگ و جبهه گریزان است در حقیقت گمگشته خود را در دل طبیعت می‌جوید و راه فرار از سرگشتگی‌های عصر خود را در همین شیوه دنبال می‌کند. در این داستان دوگانه‌ها و پارادوکس‌های مهم و جذابی مطرح می‌شوند، دوگانه‌های سنت و مدرنیته، رنج و رفاه، ظن و یقین، شک و یقین، خرافه و واقعیت و... مهم‌ترین این دوگانه‌ها هستند. در عنوان اثر، واژه «طالع» تنه به مفاهیم قضا و قدر می‌زند؛ در حقیقت شخصیت‌های داستان بی اختیار خود به این سو و آن سو می‌روند و حتی فلاش‌بک‌ها و فلاش‌فورواردهای مختلف در خلال داستان هم غیراختیاری و تابع جبر زمانه روایت می‌شوند. در این اثر رگه‌هایی از ناسیونالیسم ایرانی هم مشاهده می‌شود و نویسنده می‌کوشد در ضمن باستان‌گرایی و تمجید از برخی سلسله‌های تاریخی مانند هخامنشیان و نیز شخصیت‌هایی مانند کوروش به گذشته باشکوه ایران اشاراتی داشته باشد.
وی افزود: این اثر در گونه‌های مختلف رمان دینی، رمان سیاسی، رمان دفاع مقدس و رمان تاریخی می‌تواند قرار گیرد، ضمن اینکه نشانه‌هایی از ۲سبک مهم سمبولیسم(نمادهای متعدد کوه، کارگاه نقاشی، مخالف‌خوان‌ها و موافق‌خوان‌های تعزیه و...) و سوررئالیسم(اشاره به خوابی که در مشهد دیده می‌شود و عروسی که با لباس سیاه در آن روایت می‌شود) هم در آن مشاهده می‌شود. نویسنده می‌کوشد تا انتقاداتی نسبت به رضاخان و محمدرضا پهلوی نیز داشته باشد و تحقیر تیمسار شاه‌دوست را در برابر یک سروان امریکایی مورد تمسخر قرار می‌دهد. راوی در این اثر شخصیت منسجمی‌ندارد و در مقام یک قصه‌گو، یادداشت‌نویس، تحلیلگر سیاسی، نقاش، شاعر و... مدام چهره عوض می‌نماید و مخاطب را گیج می‌کند.
مهدی کاموس در این نشست ابراز داشت: این اثر دارای رویکرد خاصی به موضوع دفاع مقدس است. نویسنده یک حافظ‌پژوه و شاعر است و از همین دریچه داستانی را نوشته است. هر دو اثر ایشان در ایران‌صدا به فایل صوتی تبدیل شده‌اند. در خصوص علت گزینش این اثر باید به ملاک‌هایی چون احیای تراث ادبی، بهتر دیده‌شدن و... توجه داشت. قطعاً نگاه عارفانه متأثر از شمس و مولانا در این اثر مشاهده می‌شود و حتی نقاش هم رویکرد عارفانه دارد و از این حیث شباهت‌هایی به اثر «چشمهایش» نوشته بزرگ علوی دارد و تلمیحاتی نیز به شخصیت مانی(شاعر و فیلسوف ایرانی) می‌تواند داشته باشد. موضوع دیگری که در مورد اثر می‌توان ذکر کرد تلاش نویسنده در جهت پیوند ایران باستان با ایران پس از اسلام است. این‌همانی شخصیت‌های مهران و مهدی هم از نکات قابل تأمل در این اثر است.
ابوالقاسم وردیانی در این نشست گفت: در مقدمه اثر ما شاهد نوعی تواضع نویسنده اما در متن شاهد نوعی تفاخر او هستیم و این نوعی تعارض است. نویسنده اثر دیگری با عنوان «سفر با شاعر» دارد و اثر دیگری در کارنامه او دیده نمی‌شود. اثر «طالع بازیافته» در سال ۱۳۷۱ با تیراژ ۱۰۰۰۰ نسخه با حمایت شهرداری تهران منتشر شده است و واقعاً جای سوال دارد چرا با این حجم وسیع منتشر شده است؟ راوی در این اثر به صورت اگزجره وجود دارد و نثر او یکنواخت و خسته‌کننده است و از دل یادداشت‌های طولانی این متن تولید شده است. متن اثر به شدت شلخته است و انتهای آن به صورت فیلم‌های هندی تمام می‌شود.
نظر شما