به گزارش خبرگزاری شبستان از فارس، کتابخانه‌های عمومی فارس این روزها در حال تجربه تغییراتی هستند که قرار است جایگاه آنها را در زندگی روزمره مردم پررنگ‌تر کند؛ از افزایش فضاهای کتابخانه‌ای و راه‌اندازی خدمات دیجیتال تا طراحی بخش‌هایی ویژه نوجوانان و گسترش برنامه‌های فرهنگی. در این میان، اعداد و آمار از ۲۷۵ کتابخانه عمومی، ۲۴۰ سالن مطالعه خصوصی و پوشش ۳۳ نقطه روستایی با کتابخانه‌های سیار حکایت دارد؛ شبکه‌ای که با وجود توسعه در سال‌های اخیر، همچنان برای پاسخ‌گویی به نیازهای فرهنگی مناطق مختلف استان به امکانات و زیرساخت‌های بیشتری نیاز دارد.
محمدحسین فیروزی، مدیرکل کتابخانه‌های عمومی فارس، سه‌شنبه ۱۹ آبان در نشست خبری با خبرنگاران در شیراز، با اشاره به وضعیت کتابخانه‌های استان، توسعه کمی و کیفی این مراکز را از اهداف جدی مجموعه کتابخانه‌های عمومی عنوان کرد؛ توسعه‌ای که به گفته او، باید بر پایه دسترسی عادلانه مردم به خدمات فرهنگی دنبال شود.
فارس در شمار استان‌های پیشتاز کشور از نظر تعداد کتابخانه‌ها و نقاط خدمت قرار دارد. اکنون ۲۷۵ کتابخانه عمومی در استان فعالیت می‌کنند که ۵۴ کتابخانه مشارکتی، پنج کتابخانه سیار و یک کتابخانه مستقل را نیز شامل می‌شود. پنج کتابخانه سیار استان، خدمات خود را در ۳۳ نقطه روستایی ارائه می‌دهند؛ امکانی که برای مناطق دور از مراکز شهری، دسترسی به کتاب و خدمات کتابخانه‌ای را آسان‌تر می‌کند.
در کنار این مجموعه، ۲۴۰ سالن مطالعه خصوصی دارای مجوز نیز در فارس فعالیت دارند که بیش از یک‌هزار و ۵۰۰ صندلی در اختیار مخاطبان گذاشته‌اند. فارس از نظر تعداد سالن‌های مطالعه خصوصی دارای مجوز، رتبه دوم کشور را دارد.
کتابخانه‌هایی که یکی پس از دیگری به شبکه خدمت اضافه می‌شوند
گسترش شبکه کتابخانه‌های عمومی در سال‌های اخیر با افتتاح مراکز جدید و پیشبرد پروژه‌های نیمه‌تمام دنبال شده است. به گفته فیروزی، از ابتدای دولت چهاردهم تاکنون ۱۴ کتابخانه عمومی جدید در فارس به بهره‌برداری رسیده‌اند که در مجموع ۵۹ نقطه خدمت را پوشش می‌دهند. هم‌اکنون نیز ۳۹ پروژه کتابخانه‌ای در استان فعال است.
او افزایش بیش از شش‌برابری اعتبارات مجموعه کتابخانه‌های عمومی فارس در ابتدای دولت چهاردهم را یکی از عوامل فراهم‌شدن زمینه اجرای پروژه‌های جدید و توسعه زیرساخت‌ها می‌داند؛ اعتباری که در کنار حمایت دولت، مشارکت خیران و استفاده از مدل‌های تعاملی، مسیر توسعه کتابخانه‌ها را هموارتر کرده است.
از میان ۱۳ پروژه‌ای که شهریورماه برای افتتاح و بهره‌برداری در سال جاری اعلام آمادگی کرده بودند، تاکنون سه کتابخانه ابو نجمی خنج، کتابخانه هماشهر در شهرستان سپیدان و کتابخانه فرشتگان میناب به بهره‌برداری رسیده‌اند. ۱۰ پروژه دیگر همچنان در مسیر تأمین اعتبار و تجهیز قرار دارند.
