خبرگزاری شبستان _آران و بیدگل؛ روح اله باقری/گاهی برای شناخت یک روزنامه‌نگار، نباید از نخستین خبرش شروع کرد؛ باید به خانه‌ای برگشت که در آن، گریه یک نوزاد پس از سال‌ها فقدان، بهانه‌ای برای دعای مادری شد که دیگر تاب از دست دادن فرزند نداشت. باید از کوچه‌های دهنو در آران و بیدگل گذشت، به تهران رسید، چراغ‌های روشن تحریریه را در نیمه‌شب دید و رد قلمی را دنبال کرد که بیش از پنج دهه بر کاغذ مطبوعات ایران حرکت کرد.
زندگی علی محمد دهقانی آرانی، از همین نقطه آغاز می‌شود؛ از خانه‌ای که فقر، پیش از او ده فرزندش را از خانواده گرفته بود و مادری که برای زنده ماندن یازدهمین فرزند، دست به دعا برداشت. شاید هیچ‌کس آن روز تصور نمی‌کرد کودکی که با دعای اضطراری مادر از مرگ فاصله گرفت، روزی نامش در میان پیشکسوتان مطبوعات ایران قرار گیرد؛ مردی که نه‌تنها خود نوشت، بلکه شیوه نوشتن را به دیگران آموخت.
او در خاطرات خود، نامش را «محمد، معروف به علی‌محمد» معرفی می‌کند و از نام خانوادگی «دهقانی آرانی» می‌نویسد؛ اما در زادگاهش آران و بیدگل، نام دیگری نیز داشت: «پسر قدسیه». نامی که برای او تنها یک لقب محلی نبود؛ نشانی از ریشه‌هایی بود که هیچ‌گاه از آنها جدا نشد.
نخستین درس زندگی؛ ماندن در روزگار نماندن‌ها
برای رسیدن به ابتدای داستان، باید به آرانِ سال‌های آغازین دهه ۱۳۲۰ بازگشت؛ به محله دهنو و خانه اکبر خداداد و قدسیه. خانه‌ای که در آن، آمدن یک فرزند دیگر به‌جای شادی بی‌دغدغه، با نگرانی و بیم همراه بود.
دهقانی در روایت شخصی‌اش از خانواده‌ای می‌گوید که پیش از تولد او، ده فرزند دیگرش را بر اثر فقر، بیماری و نبود امکانات درمانی از دست داده بود. او یازدهمین فرزند خانواده بود؛ کودکی که تولدش با خاطره فقدان‌های پی‌درپی گره خورده بود.
در چنین شرایطی، دعای مادر، مهم‌ترین سرمایه آن خانه شد. قدسیه از خدا خواست این فرزند را برایش نگه دارد؛ دعایی که در حافظه فرزند، به نقطه آغاز همه آنچه بعدها رقم خورد تبدیل شد.
محمد دهقانی در نوشته‌هایش از مادرش با نام قدسیه یاد می‌کند و حتی به تلخی از این می‌گوید که بسیاری از مردم محله، نام او را درست تلفظ نمی‌کردند و «قرصی» صدایش می‌زدند. شاید به همین دلیل بود که سال‌ها بعد، وقتی امکان معرفی خود در فضای مجازی را پیدا کرد، نام «پسر قدسیه» را برای وبلاگ شخصی‌اش برگزید؛ گویی می‌خواست نام مادری را که در زندگی واقعی کمتر درست شنیده شده بود، در حافظه کلمات ثبت کند.
در این میان، یک نکته در روایت زندگی او قابل تأمل است: دهقانی پیش از آنکه روزنامه‌نگار شود، راوی زندگی خویش بود. او در مقدمه خاطراتش می‌نویسد که تلخی‌های زندگی، حتی از دوران کودکی، به‌سادگی فراموش نمی‌شوند؛ از همین رو قصد داشت در کنار خاطرات شخصی، به رخدادهای اجتماعی و تاریخی هر دوره نیز بپردازد و از تکرار روایت‌های کلیشه‌ای فاصله بگیرد.
