خبرگزاری شبستان-خراسان جنوبی؛ زینب روحانی مقدم- در دل کوچه‌هایی که دیوارهای خشتی و کاهگلی‌شان هنوز عطر زندگی نسل‌های گذشته را در خود دارند، خوسف ایستاده است؛ شهری که تاریخ آن را نه‌فقط در خانه‌های قدیمی و بناهای تاریخی، بلکه در پیچ‌وخم گذرها، مسیر آب، باغ‌های کهن و شیوه زیست مردمانش می‌توان جست‌وجو کرد.
اینجا معماری، تنها هنر ساختن دیوار و سقف نیست؛ روایت هوشمندی مردمانی است که در سرزمین کم‌آب، زندگی را با طبیعت سازگار کردند و از دل محدودیت‌ها، هویتی ماندگار آفریدند.
بافت تاریخی خوسف، یکی از ارزشمندترین میراث‌های معماری و فرهنگی خراسان جنوبی است؛ مجموعه‌ای که پیوند میان انسان، طبیعت، منابع آب و معماری بومی را در گذر زمان به تصویر می‌کشد.
هر خانه خشتی، هر گذر باریک و هر بنای قدیمی این شهر، بخشی از حافظه تاریخی مردمانی را روایت می‌کند که قرن‌ها در این سرزمین زیسته و متناسب با شرایط اقلیمی، الگوی خاصی از سکونت و زندگی را شکل داده‌اند.
اما ارزش این میراث تنها در آنچه از گذشته باقی مانده خلاصه نمی‌شود؛ بلکه تداوم زندگی در این بافت، حفاظت از خانه‌ها و احیای شیوه‌های سنتی ساخت‌وساز، حلقه اتصال گذشته به آینده است؛ مسیری که امروز با مشارکت مردم و اجرای طرح‌های مرمتی دنبال می‌شود تا خانه‌های قدیمی خوسف همچنان میزبان زندگی باشند، نه اینکه تنها به تصویری خاموش از گذشته تبدیل شوند.
خوسف؛ شهری که تاریخش را در آغوش آب و طبیعت شکل داد
شکل‌گیری و توسعه شهر خوسف پیوندی عمیق با موقعیت طبیعی منطقه، رودخانه، کوهستان، دریاچه فصلی گواب و منابع آب زیرزمینی داشته است. در سرزمینی که کم‌آبی همواره یکی از مهم‌ترین چالش‌های زندگی بوده، آب نه‌تنها مایه حیات، بلکه عاملی تعیین‌کننده در شکل‌گیری سکونتگاه‌ها، گسترش محلات و حتی جهت‌گیری فعالیت‌های اقتصادی مردم به شمار می‌رفته است.
هسته اولیه شهر در محدوده پیرامون گواب و با محوریت مسجد جامع شکل گرفت و به‌تدریج، با گسترش سکونت و فعالیت‌های اجتماعی و اقتصادی، محلات مختلف در اطراف آن توسعه یافتند.
محلات جومیان، باغان و سرپرچ از محدوده‌های قدیمی خوسف هستند که در مجاورت رودخانه و متناسب با ساختار طبیعی پیرامون شکل گرفته‌اند. بخش اصلی بافت تاریخی شهر نیز از محلات بالاده، میانده و پایین‌ده تشکیل شده است؛ محلاتی که در کنار یکدیگر، ساختاری به‌هم‌پیوسته از خانه‌ها، گذرها، معابر، باغ‌ها و مزارع را پدید آورده‌اند.
در این ساختار سنتی، شیب زمین، مسیرهای دسترسی و چگونگی هدایت و بهره‌برداری از آب، نقش مهمی در نحوه استقرار بناها و ارتباط میان فضاهای عمومی و مسکونی داشته است. به همین دلیل، بافت تاریخی خوسف را می‌توان بازتابی از تجربه و دانش نسل‌هایی دانست که زندگی در اقلیم خشک و نیمه‌خشک را با شناخت دقیق محیط طبیعی امکان‌پذیر کرده‌اند.
در واقع، آنچه امروز از بافت تاریخی خوسف باقی مانده، تنها مجموعه‌ای از بناهای قدیمی نیست؛ بلکه سندی زنده از شیوه مدیریت منابع، سازمان‌دهی زندگی اجتماعی و سازگاری انسان با طبیعت است.
معماری خشتی خوسف؛ میراثی که با اقلیم سخن می‌گوید
در کوچه‌های قدیمی خوسف، رنگ خاکی دیوارها و بافت خشت و کاهگل، تصویری هماهنگ از معماری بومی منطقه را پیش چشم می‌گذارد؛ معماری‌ای که در آن انتخاب مصالح، شکل بناها و حتی ساختار گذرها، متناسب با شرایط آب‌وهوایی و نیازهای زندگی مردم شکل گرفته است.
