خبرگزاری شبستان، گروه بین‌الملل: عبارت «بدون مرز جغرافیایی» که چند روز پیش در صفحه رسمی آیت‌الله سید مجتبی خامنه‌ای، رهبر جمهوری اسلامی ایران، منتشر شد، تنها یک پیام سیاسی نیست؛ بلکه می‌تواند بیانگر تغییر در معادلات بازدارندگی ایران و گسترده‌تر شدن دامنه پاسخ به هرگونه حمله نظامی باشد. پیامی که بر اساس آن، واکنش ایران به تجاوز احتمالی، دیگر به محدوده جغرافیایی مشخصی محدود نخواهد بود.
در شرایطی که تهدیدهای متقابل میان ایران و آمریکا افزایش یافته، مقام‌های ایرانی نیز درباره ابعاد پاسخ احتمالی تهران هشدارهای صریح‌تری مطرح می‌کنند.
محسن رضایی، دبیر شورای عالی امنیت ملی ایران، در گفت‌وگو با شبکه المیادین به آمریکا هشدار داد که از هرگونه اقدام نسنجیده یا حمله دوباره به خاک ایران خودداری کند؛ زیرا چنین اقدامی با حمله به تمام پایگاه‌های نزدیک و حتی پایگاه‌های دوردست آمریکا پاسخ داده خواهد شد.
رضایی در توضیح این هشدار گفت منظورش پایگاه‌های نظامی آمریکا در مناطقی است که ایران تاکنون به آنها حمله نکرده است. او همچنین احتمال هدف قرار گرفتن برخی جزایر و پایگاه‌هایی را مطرح کرد که تصور می‌شود موشک‌های ایران به آنها نمی‌رسند.
دبیر شورای عالی امنیت ملی تأکید کرد اگر هواپیماهای آمریکایی از پایگاه‌های مستقر در کشورهای اروپایی برای حمله به ایران به پرواز درآیند، آن پایگاه‌ها نیز در فهرست اهداف قرار خواهند گرفت.
نقش اروپا در جنگ علیه ایران
تهدید ایران به هدف قرار دادن پایگاه‌های آمریکا در اروپا در شرایطی مطرح می‌شود که برخی کشورهای اروپایی، برخلاف مواضع رسمی خود درباره عدم مشارکت در جنگ، در عمل به پشتیبانی نظامی از عملیات آمریکا علیه ایران کمک کرده‌اند.
آمریکا در حال حاضر ۳۱ پایگاه نظامی در اروپا دارد و در ۱۸ پایگاه دیگر نیز با متحدان اروپایی خود شریک است. بر اساس داده‌های مرکز تحلیل سیاست اروپا، شمار نیروهای نظامی آمریکا در محدوده فرماندهی اروپایی این کشور در سال ۲۰۲۵ به حدود ۸۴ هزار نفر رسیده است.
مارک روته، دبیرکل ناتو، نیز در ژوئن گذشته اعلام کرد که در جریان عملیات نظامی آمریکا علیه ایران، پنج هزار پرواز از پایگاه‌های مستقر در اروپا انجام شده است.
بر اساس گزارش پایگاه «میدل ایست آی»، انگلیس در مقایسه با دیگر کشورهای اروپایی، احتمالا بیشترین حمایت را از جنگ علیه ایران به عمل آورده است. این حمایت شامل اجازه استفاده از پایگاه‌های هوایی این کشور برای پرواز بمب‌افکن‌های آمریکایی، از جمله پایگاه‌های فرفورد، میلدنهال و لاکن‌هیث در منطقه سافک و همچنین پایگاه دیه‌گو گارسیا در مجمع‌الجزایر چاگوس در اقیانوس هند بوده است.
فرانسه نیز به هواپیماهای پشتیبانی نظامی آمریکا اجازه داده است در دو پایگاه این کشور در «ایستر» و «آوور» فرود بیایند. آلمان، یونان، رومانی و چند کشور دیگر اروپایی نیز با میزبانی از پایگاه‌ها و نیروهای آمریکایی، در پشتیبانی از عملیات واشنگتن نقش داشته‌اند.
راهبرد ایران برای بازدارندگی حداکثری
در چنین شرایطی، تهدید ایران به هدف قرار دادن پایگاه‌های نظامی آمریکا در اروپا اهمیت بیشتری پیدا می‌کند. این مواضع پس از نشست ۳۱ اکتبر میان فرماندهان ارشد نظامی و آیت‌الله سید مجتبی خامنه‌ای، رهبر جمهوری اسلامی ایران ابعاد تازه‌ای یافته است.