این نگاه، بعدها در کار مطبوعاتی او نیز جلوه پیدا کرد؛ نگاهی که جزئیات را جدی می‌گرفت و به روایت‌های آماده و سطحی بسنده نمی‌کرد.
از حسابداری در بارفروشی تا ورود به تحریریه کیهان
مسیر ورود دهقانی به روزنامه‌نگاری، نه از دانشگاه و نه از یک موقعیت از پیش مهیا، بلکه از یک حجره بارفروشی در تهران آغاز شد.
او پس از دریافت دیپلم، راهی پایتخت شد و در میدان انبار غله قدیم، به‌عنوان حسابدار مشغول کار شد؛ شغلی با دستمزد روزانه پنج تومان. با این حال، روزنامه و مجله بخش جدایی‌ناپذیر زندگی‌اش بود. کیهان را می‌خرید، مطالبش را می‌خواند و گاهی نوشته‌هایی برای آن می‌فرستاد.
یکی از نوشته‌هایش با عنوان «تشنه و بی‌هدف» درباره مسائل و مشکلات جوانان آن روزگار بود. همین نوشته، سرنوشت حرفه‌ای او را تغییر داد. نامهای از روزنامه کیهان به محل کارش رسید و از او خواستند برای دیدار با سردبیر به تحریریه مراجعه کند.
دیدار با عبدالرحمان فرامرزی، سردبیر وقت کیهان، برای جوانی که تا آن روز تجربه حرفه‌ای گزارش‌نویسی نداشت، آزمونی تعیین‌کننده بود. وقتی از او پرسیدند گزارش‌نویسی هم می‌داند، با اطمینان پاسخ مثبت داد؛ هرچند بعدها اعتراف کرد که تا آن زمان حتی یک گزارش حرفه‌ای هم ننوشته بود!
او را به محمد بلوری، از روزنامه‌نگاران باسابقه سرویس حوادث، معرفی کردند. موضوعی فرضی درباره وقوع زلزله در شهر زادگاهش به او دادند و سه روز برای نوشتن گزارش فرصت تعیین کردند. پاسخ جوان بلندپرواز این بود که چرا باید سه روز صبر کند؛ همان موقع هم می‌تواند بنویسد.
نتیجه، گزارشی شانزده‌صفحه‌ای روی کاغذ کاهی بود؛ متنی که توجه مسئولان تحریریه را جلب کرد.
پیشنهاد استخدام با حقوق ماهانه ۲۵۰ تومان به او داده شد؛ رقمی بالاتر از درآمد حسابداری‌اش. حتی کارفرمای بارفروشی برای نگه داشتن او حاضر شد دستمزدش را به ۳۰۰ تومان افزایش دهد، اما تصمیم گرفته شده بود.
دهقانی در مصاحبه‌ای که سال‌ها بعد با پایگاه «تاریخ ایرانی» انجام داد، با لحنی آمیخته به شوخی از آن تصمیم یاد کرد و گفت: «متأسفانه کار در بارفروشی را رها کردم و رفتم کیهان خبرنگار شدم.»
این «متأسفانه» طنزآمیز، از زبان مردی که بیش از پنجاه سال از عمرش را در مطبوعات گذراند، خود حکایت دیگری دارد؛ گویی هنوز می‌توانست از دریچه شوخی به انتخابی نگاه کند که تمام مسیر زندگی‌اش را تغییر داد.
با موتور در جستجوی خبر
دهقانی کارش را در سرویس حوادث کیهان و در کنار محمد بلوری آغاز کرد؛ روزنامه‌نگاری که به گفته خودش، حق بزرگی در آموزش الفبای این حرفه به او داشت.
اما یکی از مهم‌ترین فصل‌های فعالیت حرفه‌ای او، حضور در سرویس شهرستان‌های کیهان بود؛ بخشی که مسئولیت گردآوری اخبار و گزارش‌های مناطق مختلف کشور را بر عهده داشت.
او منطقه مرکزی ایران را برای پوشش خبری انتخاب کرد؛ محدوده‌ای شامل کاشان، قم، اراک و قزوین. برای این مأموریت، موتوری در اختیارش قرار گرفت و سال‌ها مسیر شهرها و مناطق مختلف را برای تهیه خبر و گزارش پیمود.