خشت، گل، آجر، چوب، کاهگل و سنگ از مصالح اصلی به‌کاررفته در بناهای تاریخی این محدوده هستند؛ مصالحی که ضمن هماهنگی با محیط طبیعی، سیمای یکپارچه و هویت معماری شهر را شکل داده‌اند.
ساختار محلات قدیمی، پیوستگی بخش‌هایی از جداره‌های معماری، شکل گذرهای سنتی و استفاده از مصالح بومی، نشان‌دهنده دانش و تجربه معماران و سازندگان محلی در پاسخ‌گویی به نیازهای سکونت در این منطقه است.
در این میان، حفظ رنگ خاکی دیوارها، تناسب میان بناها و فضاهای شهری و اصالت مصالح، از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است؛ چراکه هرگونه مداخله نامتناسب یا استفاده از مصالح ناسازگار می‌تواند چهره تاریخی شهر را دستخوش تغییر کند و پیوستگی بصری آن را از بین ببرد.
از همین رو، مرمت این بناها صرفاً به معنای بازسازی دیوارها و سقف‌های فرسوده نیست، بلکه باید با شناخت ارزش‌های معماری و رعایت اصول حفاظت از میراث تاریخی انجام شود تا اصالت این مجموعه در جریان احیا آسیب نبیند.
از مسجد جامع تا خانه‌های میرزاجعفر و سالاری؛ حافظه تاریخی یک شهر
بافت تاریخی خوسف مجموعه‌ای از بناهای مسکونی، مذهبی، عمومی و خدماتی را در خود جای داده که هر یک گوشه‌ای از تاریخ اجتماعی و فرهنگی این شهر را روایت می‌کنند.
مسجد جامع خوسف، قلعه تاریخی، مدرسه، آب‌انبارها، آسیاب‌ها و خانه‌های قدیمی از عناصر شاخص این محدوده هستند. در میان خانه‌های تاریخی نیز نام خانه‌های میرزاجعفر، تاجور، سالاری و شکوهی به چشم می‌خورد؛ بناهایی که نمونه‌هایی ارزشمند از معماری مسکونی و بخشی از حافظه تاریخی خوسف به شمار می‌روند.
مسجد جامع خوسف، افزون بر کارکرد مذهبی، در شکل‌گیری ساختار فضایی و اجتماعی شهر نقش داشته و قلعه تاریخی نیز از عناصر مهم در شناخت ساختار گذشته این محدوده محسوب می‌شود.
آب‌انبارها و آسیاب‌ها نیز روایت دیگری از زندگی مردمان این منطقه دارند؛ روایت روزگاری که دسترسی به آب و مدیریت آن، نقشی اساسی در معیشت و فعالیت‌های اقتصادی مردم ایفا می‌کرد. این بناها نشان می‌دهند که چگونه معماری و نیازهای روزمره زندگی در خوسف به یکدیگر پیوند خورده بودند.
از سوی دیگر، نام خوسف در منابع جغرافیایی و تاریخی دوره‌های نخستین اسلامی آمده است، اما بخش قابل توجهی از ساختار کالبدی موجود بافت تاریخی در دوره‌های صفویه و قاجار شکل گرفته و توسعه یافته است.
البته تحولات شهر در دوره معاصر نیز بی‌تأثیر بر این میراث نبوده است. در دهه ۱۳۲۰ خورشیدی، احداث خیابان مطهری از میان محدوده تاریخی شهر، به تخریب بخشی از بناها و منازل مسکونی و تغییر در پیوستگی کالبدی بافت منجر شد.
همچنین احداث خیابانی در مجاورت مقبره ابن‌حسام خوسفی و به‌صورت عمود بر خیابان مطهری، موجب گسست بخش‌هایی از ساختار تاریخی و ارتباط میان محدوده‌های مختلف شد.
با وجود این تغییرات، بخش مهمی از پیکره اصلی بافت تاریخی خوسف همچنان پابرجاست و خانه‌های قدیمی، بناهای عمومی، گذرهای سنتی و عناصر معماری خشتی و آجری آن، امکان بازخوانی تاریخ و شیوه زندگی گذشتگان را فراهم می‌کنند.
منظر فرهنگی خوسف؛ میراثی فراتر از خانه‌ها و بناهای تاریخی
ارزش تاریخی خوسف تنها در بناهایی که از گذشته برجای مانده‌اند خلاصه نمی‌شود. آنچه این محدوده را متمایز می‌کند، پیوند میان عناصر طبیعی و ساخته‌های دست انسان است؛ پیوندی که در طول سالیان شکل گرفته و منظری فرهنگی و تاریخی را پدید آورده است.