یکی از مهم‌ترین این پروژه‌ها، کتابخانه مرکزی لار است؛ مجموعه‌ای که پس از ۱۷ سال انتظار، امید می‌رود تا پایان سال به بهره‌برداری برسد. این کتابخانه در زمینی به مساحت ۲ هزار و ۳۰۰ مترمربع احداث شده و به گفته مدیرکل کتابخانه‌های عمومی فارس، می‌تواند در شمار بزرگ‌ترین کتابخانه‌های جنوب کشور قرار گیرد. تاکنون بیش از ۶۰ درصد تجهیزات مورد نیاز آن وارد پروژه شده و تکمیل و تأمین تجهیزات باقی‌مانده، شرط آماده‌سازی آن برای ارائه خدمات است.
تغییر رویکرد از کتابخانه‌محوری به جامعه‌محوری، به این معناست که کتابخانه‌ها باید بیش از گذشته با نیازها و علایق گروه‌های مختلف مخاطبان ارتباط برقرار کنند و برای حضور مستمر مردم در این فضاها برنامه داشته باشند.کتابخانه؛ مکانی برای حضور، گفت‌وگو و تجربه‌های تازه
تصویر کتابخانه عمومی در برنامه‌های جدید این مجموعه، تنها به قفسه‌های کتاب و سالن‌های مطالعه محدود نمی‌شود. تغییر رویکرد از کتابخانه‌محوری به جامعه‌محوری، به این معناست که کتابخانه‌ها باید بیش از گذشته با نیازها و علایق گروه‌های مختلف مخاطبان ارتباط برقرار کنند و برای حضور مستمر مردم در این فضاها برنامه داشته باشند.
برنامه‌های هفته کتاب امسال نیز در همین مسیر طراحی شده‌اند. به گفته فیروزی، این برنامه‌ها از جمعه آغاز می‌شود و تا پایان آبان‌ماه ادامه دارد. در این مدت، ۱۹۸ رویداد و برنامه فرهنگی در بخش‌های مختلف کتابخانه‌های عمومی استان پیش‌بینی شده است.
بیش از ۷۰۰ برنامه در حوزه کودک، ۱۱۰ نمایشگاه و فروشگاه کتاب، ۱۴۷ جلسه مطالعاتی، ۵۷ محفل ادبی، ۱۴۷ کارگاه آموزشی، ۱۶۸ نشست کتابخوانی، بیش از ۸۰ مسابقه کتابخوانی، بیش از ۵۰ جلسه نقد و بررسی و بیش از ۳۴ رویداد رونمایی کتاب، بخشی از برنامه‌های اعلام‌شده است. نمایشنامه‌خوانی، مشاوره و رویدادهای مناسبتی نیز در کتابخانه‌های عمومی استان برگزار می‌شود.
هدف از این برنامه‌ها، به گفته مدیرکل کتابخانه‌های عمومی فارس، افزایش حضور مخاطبان و ایجاد ارتباط مستمر میان مردم و کتابخانه‌هاست؛ ارتباطی که قرار است با طراحی خدمات متناسب با نیازهای هر گروه سنی و فرهنگی تقویت شود.
۴۷ هزار کتاب تازه در قفسه‌های کتابخانه‌های فارس
تازه‌ماندن منابع و پاسخ‌گویی به نیازهای مطالعاتی اعضا، بخش دیگری از برنامه‌های کتابخانه‌های عمومی است. در این زمینه، خرید کتاب با مشارکت و انتخاب کتابداران دنبال می‌شود؛ افرادی که به دلیل ارتباط مستقیم با اعضا، شناخت دقیق‌تری از سلیقه و نیاز مخاطبان دارند.