این تصویر از روزنامه‌نگاری آن دوران، با فضای امروز رسانه‌ها فاصله‌ای قابل توجه دارد. نه خبری از انتشار فوری با تلفن همراه بود و نه امکان دسترسی لحظه‌ای به منابع متعدد. خبرنگار باید راه می‌افتاد، به محل حادثه می‌رسید، با آدم‌ها حرف می‌زد، جزئیات را جمع می‌کرد و خود را به تحریریه می‌رساند.
دهقانی از رقابت‌های نفس‌گیر کیهان و اطلاعات در آن سال‌ها نیز خاطراتی داشت. در یکی از این روایت‌ها، از حادثه جنایتی در کاشان می‌گوید که در آن، دختری به قتل رسیده و پیکرش در چاه انداخته شده بود.
او پس از دریافت خبر، همراه با همکارش تصمیم گرفت گزارش و عکس را هرچه سریع‌تر به تهران برساند. در مسیر بازگشت، برای رسیدن به اتوبوس تهران ناچار شد ابتدا به قم برود و از آنجا سوار اتوبوسی شود که گروهی از سربازان را به پایتخت می‌برد.
این رقابت، تنها بر سر زودتر رسیدن یک خبر نبود؛ بخشی از فرهنگ حرفه‌ای مطبوعات آن روزگار بود که خبرنگاران برای یافتن سوژه، ثبت جزئیات و رساندن روایت به صفحه روزنامه، از هیچ تلاشی دریغ نمی‌کردند.
دهقانی بعدها در خاطراتش از این تجربه‌ها سخن گفت؛ روایت‌هایی که امروز، افزون بر ارزش خاطره‌نگارانه، بخشی از تاریخ شفاهی روزنامه‌نگاری ایران و حتی تاریخ اجتماعی شهرهایی چون کاشان به شمار می‌آیند.
کاغذهای مچاله‌شده‌ای که کلاس درس شدند
اگر کارنامه دهقانی را تنها با تعداد سال‌های حضورش در روزنامه‌ها بسنجیم، بخش مهمی از شخصیت حرفه‌ای او را نادیده گرفته‌ایم. اهمیت او فقط در آنچه نوشت نبود؛ در آنچه به دیگران آموخت نیز بود.
یکی از روایت‌های ماندگار درباره شیوه کار او را استاد علی‌اکبر قاضی‌زاده نقل کرده است؛ روزنامه‌نگاری که بعدها خود به یکی از چهره‌های شناخته‌شده آموزش روزنامه‌نگاری تبدیل شد.
قاضی‌زاده در سال‌های جوانی، برای یادگیری ظرایف خبرنویسی و ویرایش، حتی کاغذهای مچاله‌شده‌ای را که استاد دهقانی از اصلاح متن‌ها دور انداخته بود، از سطل زباله زیر میز تحریریه برمی‌داشت و تغییرات انجام‌شده روی آنها را بررسی می‌کرد.
این تصویر، شاید گویاتر از هر عنوان و تقدیرنامه‌ای، جایگاه دهقانی را در فرهنگ حرفه‌ای تحریریه نشان دهد. او لازم نبود برای آموزش شاگردان کلاس رسمی برگزار کند؛ میز کارش، قلمش و حتی کاغذهای دورریختنی‌اش می‌توانستند کلاس درس باشند.
در واقع، روزنامه‌نگاری در مکتب او تنها به معنای کنار هم گذاشتن جمله‌ها نبود. شناخت خبر، تشخیص اهمیت سوژه، دقت در انتخاب واژه، حذف زوائد، رعایت امانت و رسیدن به متنی که مخاطب بتواند با آن ارتباط برقرار کند، از جمله مهارت‌هایی بود که در محیط واقعی تحریریه آموخته می‌شد.
در همین نقطه است که تفاوت یک روزنامه‌نگار باسابقه با یک معلم روزنامه‌نگاری آشکار می‌شود؛ اولی تجربه می‌اندوزد و دومی تجربه را به سرمایه نسل بعد تبدیل می‌کند.