بر اساس دستورهای صادرشده در این نشست، فرماندهان نظامی موظف شده‌اند در برابر هرگونه تهدید احتمالی، واکنشی فوری و مؤثر نشان دهند؛ واکنشی که به مرزهای جغرافیایی محدود نباشد.
همچنین دستور داده شده است فهرست اهداف ایران به‌روزرسانی شود و دارایی‌ها و امکانات آمریکا و اسرائیل، چه زیرساخت‌های فیزیکی و چه ظرفیت‌های غیرمادی، مستقیما در محدوده اهداف نظامی قرار گیرند.
سپاه پاسداران این اقدامات را بخشی از راهبردی برای دستیابی به «بالاترین سطح بازدارندگی» عنوان کرده است.
آیا موشک‌های ایران به اروپا می‌رسند؟
با توجه به این تهدیدها، پرسش اصلی این است که توان موشکی ایران تا چه اندازه امکان هدف قرار دادن پایگاه‌های آمریکا در اروپا را فراهم می‌کند؟
ایران یکی از بزرگ‌ترین و متنوع‌ترین زرادخانه‌های موشکی منطقه را در اختیار دارد. این زرادخانه شامل هزاران موشک بالستیک و کروز است که برخی از آنها توانایی رسیدن به اهدافی در سرزمین‌های اشغالی و بخش‌هایی از اروپای شرقی را دارند. پایگاه اطلاعاتی «میسایل تریت» وابسته به مرکز مطالعات راهبردی و بین‌المللی آمریکا نیز به این ظرفیت‌ها اشاره کرده است.
ایران طی یک دهه گذشته سرمایه‌گذاری گسترده‌ای برای افزایش دقت و قدرت تخریب موشک‌های خود انجام داده است. این پیشرفت‌ها، توان موشکی را به یکی از مهم‌ترین ابزارهای نظامی ایران و تهدیدی جدی برای نیروهای آمریکایی و متحدان آنها در منطقه تبدیل کرده است.
توان موشکی ایران تنها به برد موشک‌ها محدود نمی‌شود؛ شمار بالای موشک‌ها، تنوع سامانه‌های پیشران با سوخت جامد و مایع و قابلیت تغییر مسیر در مرحله پایانی پرواز، از دیگر ویژگی‌های این زرادخانه به شمار می‌روند.
برای بررسی امکان رسیدن موشک‌های ایران به مناطق مختلف اروپا، تحلیل‌های نظامی غربی سه سطح عملیاتی را از یکدیگر تفکیک می‌کنند:
۱. برد عملیاتی اثبات‌شده؛ جنوب شرقی اروپا و شرق مدیترانه
بر اساس داده‌های پروژه دفاع موشکی مرکز مطالعات راهبردی و بین‌المللی آمریکا، ایران شمار قابل توجهی موشک بالستیک میان‌برد در اختیار دارد. از جمله این موشک‌ها می‌توان به سجیل، عماد، قدر و خرمشهر اشاره کرد. موشک‌های کروز دوربردی مانند سومار نیز بخشی از این توانایی را تشکیل می‌دهند.
با در نظر گرفتن برد حدود دو هزار کیلومتری برخی از این موشک‌ها و استقرار آنها در مناطق غربی ایران، قبرس، یونان، بلغارستان، بخش‌هایی از رومانی و کشورهای حوزه بالکان در محدوده برد آنها قرار می‌گیرند.
این مناطق میزبان پایگاه‌های هوایی و مراکز پشتیبانی و تدارکاتی مهمی هستند که برخی از آنها در ساختار دفاع موشکی ناتو نیز نقش دارند.
۲. افزایش برد تا سه هزار کیلومتر؛ تهدید احتمالی برای اروپای مرکزی
از نظر فنی، محدودیت برد دو هزار کیلومتری لزوما به معنای ناتوانی مهندسی ایران نیست و می‌تواند تا حدی ناشی از ملاحظات سیاسی و تصمیم برای خارج نگه داشتن اروپا از محدوده تهدید موشکی باشد.
تحلیل‌های مؤسسه بین‌المللی پژوهش‌های صلح استکهلم و کارشناسان مؤسسه اطلاعات دفاعی «جینز» نشان می‌دهد که ایران از نظر فنی می‌تواند با اعمال تغییراتی در موشک‌های موجود، برد آنها را افزایش دهد و برای این کار به ساخت سامانه‌های کاملا جدید نیاز ندارد.