فیروزی از اجرای طرح‌هایی با عنوان شهرزاد، تاک، قایق کاغذی و سروش برای تأمین منابع خبر می‌دهد. بخشی از کتاب‌ها بر اساس درجه‌بندی کتابخانه‌ها و نیاز آنها خریداری می‌شود، بخشی در قالب طرح‌های ملی با انتخاب کتابداران و بخشی نیز از مسیر طرح‌های استانی به مجموعه‌ها راه پیدا می‌کند. خرید آثار نویسندگان بومی و استانی نیز پس از بررسی در کمیته تخصصی انجام می‌شود.
بر اساس آمار اعلام‌شده، از ابتدای سال جاری تاکنون ۴۷ هزار و ۳۲۰ نسخه کتاب در قالب این طرح‌ها به منابع کتابخانه‌های عمومی فارس اضافه شده است؛ آماری که کتاب‌های اهدایی شهروندان، نویسندگان و ناشران را شامل نمی‌شود.
در کنار این اقدامات، امکان عضویت رایگان برای عموم مردم با ارائه کد ملی نیز فراهم شده است. متقاضیان می‌توانند با مراجعه به سامانه سامان به نشانی samanpl.ir عضو کتابخانه‌های عمومی شوند و از هر کتابخانه دست‌کم یک کتاب به امانت بگیرند.
نوجوانان؛ مخاطبانی که کتابخانه‌ها دوباره به سراغشان رفته‌اند
از ابتدای تابستان، میز نوجوان با مشارکت کتابداران متخصص این حوزه شکل گرفت و بیش از ۲۰ کتابدار استان ایده‌های خود را برای جذب این گروه از مخاطبان ارائه و اجرا کردند. نتیجه این اقدامات در کتابخانه‌های هدف، افزایش بیش از ۵۰ درصدی مخاطبان نوجوان، شامل دختران و پسران، بوده است.یکی از بخش‌های قابل توجه برنامه‌های اخیر کتابخانه‌های عمومی فارس، تلاش برای جذب نوجوانان است؛ گروهی که به گفته فیروزی، پس از مدرسه و خانواده، متولی مشخص و گسترده‌ای در حوزه فرهنگی ندارند و کمتر از ظرفیت و نیازهای آنان در برنامه‌ریزی‌های فرهنگی استفاده شده است.
در این مسیر، بخش‌هایی مانند ساختکده، تالار علم و کتابخانه اشیا طراحی شده تا نوجوانان در کتابخانه با تجربه‌هایی متنوع‌تر از مطالعه روبه‌رو شوند. گفت‌وگو با نوجوانان، فراهم‌کردن زمینه تعامل آنها با یکدیگر و ارتباط میان گروه‌های سنی مختلف نیز از برنامه‌هایی بوده که در تابستان اجرا شده است.
این تجربه نشان می‌دهد که برای بازگرداندن نوجوانان به کتابخانه، باید به علایق و نیازهای آنان توجه کرد و فضاهایی در اختیارشان گذاشت که امکان یادگیری، تجربه و گفت‌وگو را فراهم کند.
کتابخانه‌های فرسوده در انتظار بازطراحی و ایمن‌سازی
گسترش کتابخانه‌ها تنها به ساخت مراکز جدید محدود نیست؛ نگهداری و بازسازی ساختمان‌های موجود نیز بخشی از نیازهای این مجموعه به شمار می‌رود. فیروزی با اشاره به اقدامات انجام‌شده برای حفاظت از کتابخانه‌ها در برابر حوادث طبیعی و غیرطبیعی، از فراهم‌شدن پوشش بیمه‌ای برای حوادثی مانند آتش‌سوزی، زلزله و سیل خبر داد.
به گفته او، تاکنون چهار تا پنج کتابخانه بزرگ استان بازطراحی شده‌اند و حدود ۱۰ تا ۱۵ پرونده دیگر نیز در این زمینه در حال پیگیری است. کتابخانه سپیدار، کتابخانه‌ای در جهرم و کتابخانه لار از جمله مجموعه‌هایی هستند که در این برنامه مورد توجه قرار گرفته‌اند.