از کیهان تا جام‌جم؛ نیم قرن در متن تحولات مطبوعات
دهقانی آرانی از خرداد ۱۳۳۹ تا مهر ۱۳۷۳، به مدت ۳۴ سال و چهار ماه، عضو تحریریه روزنامه کیهان بود؛ حضوری طولانی که بخش بزرگی از تحولات اجتماعی و سیاسی معاصر ایران را در بر می‌گرفت.
او در این سال‌ها با چهار سردبیر کیهان همکاری کرد و در بخش‌های مختلف تحریریه، از سرویس حوادث تا سرویس شهرستان‌ها و دیگر مسئولیت‌های مطبوعاتی، تجربه اندوخت.
روایت‌های او از روزنامه‌نگاری در دوران پیش از انقلاب، محدود به خاطرات شخصی نبود. در گفت‌وگوی مفصلش با تاریخ ایرانی، از شیوه پوشش اخبار، محدودیت‌های انتشار، رقابت روزنامه‌ها، مناسبات تحریریه با مدیران و چگونگی انعکاس مشکلات مردم سخن گفته است.
از جمله خاطرات او، تشکیل ستاد خبری در قم در اسفند ۱۳۵۷، هم‌زمان با حضور امام خمینی(ره) در این شهر است. دهقانی می‌گوید گروه خبری تحت سرپرستی او در هتل ارم مستقر شده بود و در جریان یکی از دیدارهای امام(ره) با عبدالسلام جلود، متن گفت‌وگو با سرعت پیاده و برای انتشار آماده شد؛ خبری که به تیتر نخست کیهان تبدیل شد.
چنین تجربه‌هایی نشان می‌دهد او فقط در یک دوره از تاریخ مطبوعات حضور نداشت، بلکه از نزدیک شاهد تغییرات ساختاری و محتوایی رسانه‌ها در مقاطع مختلف بود.
پس از بازنشستگی از کیهان، پایان کار مطبوعاتی برای او معنایی نداشت. در روزنامه‌هایی همچون نشاط، عصر آزادگان، جام‌جم و صدای عدالت، مسئولیت‌هایی مانند مدیر تحریریه، معاون تحریریه و سردبیر را بر عهده گرفت. مدتی نیز در همدان سردبیری یکی از نشریات غرب کشور را تجربه کرد.
بخش دیگری از فعالیت فرهنگی او، همکاری حدود دوساله با مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی(ره) در تدوین و تصحیح مجموعه ۲۱ جلدی «صحیفه امام» و مجموعه سه‌جلدی «کوثر» بود؛ کاری که نشان می‌دهد دامنه فعالیتش تنها به تولید خبر و اداره تحریریه محدود نمی‌شد و در عرصه سامان‌دهی و ویرایش متون نیز تجربه داشت.
روزنامه‌نگاری؛ هنر برای مردم یا مسابقه‌ای برای انتشار؟
شاید مهم‌ترین بخش میراث دهقانی آرانی را باید در نگاه او به فلسفه روزنامه‌نگاری جست‌وجو کرد.
او در آیین نکوداشت خود در زادگاهش، به مناسبت روز خبرنگار، جمله‌ای گفت که می‌توان آن را عصاره سال‌ها تجربه حرفه‌ای‌اش دانست:
«هنر برای هنر معنی ندارد، هنر باید برای مردم و مفید باشد و خبرنگاری هم جز این نیست.»
این سخن، تنها یک توصیه اخلاقی یا جمله‌ای مناسب برای مراسم تجلیل نبود؛ چکیده نگاه او به مسئولیت اجتماعی رسانه بود.
در این نگاه، خبرنگار صرفاً واسطه انتقال اطلاعات نیست. او باید بداند چه چیزی را روایت می‌کند، چرا آن را انتخاب کرده و انتشار آن چه اثری بر زندگی مردم خواهد گذاشت. خبر زمانی ارزش پیدا می‌کند که از محدوده اطلاع‌رسانی صرف عبور کند و به آگاهی، شناخت و حل مسئله کمک کند.
