خبرگزاری شبستان، گروه بین‌الملل: در دسامبر ۱۹۳۱، علامه محمد اقبال لاهوری برای شرکت در «کنگره جهانی اسلام» وارد قدس شد. او شب‌هنگام با قطار از قاهره سفر کرده و از غزه گذشته بود.
علامه اقبال در مسیر رفتن به نماز مغرب در مسجدالاقصی، کنار قبری توقف کرد. این مزار متعلق به «محمدعلی جوهر»، رهبر مسلمانان هند بود که در ژانویه همان سال در لندن درگذشته و بنا بر وصیت خودش در قدس به خاک سپرده شده بود. اقبال دعایی خواند و سپس راهی مسجد شد.
این سفر در زمانی انجام شد که آینده سیاسی فلسطین، فراتر از مرزهای این سرزمین به دغدغه‌ای روزبه‌روز حیاتی‌تر تبدیل می‌شد.
تحت حاکمیت بریتانیا، مهاجرت یهودیان رو به افزایش بود، جنبش صهیونیسم برای ایجاد یک «وطن» در فلسطین تلاش می‌کرد و مخالفت فلسطینی‌ها با سیاست‌های بریتانیا و مسئله مهاجرت، شدت می‌گرفت.
اقبال لاهوری از جمله روشنفکران مسلمانی بود که به این مسئله نه صرفا به چشم یک مناقشه ارضی، بلکه به عنوان بخشی از مبارزه‌ای گسترده‌تر علیه سلطه استعماری و در راستای تعیین سرنوشت جوامع اسلامی می‌نگریست.
تقریبا شش سال پس از این سفر در حالی که به شدت بیمار بود و بینایی‌اش را از دست می‌داد در نامه‌ای به محمدعلی جناح، بنیان‌گذار پاکستان نوشت که برای مسئله فلسطین حتی رفتن به زندان برایش اهمیتی ندارد.
این سخنی تامل‌برانگیز از سوی شاعری و فیلسوفی بود که نوشته‌هایش مدت‌ها به موضوعاتی همچون «خودیابی»، «نوسازی معنوی» و «بیداری سیاسی شرق» پرداخته بود.
اما دغدغه او نسبت به فلسطین، با آن نامه آغاز نشده بود. این دغدغه طی سال‌ها فعالیت‌های اجتماعی، سرودن اشعار و مشارکت‌های سیاسی در او شکل گرفته بود.
کنگره در مسجدالاقصی
در شامگاه روز ورودش، اقبال در میان نمایندگانی بود که از نقاطی بسیار دوردست از ترکستان چین (سین‌کیانگ) و اندونزی گرفته تا بخارا (ازبکستان) و یوگسلاوی به قدس سفر کرده بودند.
یک روحانی شیعه از عراق، اقامه نماز را در مسجدالاقصی بر عهده داشت. امین‌الحسینی، مفتی قدس در جمع حاضران سخنرانی کرد و خواستار ایجاد بستری مشترک برای مسلمانان سراسر جهان شد.
این کنگره تحت نظارت مقامات بریتانیایی برگزار می‌شد. شایعاتی بر سر زبان‌ها افتاده بود مبنی بر اینکه هدف از این گردهمایی، احیای خلافت است.
وزارت امور خارجه بریتانیا خواهان ممنوعیت برگزاری آن بود، اما مقامات مستقر در فلسطین هشدار دادند که چنین ممنوعیتی ممکن است به شورش منجر شود.
تنش‌های سیاسی در درون این گردهمایی نیز مشهود بود. الحسینی پیشنهاد کرد که قیمومیت بریتانیارد شود.
اکثر نمایندگان با شور و اشتیاق استقبال کردند، اما او که نگران احتمال دستگیری بود در نهایت این پیشنهاد را در قطعنامه‌های رسمی نگنجاند.
در ۱۴ دسامبر، اقبال برخاست تا برای نمایندگان سخنرانی کند. او آنان را به گسترش روحیه برادری اسلامی فراخواند و نسبت به ناسیونالیسم افراطی هشدار داد.
سپس به آنچه خود خطر بزرگ‌تری می‌دانست، اشاره کرد؛ خطری که از جانب دشمنان اسلام نبود.
هشدار او بازتاب‌دهنده مضمونی تکرارشونده در اندیشه سیاسی‌اش بود: اینکه تفرقه‌ها میان مسلمانان می‌تواند جوامع آنان را در برابر سلطه بیگانگان آسیب‌پذیر سازد.
از دیدگاه «شاعر شرق»، همبستگی باید فراتر از احساسات مذهبی رفته و در حیات سیاسی نیز نمود پیدا می‌کرد.