بازسازی و بازطراحی کتابخانه‌ها به دلیل محدودیت منابع مالی، به‌صورت مرحله‌ای پیش می‌رود و با توجه به گستردگی فارس، اجرای این برنامه‌ها به حمایت بیشتر دولت نیاز دارد.
کتابخانه سیار؛ راهی برای رسیدن کتاب به روستاها
در استانی با گستردگی جغرافیایی فارس، ایجاد کتابخانه ثابت در همه مناطق، به‌ویژه روستاهای کوچک و پراکنده، همواره با محدودیت‌های مالی و اجرایی روبه‌روست. در چنین شرایطی، کتابخانه‌های سیار می‌توانند بخشی از فاصله میان مناطق روستایی و خدمات فرهنگی را کاهش دهند.
اکنون پنج کتابخانه سیار در استان فعالیت دارند و ۳۳ نقطه روستایی را پوشش می‌دهند. فیروزی معتقد است ایجاد کتابخانه ثابت در یک روستا هزینه قابل توجهی دارد، در حالی که یک کتابخانه سیار می‌تواند با هزینه کمتر به چندین نقطه خدمت‌رسانی کند.او از برنامه اضافه‌شدن دو کتابخانه سیار استاندارد جدید به ناوگان استان خبر داده است؛ اقدامی که در صورت تحقق، دامنه ارائه خدمات کتابخانه‌ای در مناطق مختلف فارس را گسترش خواهد داد.
مدیرکل کتابخانه‌های عمومی فارس همچنین از کاهش شمار شهرهای فاقد کتابخانه خبر می‌دهد. به گفته او، در گذشته ۱۷ شهر استان کتابخانه نداشتند که با افتتاح مراکز جدید، این تعداد کاهش یافته است؛ هرچند تغییرات جمعیتی و توسعه شهرها همچنان نیاز به ایجاد کتابخانه‌های تازه را حفظ کرده است.
از پنجشنبه‌های کتابخانه تا رؤیای فعالیت هفت روز هفته
ساعت فعالیت کتابخانه‌ها نیز یکی از موضوعاتی است که بر میزان دسترسی مخاطبان به خدمات فرهنگی اثر می‌گذارد. بر اساس توضیحات فیروزی، در نیمه دوم سال کتابخانه‌های دو نوبته از ساعت ۸ صبح تا ۱۸ فعالیت می‌کنند و کتابخانه‌های تک‌نوبته نیز در نوبت صبح، از ساعت ۸ تا ۱۳ پذیرای اعضا هستند.
در حال حاضر حدود ۴۹ کتابخانه در سراسر فارس، صبح روزهای پنجشنبه نیز خدمات ارائه می‌کنند. موضوع فعالیت هفت روز هفته کتابخانه‌ها نیز در حال پیگیری است، اما اجرای آن به فراهم‌بودن زیرساخت‌هایی مانند تأمین امنیت و رعایت دستورالعمل‌های مدیریت مصرف انرژی بستگی دارد.
فیروزی ابراز امیدواری کرده است که شمار کتابخانه‌های فعال در روزهای پنجشنبه افزایش یابد و کتابخانه فرشتگان میناب نیز پس از آغاز فعالیت، با بررسی شرایط، امکان افزایش ساعت خدمت‌رسانی را پیدا کند.
منابع دانشگاهی؛ از حقوق تا دیگر رشته‌های علوم انسانی
تأمین کتاب‌های تخصصی مورد نیاز دانشجویان نیز در برنامه خرید و تکمیل منابع کتابخانه‌های عمومی قرار دارد. فیروزی با اشاره به اینکه این فرآیند مستمر است و به زمان مشخصی محدود نمی‌شود، می‌گوید منابع مورد نیاز رشته‌های مختلف دانشگاهی، از جمله حقوق، در کتابخانه‌های عمومی استان وجود دارد و با توجه به تغییرات علمی، تلاش می‌شود آثار جدید نیز به این مجموعه‌ها اضافه شود.