این نگاه در روزگار کنونی، معنای تازه‌ای پیدا کرده است؛ روزگاری که هر کاربر تلفن همراه می‌تواند تصویری منتشر کند، هر صفحه مجازی خود را رسانه بداند و ابزارهای هوشمند، تولید متن را آسان‌تر از همیشه کرده‌اند.
اما آسان شدن نوشتن، الزاماً به معنای آسان شدن روزنامه‌نگاری نیست. انتشار سریع یک خبر، جای تحقیق را نمی‌گیرد؛ تعداد بالای مطالب، نشانه کیفیت نیست و توانایی ساختن یک تیتر، به‌تنهایی از کسی روزنامه‌نگار حرفه‌ای نمی‌سازد.
دهقانی از نسلی بود که پختگی حرفه‌ای را حاصل سال‌ها کار، مطالعه، تجربه، خطا و اصلاح می‌دانست. او معتقد بود رسیدن به مرتبه‌ای قابل قبول در روزنامه‌نگاری، راهی دشوار دارد؛ راهی که باید در آن آموخت، نوشت، نقد شنید و بارها متن را بازنگری کرد.
شاید اگر امروز در یکی از تحریریه‌های پرسرعت رسانه‌ها حضور داشت، پیش از آنکه از تعداد خبرهای منتشرشده بپرسد، کیفیت روایت، صحت اطلاعات و فایده آن برای مخاطب را معیار قرار می‌داد؛ همان اصولی که در سخن ماندگارش خلاصه شده است.
بازگشت به آران؛ جایی که نام‌ها از یاد نمی‌روند
در سال‌های پایانی زندگی، دهقانی بار دیگر به زادگاهش بازگشت؛ به شهری که خاطرات کودکی، ریشه‌های خانوادگی و نام مادرش در آن باقی مانده بود.
او در آران و بیدگل، تنها یک روزنامه‌نگار بازنشسته نبود که از خاطرات گذشته سخن بگوید. همچنان به فعالیت مطبوعاتی و نوشتن علاقه داشت و تلاش می‌کرد تجربه‌های چند دهه حضور در رسانه را ثبت کند.
وبلاگ شخصی‌اش را «پسر قدسیه» نامیده بود؛ انتخابی که بیش از هر عنوان حرفه‌ای، پیوند عاطفی او با مادر و زادگاهش را آشکار می‌کرد.
مردی که سال‌ها در تهران، در تحریریه روزنامه‌های بزرگ و در میان نامهای شناخته‌شده مطبوعات کار کرده بود، در نهایت برای معرفی خود به نامی بازگشت که از کودکی با آن شناخته می‌شد.
در روایت زندگی او، بازگشت به زادگاه فقط جابه‌جایی محل سکونت نبود؛ نوعی بازگشت به ریشه‌ها بود. او به دلبستگی‌های خانوادگی و مذهبی خود نیز وفادار ماند؛ در روزهای محرم به حسینیه حضرت ابوالفضل(ع) می‌رفت و در مجالس عزای سیدالشهدا(ع) حضور می‌یافت.
گفته می‌شود در سال‌های پایانی، پس از نماز مغرب به حرم حضرت محمد هلال(ع) و زیارت مزار پدر و مادرش می‌رفت و با قرائت فاتحه، یاد آنان را زنده نگه می‌داشت؛ پدر و مادری که یکی نامش را به او بخشیده بود و دیگری با دعایی از سر مهر، آغاز زندگی‌اش را رقم زده بود.
مردی که رفت، اما شیوه نوشتنش باقی ماند
دهم آبان ۱۳۹۵، خبر درگذشت علی‌محمد دهقانی آرانی منتشر شد. او پس از یک دوره بیماری، در تهران چشم از جهان فروبست و در قطعه نام‌آوران بهشت زهرا(س) آرام گرفت.
انجمن پیشکسوتان مطبوعات در پیام تسلیت خود، از بیش از پنجاه سال فعالیت او در نشریات مختلف یاد کرد. حسین انتظامی، معاون وقت مطبوعاتی وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی نیز در پیام تسلیت خود، از او به‌عنوان روزنامه‌نگاری متعهد و دلسوز یاد کرد و به سابقه همکاری با وی در روزنامه جام‌جم اشاره داشت.