او پس از نه روز اقامت در قدس در ۱۵ دسامبر این شهر را ترک کرد. کنگره به پایان رسیده بود، اما مسئله فلسطین تا پایان عمر، همچنان یکی از دغدغه‌های سیاسی او باقی ماند.
مداخله او در این کنگره، صرفا یک ابراز همبستگی موردی و جداگانه نبود. او تا آن زمان، سال‌ها علیه سلطه استعماری و تفرقه‌هایی که به باور او جوامع تحت استعمار را تضعیف می‌کردند، قلم زده بود.
امپراتوری‌ای که اقبال به چالش کشید
در «جاویدنامه» (۱۹۳۲) منظومه حماسی فارسی او که روایتی از سفری در آسمان‌هاست، تندترین سرزنش‌های اقبال متوجه آن دسته از هندیانی است که به بریتانیایی‌ها در کسب پیروزی‌هایشان یاری رساندند.
از دیدگاه این شاعر و فیلسوف برجسته، تداوم سلطه استعماری تنها متکی بر قدرت بیگانگان نبود؛ بلکه به همکاری عوامل داخلی و شکاف‌های سیاسی نیز وابسته بود که مقاومت را دشوار می‌ساخت.
انتقادهای او فراتر از بریتانیا می‌رفت. او جامعه ملل را به باد انتقاد گرفت و آن را همچون انجمنی از «کفن‌دزدان» توصیف کرد که بر سر تقسیم مردگان گرد هم آمده‌اند؛ تعبیری که در دهه ۱۹۳۰ بسیار بر سر زبان‌ها افتاد.
در سال ۱۹۳۷،او آشکارا با طرح «کمیسیون پیل» برای تقسیم فلسطین مخالفت ورزید.
در ژوئیه ۱۹۳۷، این کمیسیون نخستین طرح رسمی برای تقسیم فلسطین به دو دولت عربی و یهودی مجزا را ارائه کرده بود.
جاوید مجید، استاد کینگز کالج لندن که درباره اقبال و پسااستعمارگرایی نوشته است، خاطرنشان می‌کند که از نظر بسیاری از متفکران هندی، استعمار نه بخشی انحرافی از مدرنیته، بلکه عنصری محوری در آن بوده است.
نوشته‌های اقبال بازتاب‌دهنده دغدغه‌ای نسبت به نظم سیاسی بود که سلطه استعماری را امکان‌پذیر ساخته بود.
او همچنین علیه شرایط فکری و اجتماعی قلم زد که تداوم این سلطه را میسر می‌کردند.
او در کتاب «بازسازی اندیشه دینی در اسلام» (۱۹۳۰) استدلال کرد که مسلمانان باید به جای دفاع صرف از میراث خود در آن بازاندیشی کنند.
به باور او پاسخ به قدرت سیاسی و فکری اروپا، نیازمند نوسازی اندیشه اسلامی و احیای اعتمادبه‌نفس در میان مسلمانان بود.
این موضوع بخش مهمی از درک او از مفهوم آزادی را تشکیل می‌داد. از دیدگاه او، استقلال سیاسی را نمی‌توان از توانایی یک ملت برای بازیابی عاملیت فکری و سیاسی خویش جدا دانست.
موضع‌گیری او در قبال فلسطین، این دغدغه‌ها را در بستر سیاسی مشخصی قرار داد.
اقبال پس از سخنرانی درباره وحدت مسلمانان در «کنگره مسجدالاقصی»، همچنان این مسئله را در اشعار خود و در فراخوان‌هایش خطاب به رهبران سیاسی مطرح می‌کرد.
از قیمومیت بریتانیا تا تصرف فلسطین
توجه اقبال به سرنوشت سرزمین‌های مسلمان‌نشین در غرب آسیا، پیش از سفر او به قدس آغاز شده بود. نخستین کنشگری علنی او در قالب یک قطعنامه نمود یافت.
در ۳۰ دسامبر ۱۹۱۹، طی تجمعی در بیرون «دروازه موچی» در لاهور او از بریتانیا خواست تا به وعده‌هایی که به مسلمانان درباره سرزمین‌هایشان در این منطقه داده بود، عمل کند.
در این قطعنامه تأکید شده بود که هیچ بخشی از سرزمین‌های مسلمانان نباید به قدرت دیگری واگذار شود.
در سال ۱۹۲۹، او به مسئله وضعیت حقوقی مسجدالاقصی پرداخت. وی در سخنرانی خود تصریح کرد که تمام محوطه این مسجد، «وقف» محسوب می‌شود.