رودخانه، محدوده گواب، منابع آب، باغ‌ها، مزارع، محلات قدیمی، مسیرهای ارتباطی و بناهای تاریخی، در کنار یکدیگر تصویری از تعامل طولانی‌مدت انسان با محیط طبیعی را شکل داده‌اند.
در این منظر، انتخاب محل سکونت، استقرار محلات، شیوه بهره‌برداری از منابع آب و ارتباط میان فضاهای مسکونی و فعالیت‌های کشاورزی، همگی در شکل‌گیری ساختار تاریخی منطقه نقش داشته‌اند.
منظر فرهنگی و تاریخی خوسف، در گستره‌ای حدود ۵۰۰ هکتار تعریف شده و نزدیک به ۴۰ هکتار از آن به بافت تاریخی مرتبط با محدوده‌های خوسف، باغان، جومیان و سرپرچ اختصاص دارد.
این گستردگی نشان می‌دهد که حفاظت از میراث خوسف نباید تنها به مرمت چند خانه و بنای قدیمی محدود شود، بلکه صیانت از سیمای عمومی شهر، فضاهای باز، عناصر طبیعی و ارتباط بصری و کالبدی میان بخش‌های مختلف نیز باید مورد توجه قرار گیرد.
در کنار بافت شهری خوسف، سکونتگاه‌های تاریخی دیگری همچون ماژان، خور، نوغاب و گارجگان نیز در شهرستان وجود دارند که هر یک بخشی از تنوع معماری بومی و الگوهای زندگی در منطقه را بازتاب می‌دهند.
بافت تاریخی ماژان حدود پنج هکتار، گارجگان حدود چهار هکتار، خور حدود ۱۴ هکتار و نوغاب حدود هفت هکتار وسعت دارد. این محدوده‌ها نیز متناسب با شرایط طبیعی، منابع آب، شیوه معیشت و نیازهای ساکنان خود شکل گرفته‌اند و حفاظت از آن‌ها نیازمند شناخت ویژگی‌های اختصاصی و اصالت معماری هر محدوده است.
گردشگری تاریخی؛ فرصتی برای رونق اقتصاد محلی و احیای هویت خوسف
کوچه‌های قدیمی، خانه‌های خشتی، مسجد جامع، قلعه تاریخی و بناهای مرتبط با مدیریت آب و کشاورزی، ظرفیت‌هایی هستند که می‌توانند خوسف را به یکی از مقصدهای مهم گردشگری فرهنگی و تاریخی در خراسان جنوبی تبدیل کنند.
اما گردشگری در چنین محدوده‌ای نباید صرفاً به بازدید از چند بنای قدیمی محدود شود؛ بلکه روایت تاریخ محلات، معرفی معماری خشتی و آجری، آشنایی با شیوه‌های سنتی ساخت‌وساز و بازخوانی رابطه تاریخی مردم با منابع طبیعی می‌تواند تجربه‌ای متفاوت و عمیق‌تر برای گردشگران رقم بزند.
توسعه اصولی گردشگری در این محدوده، علاوه بر افزایش آگاهی عمومی درباره ارزش‌های میراثی، می‌تواند زمینه رونق فعالیت‌های اقتصادی محلی و ایجاد فرصت‌های شغلی برای کسب‌وکارهای وابسته به گردشگری را فراهم کند.
البته این مسیر زمانی به نتیجه مطلوب می‌رسد که حفاظت از اصالت معماری، رعایت ظرفیت محیطی و مشارکت ساکنان در اولویت قرار گیرد. مرمت اصولی بناها، نگهداری از گذرهای تاریخی، سامان‌دهی منظر عمومی و حمایت از حضور پایدار مردم در بافت، از ضرورت‌های احیای این میراث ارزشمند است.
بافت تاریخی و منظر فرهنگی خوسف در ۲۰ دی‌ماه ۱۴۰۰ با شماره ثبت ۳۳۵۷۹ در فهرست آثار ملی کشور به ثبت رسیده است؛ اتفاقی که اهمیت این مجموعه را در میراث تاریخی و معماری کشور نشان می‌دهد و ضرورت حفاظت از بناها، ساختار محلات، عناصر طبیعی و پیوندهای شکل‌دهنده منظر فرهنگی آن را دوچندان می‌کند.
با این حال، ثبت ملی به‌تنهایی ضامن ماندگاری یک بافت تاریخی نیست؛ آنچه می‌تواند این میراث را زنده نگه دارد، استمرار حفاظت، مرمت اصولی، همراهی مردم و تبدیل خانه‌های تاریخی به بخشی فعال از زندگی امروز شهر است.