اما برای شناخت جایگاه یک روزنامه‌نگار، گاهی باید از پیام‌های رسمی عبور کرد و به ردپایی نگاه کرد که در زندگی دیگران برجای گذاشته است.
ردپای دهقانی را می‌توان در خاطره شاگردی دید که کاغذهای اصلاح‌شده‌اش را از سطل زباله بیرون می‌آورد؛ در خاطره خبرنگاری که سال‌ها بعد از تجربه همکاری با او نوشت؛ در صفحاتی از کیهان که نامش پشت تنظیم خبرها و گزارش‌ها قرار داشت و در روایت‌های شخصی‌اش که بخشی از تاریخ مطبوعات و زندگی اجتماعی ایران را ثبت کرده‌اند.
او در ۳۴ سال حضورش در کیهان و سال‌های همکاری با دیگر روزنامه‌ها، از نسلی بود که مطبوعات را با حضور مداوم در تحریریه، شناخت سوژه و مسئولیت در برابر کلمه تجربه کرد. نسلی که آموزه‌هایش را نمی‌توان تنها در کتاب‌های آموزش روزنامه‌نگاری خلاصه کرد؛ بخشی از این میراث در خاطرات، رفتار حرفه‌ای و شیوه کار آنان باقی مانده است.
میراثی فراتر از یک نام در تاریخ مطبوعات
اکنون که سال‌ها از درگذشت استاد محمد دهقانی آرانی گذشته است، شاید مهم‌ترین پرسش این باشد: از یک روزنامه‌نگار پیشکسوت چه چیزی باید برای نسل بعد باقی بماند؟
نامی در فهرست مشاهیر؟ چند عنوان شغلی؟ سال‌هایی طولانی در یک روزنامه؟ یا مجموعه‌ای از اصول و تجربه‌ها که بتواند راهنمای روزنامه‌نگاران جوان باشد؟
زندگی دهقانی پاسخی روشن به این پرسش پیش روی ما می‌گذارد. او از خانه‌ای برخاست که در آن، فقر و فقدان سایه انداخته بود؛ با انتخابی دشوار از حسابداری به روزنامه‌نگاری رسید؛ در مسیرهای طولانی شهرستان‌ها خبر جمع کرد؛ در تحریریه کیهان تجربه اندوخت؛ در روزنامه‌های مختلف مسئولیت پذیرفت؛ به دیگران آموخت و سرانجام به همان شهری بازگشت که نام مادرش هنوز در آن زنده بود.
شاید پیوند این دو تصویر، راز ماندگاری او باشد: کودکی که روزی مادرش برای زنده ماندنش دعا کرد و روزنامه‌نگاری که در تمام سال‌های فعالیت حرفه‌ای، به این باور وفادار ماند که قلم باید به کار مردم بیاید.
او در زادگاهش «پسر قدسیه» بود، در مطبوعات ایران «محمد دهقانی آرانی» و در خاطره بسیاری از روزنامه‌نگاران، استادی که حتی از کاغذهای مچاله‌شده‌اش می‌شد درس آموخت.
اگر روزنامه‌نگاری را هنر دیدن، فهمیدن و درست روایت کردن زندگی مردم بدانیم، بخشی از میراث دهقانی، در هر خبرنگاری زنده است که پیش از انتشار یک خبر، درباره حقیقت آن می‌پرسد و پیش از نوشتن یک سطر، به فایده آن برای مردم می‌اندیشد.
دعای قدسیه، کودکی را به زندگی بازگرداند؛ سال‌ها بعد، همان کودک با قلمش کوشید زندگی مردم را روایت کند. این شاید زیباترین خلاصه از زندگی مردی باشد که نامش در مطبوعات ایران ثبت شد، اما دلش تا آخر عمر در کوچه‌های آران ماند.
روح استاد حاج علی‌محمد دهقانی آرانی شاد و یاد و میراث حرفه‌ای او ماندگار باد.
نظر شما