به گفته او، بیش از ۳۰۰ عنوان کتاب در رشته حقوق در کتابخانه‌های عمومی فارس موجود است و تأمین منابع تازه از طریق خریدهای متمرکز نهاد، خریدهای استانی و اهدای کتاب از سوی خیران و مردم ادامه دارد.
حرکت به سمت کتابخانه‌های هوشمند و امانت دیجیتال
تحول دیجیتال نیز مسیر دیگری است که کتابخانه‌های عمومی فارس در حال حرکت به سمت آن هستند. فیروزی می‌گوید نهاد کتابخانه‌های عمومی از سال گذشته فعالیت پلتفرم دانش را برای ساماندهی اهدای کتاب و تجهیزات به کتابخانه‌ها آغاز کرده و توسعه پلتفرم همخوان و باشگاه کتابخوانی اعضا نیز در دستور کار قرار دارد.
باشگاه کتابخوانی در بستر اپلیکیشن دهقان فعالیت می‌کند و بر اساس آماری که مدیرکل کتابخانه‌های عمومی فارس اعلام کرده، در یک هفته گذشته بیش از ۱۰ هزار نفر به آن پیوسته‌اند.باشگاه کتابخوانی در بستر اپلیکیشن دهقان فعالیت می‌کند و بر اساس آماری که مدیرکل کتابخانه‌های عمومی فارس اعلام کرده، در یک هفته گذشته بیش از ۱۰ هزار نفر به آن پیوسته‌اند. هم‌زمان با آغاز فعالیت باشگاه در هفته کتاب، جشنواره پاییزی آن نیز با پیش‌بینی جوایزی برای اعضا در نظر گرفته شده است.
یکی دیگر از برنامه‌های نهاد، راه‌اندازی سامانه امانت دیجیتال کتاب است. در حالی که برخی سکوهای فعال کشور کتاب‌های دیجیتال را برای فروش عرضه می‌کنند، هدف این سامانه فراهم‌کردن امکان امانت‌گرفتن نسخه دیجیتال کتاب برای مخاطبان است. فیروزی ابراز امیدواری کرده نسخه اولیه این پلتفرم در هفته کتاب رونمایی شود.
استانداردهایی که باید از مرحله طراحی جدی گرفته شوند
در کنار توسعه خدمات، کیفیت فضای فیزیکی کتابخانه‌ها نیز اهمیت دارد. در نشست خبری مدیرکل کتابخانه‌های عمومی فارس، موضوع تهویه و دسترسی به هوای آزاد در برخی بخش‌های کتابخانه فرشتگان میناب مطرح شد.
فیروزی در پاسخ به این موضوع توضیح داد که سالن مطالعه عمومی این کتابخانه پنجره و ارتباط با فضای بیرونی دارد، اما در برخی بخش‌ها به دلیل طراحی اتاق‌های جداگانه، امکان تغییر ساختار تهویه وجود ندارد. او در عین حال اهمیت این موضوع را در طراحی فضاهای مطالعه تأیید کرد و گفت در پروژه‌های جدید کتابخانه‌ای، الزامات مربوط به شرایط مناسب فضا، از جمله تهویه و دسترسی به هوای آزاد، با هماهنگی مجموعه کتابخانه‌های عمومی مورد توجه قرار می‌گیرد.
شبکه کتابخانه‌های عمومی فارس اکنون از توسعه فضاهای فیزیکی و منابع مطالعاتی تا خدمات سیار و دیجیتال را در برنامه دارد. با این حال، گستردگی استان، پروژه‌های نیمه‌تمام، ساختمان‌های نیازمند بازسازی و ضرورت افزایش دسترسی گروه‌های مختلف، نشان می‌دهد مسیر توسعه کتابخانه‌ها همچنان ادامه دارد؛ مسیری که موفقیت آن تنها به افزایش تعداد کتابخانه‌ها وابسته نیست و به کیفیت خدمات و توانایی این مراکز در همراه‌شدن با نیازهای واقعی مردم نیز بستگی دارد.
نظر شما