مرمت بام‌های تاریخی با مشارکت مردم؛ گامی برای نجات خانه‌های قدیمی
در میان دیوارهای خشتی و سقف‌هایی که سال‌ها در برابر آفتاب و سرما ایستادگی کرده‌اند، فرسودگی بام‌ها یکی از تهدیدهای جدی برای ماندگاری خانه‌های تاریخی است؛ آسیبی که اگر به‌موقع برای آن چاره‌اندیشی نشود، می‌تواند به بخش‌های دیگر بنا نیز سرایت کند.
در چنین شرایطی، مشارکت مردم در حفاظت از میراث تاریخی می‌تواند راهی مؤثر برای جلوگیری از تخریب تدریجی این سرمایه‌ها باشد؛ الگویی که در خوسف با اجرای طرح مرمت مشارکتی بام‌ها دنبال می‌شود.
در همین زمینه، علی صالحی، مسئول نمایندگی میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی شهرستان خوسف، در گفتگو با خبرنگار خبرگزاری شبستان از خراسان جنوبی از تداوم اجرای طرح مرمت بام‌های بافت تاریخی این شهرستان با محوریت مشارکت مستقیم شهروندان در سال ۱۴۰۵ خبر داد.
وی با اشاره به نتایج موفق اجرای این طرح در سال ۱۴۰۴ گفت: این طرح سال گذشته به‌صورت آزمایشی با هدف تقویت نقش مردم در حفاظت از بافت تاریخی و احیای شیوه‌های سنتی مرمت آغاز شد و با استقبال مطلوب شهروندان همراه بود؛ بر همین اساس، اجرای آن در تابستان ۱۴۰۵ نیز با قوت ادامه پیدا کرده است.
صالحی افزود: تجربه اجرای طرح نشان داد که مشارکت و همراهی مردم می‌تواند نقش مؤثری در حفاظت و احیای پایدار بافت‌های تاریخی داشته باشد و در کنار کاهش هزینه‌های مرمت، زمینه تقویت حس تعلق و مسئولیت‌پذیری شهروندان نسبت به میراث فرهنگی را فراهم کند.
مسئول نمایندگی میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی شهرستان خوسف در تشریح شیوه اجرای این طرح اظهار کرد: در این الگو، میراث‌فرهنگی شهرستان بخشی از مصالح اولیه مورد نیاز برای مرمت بام‌ها را تأمین می‌کند و عملیات اجرایی با نظارت فنی کارشناسان، توسط مالکان بناها و با همکاری و مشارکت همسایگان انجام می‌شود.
وی ادامه داد: این شیوه علاوه بر کاهش قابل توجه هزینه‌های مرمت برای مالکان، موجب استفاده بهتر از ظرفیت‌های مردمی، تقویت همکاری‌های محله‌ای و انتقال و احیای دانش و مهارت‌های بومی مرتبط با مرمت بناهای تاریخی شده است.
صالحی با بیان اینکه تداوم این طرح می‌تواند به حفظ اصالت معماری بافت تاریخی خوسف کمک کند، گفت: اجرای مرمت‌های مشارکتی، علاوه بر احیای تدریجی بناها و جلوگیری از آسیب‌های ناشی از فرسودگی بام‌ها، به حفظ سیمای تاریخی محلات و استمرار هویت معماری بومی منطقه کمک می‌کند.
وی تأکید کرد: مشارکت مردم در حفاظت از میراث‌فرهنگی، یکی از مهم‌ترین الزامات صیانت از بافت‌های تاریخی است و تجربه خوسف نشان داده که با ایجاد یک الگوی مشخص و شفاف، می‌توان ظرفیت مالکان، ساکنان و دستگاه تخصصی میراث‌فرهنگی را در مسیر حفاظت از این سرمایه‌های ارزشمند به کار گرفت.
مسئول نمایندگی میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی شهرستان خوسف در پایان خاطرنشان کرد: از تمامی مالکان بناهای واقع در بافت‌های تاریخی ثبتی شهرستان که تمایل دارند در مرحله نخست این طرح، به‌صورت مشارکتی نسبت به مرمت بام بناهای خود اقدام کنند، دعوت می‌شود برای ثبت درخواست و پیگیری مراحل اجرایی به میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی شهرستان خوسف، واقع در خیابان مطهری ۲۷ مراجعه کنند.
اکنون بافت تاریخی خوسف در نقطه‌ای قرار گرفته که ماندگاری آن بیش از هر زمان دیگری به پیوند میان حفاظت تخصصی و مشارکت اجتماعی وابسته است؛ شهری که خانه‌های خشتی‌اش تنها یادگار روزگاران گذشته نیستند، بلکه بخشی از هویت امروز و سرمایه فرهنگی نسل‌های آینده‌اند. مرمت هر بام، حفظ هر دیوار و زنده نگه‌داشتن هر گذر تاریخی، گامی برای آن است که روایت زندگی در این شهر کهن همچنان ادامه داشته باشد.
نظر شما