تا سال ۱۹۳۶، رویکرد او در بیان مطالبات تغییر کرد؛ به طوری که به جای خطاب قرار دادن قدرت‌های بین‌المللی، مستقیما با فلسطینی‌ها سخن گفت.
او خطاب به اعراب فلسطین گفت که راه چاره‌شان نه در ژنو است و نه در لندن.
ژنو مقر «جامعه ملل» بود و لندن پایتخت قدرتی محسوب می‌شد که اداره امور را تحت «قیمومیت بریتانیا» بر عهده داشت.
تحولات سیاسی فلسطین در این سال‌ها، دلیل فوریت و ضرورت کنشگری‌های اقبال را روشن می‌سازد.
در دوران قیمومیت بریتانیا، مهاجرت گسترده یهودیان در جریان بود؛ روندی که در دهه ۱۹۳۰، هم‌زمان با خروج یهودیان از اروپا، شتابی چشمگیر گرفت.
بین سال‌های ۱۹۱۸ تا ۱۹۴۷، سهم یهودیان از جمعیت فلسطین از حدود شش درصد به ۳۳ درصد افزایش یافت.
جنبش صهیونیستی که در اواخر قرن نوزدهم به مثابه یک ایدئولوژی‌نژادپرستانه پدیدار شده بود به تلاش‌های خود برای ایجاد یک «وطن یهودی» در فلسطین ادامه داد.
برای فلسطینی‌ها این دگرگونی جمعیتی نگرانی‌هایی را در خصوص آینده سیاسی، اراضی و چشم‌انداز استقلال ملی‌شان برانگیخت.
تنش‌ها بالا گرفت و به قیام فلسطینی‌ها در سال‌های ۱۹۳۶ تا ۱۹۳۹ انجامید؛ قیامی که علیه سلطه بریتانیا، مهاجرت یهودیان و پروژه صهیونیستی جهت‌گیری شده بود.
این قیام با سرکوب شدید نظامی از سوی بریتانیا مواجه شد و سرانجام درهم‌شکسته شد.
«کمیسیون پیل» که برای بررسی این خیزش تشکیل شده بود، در سال ۱۹۳۷ پیشنهاد تقسیم فلسطین را ارائه داد.
اقبال با این طرح مخالفت کرد. در همان سال، او از طریق صدور بیانیه‌ای عمومی در لاهور، نگارش دو نامه به یک خبرنگار بریتانیایی به نام «دوشیزه فارکوهارسون» (مورخ ۳۰ ژوئیه و ۳۰ سپتامبر) و همچنین مکاتبه با «جناح» به این موضوع واکنش نشان داد.
در پژوهشی که در نشریه «اقبال ریویو» منتشر شده از اندوه عمیق و قلبی او در این گفتگوها سخن به میان آمده است.
او در نامه‌ای به جناح هشدار داد که ایجاد یک پایگاه نظامی غربی در دروازه آسیا، هم اسلام و هم هند را تهدید می‌کند.
اقبال با مقایسه وضعیت فلسطین با حضور چندین‌ساله اعراب در اسپانیا، ادعای حق یهودیان بر فلسطین را به چالش کشید.
او این پرسش را مطرح کرد که بر چه اساسی می‌توان چنین ادعایی را برای فلسطین مطرح کرد، در حالی که پیوندهای تاریخی اعراب با اسپانیا نادیده گرفته می‌شود.
در ۷ اکتبر ۱۹۳۷، اقبال از جناح خواست تا مسئله فلسطین را در اولویت مسلم اتحادیه مسلمانان قرار دهد.
او خواستار صدور قطعنامه‌ای قاطع و برگزاری نشستی با حضور رهبران مسلمان شد تا در مورد اقدامات عملی تصمیم‌گیری شود؛ اقداماتی که بتواند شمار زیادی از مسلمانان عادی را نیز درگیر کند.
سپس این اظهارنظر شخصی را بیان کرد که از رفتن به زندان هیچ ابایی ندارد.
اقبال در ۲۱ آوریل ۱۹۳۸ در لاهور درگذشت؛ یعنی پیش از پایان دوران قیمومت بریتانیا، تقسیم فلسطین و تأسیس رژیم اسرائیل.
او زنده نماند تا شاهد رویدادهایی باشد که نسبت به آن‌ها هشدار داده بود؛ چرا که مسئله فلسطین مدت‌ها پس از مرگ او همچنان حل‌نشده باقی مانده است.
امروز، غزه که قطار شبانه‌اش در میان باران از آن عبور کرده بود در کانون یک نسل‌کشی قرار دارد که نزدیک به سه سال است ادامه دارد.
نظر شما