یکی از روش‌های احتمالی، کاهش وزن کلاهک جنگی برای اختصاص فضای بیشتر به سوخت یا کاهش وزن کلی موشک است.
در این میان، موشک خرمشهر یکی از گزینه‌های مطرح برای چنین تغییری است. برآوردهای فنی حاکی از آن است که این موشک در صورت استفاده از کلاهک بازگشتی به جو با وزن حدود ۷۵۰ کیلوگرم، ممکن است به برد سه هزار کیلومتری برسد. چنین بردی می‌تواند کشورهایی مانند آلمان، ایتالیا و لهستان را نیز در محدوده تهدید احتمالی قرار دهد.
۳. رسیدن به غرب اروپا؛ چالش دقت و رهگیری موشک‌ها
مؤسسه سلطنتی خدمات متحد بریتانیا (RUSI) در بررسی احتمال رسیدن موشک‌های ایران به انگلیس و دورترین مناطق غرب اروپا، اعلام کرده است که دستیابی به چنین بردی، یعنی بیش از سه هزار و ۵۰۰ کیلومتر، از نظر فنی منتفی نیست.
بر اساس این ارزیابی، ایران می‌تواند با کاهش وزن کلاهک جنگی و استفاده از فناوری موشک‌های چندمرحله‌ای که در برنامه فضایی خود توسعه داده است، برد موشک‌هایش را افزایش دهد.
موشک‌های ماهواره‌بر سیمرغ و قائم ۱۰۰ از جمله سامانه‌هایی هستند که فناوری چندمرحله‌ای آنها می‌تواند در این زمینه مورد استفاده قرار گیرد.
بر این اساس، اگر ایران تصمیم بگیرد محدودیت برد دو هزار کیلومتری را کنار بگذارد و با کاهش وزن کلاهک موشک‌هایی مانند خرمشهر و سجیل، برد آنها را افزایش دهد، امکان قرار گرفتن پایگاه‌های نظامی و زیرساخت‌های پشتیبانی در شرق و جنوب اروپا در محدوده تهدید فراهم خواهد شد.
این توانایی در سطح نظری می‌تواند دامنه بازدارندگی ایران را تا مناطق مرکزی و غربی اروپا گسترش دهد و هزینه مشارکت مستقیم کشورهای اروپایی در عملیات نظامی علیه ایران را افزایش دهد.
ابعاد سیاسی تهدید ایران علیه اروپا
مجموع این تحولات نشان می‌دهد که آمریکا برای اجرای عملیات نظامی خود به حریم هوایی اروپا، پایگاه‌های نظامی مستقر در این قاره و پشتیبانی لجستیکی متحدان اروپایی وابستگی دارد. در مقابل، کشورهای اروپایی با وجود تحمل پیامدهای اقتصادی جنگ، همچنان به ائتلاف خود با واشنگتن پایبند مانده‌اند.
پایگاه «ایران‌وایر» در تحلیلی درباره این موضوع می‌نویسد که تهران می‌کوشد هزینه میزبانی از نیروهای آمریکایی را برای کشورهای اروپایی افزایش دهد و دولت‌های این قاره را در برابر انتخابی دشوار قرار دهدکه ادامه همراهی با واشنگتن یا حفاظت از امنیت سرزمینی خود.
بر اساس این تحلیل، هدف اصلی ایران استفاده از راهبرد بازدارندگی برای دور کردن اروپا از معادله جنگ است.
برهمین اساس، حتی اگر هیچ حمله‌ای به پایگاه‌های آمریکا در اروپا صورت نگیرد، ایجاد تردید در دولت‌های اروپایی درباره اجازه استفاده از خاک و پایگاه‌هایشان برای عملیات علیه ایران، می‌تواند بدون تحمیل هزینه نظامی، یک دستاورد برای تهران باشد.
با این حال، عملی شدن این تهدیدها پرسش‌های جدی‌تری را درباره دامنه گسترش جنگ مطرح می‌کند؛ از پیامدهای احتمالی آن برای امنیت اروپا و کشورهای عضو ناتو گرفته تا احتمال کشیده شدن درگیری از غرب آسیا به بخش‌های دیگر قاره اروپا.
در شرایطی که کشورهای اروپایی با بحران‌های داخلی و پیامدهای اقتصادی جنگ دست‌وپنجه نرم می‌کنند، گسترش دامنه تهدیدهای نظامی می‌تواند آنها را با معادله امنیتی پیچیده‌تری روبه‌رو کند.
نظر شما