به گزارش خبرنگار فرهنگی خبرگزاری شبستان، گردشگری شهری در سال‌های اخیر از یک فعالیت صرفاً تفریحی و خدماتی فراتر رفته و به یکی از ظرفیت‌های مهم توسعه اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی شهرها تبدیل شده است. در این میان، تغییر الگوهای مصرف، افزایش توجه به حفاظت از منابع طبیعی و ضرورت استفاده بهینه از امکانات موجود، مفهوم تازه‌ای را در برنامه‌ریزی گردشگری مطرح کرده است؛ مفهومی به نام «گردشگری چرخشی» که تلاش می‌کند میان توسعه فعالیت‌های گردشگری، رونق اقتصادی و حفظ منابع محیطی و فرهنگی پیوند برقرار کند.
تهران با برخورداری از ظرفیت‌های تاریخی، فرهنگی، هنری، معماری و طبیعی، از قابلیت‌های متنوعی برای توسعه گردشگری برخوردار است؛ با این حال، بهره‌برداری از این ظرفیت‌ها نیازمند الگوی مدیریتی و اقتصادی منسجمی است که بتواند علاوه بر جذب گردشگر، منافع حاصل از این صنعت را در سطح شهر و میان کسب‌وکارها و جوامع محلی به گردش درآورد.
پژوهش «شناسایی و ارجحیت‌سنجی عوامل مؤثر بر گردشگری چرخشی در شهر تهران» که از سوی مرکز مطالعات و برنامه‌ریزی شهر تهران انجام شده، با بررسی ابعاد مختلف این موضوع، به شناسایی عوامل اثرگذار، ظرفیت‌ها، موانع و اولویت‌های توسعه این نوع گردشگری در پایتخت پرداخته است.
یافته‌های این پژوهش نشان می‌دهد که توسعه گردشگری چرخشی صرفاً به استفاده از فناوری‌های جدید یا کاهش تولید زباله محدود نمی‌شود، بلکه مجموعه‌ای از سیاست‌های اقتصادی، آموزشی، فرهنگی، مدیریتی و زیست‌محیطی را در بر می‌گیرد.
گردشگری چرخشی چیست؟
اقتصاد چرخشی بر خلاف الگوی سنتی تولید و مصرف که بر مبنای برداشت منابع، تولید کالا و در نهایت دور ریختن آن شکل گرفته، به دنبال حفظ ارزش منابع، افزایش طول عمر محصولات، استفاده مجدد، بازسازی و بازیافت است. در این الگو تلاش می‌شود منابع تا حد امکان در چرخه اقتصادی باقی بمانند و میزان تولید پسماند و اتلاف مواد اولیه کاهش پیدا کند.
گردشگری چرخشی نیز همین رویکرد را در صنعت گردشگری دنبال می‌کند. در چنین الگویی، زنجیره فعالیت‌های گردشگری از تأمین کالا و خدمات تا حمل‌ونقل، اقامت، پذیرایی، تفریح و خرید، به شکلی طراحی می‌شود که استفاده از منابع بهینه باشد و ارزش اقتصادی بیشتری در مقصد گردشگری ایجاد شود.
برای مثال، استفاده از محصولات و صنایع‌دستی بومی در هتل‌ها و مراکز پذیرایی، کاهش مصرف پلاستیک و مواد یک‌بارمصرف، استفاده مجدد از منابع و تجهیزات، مدیریت پسماند، حمایت از تولیدکنندگان محلی و احیای بناهای تاریخی برای کاربری‌های گردشگری، از جمله اقداماتی است که می‌تواند در چارچوب گردشگری چرخشی تعریف شود.
در این رویکرد، گردشگر تنها مصرف‌کننده خدمات نیست، بلکه بخشی از زنجیره‌ای محسوب می‌شود که می‌تواند به رونق کسب‌وکارهای محلی، حفظ میراث فرهنگی و کاهش فشار بر منابع شهری کمک کند.
بازارسازی؛ مهم‌ترین اولویت گردشگری چرخشی تهران
یکی از مهم‌ترین بخش‌های پژوهش مرکز مطالعات و برنامه‌ریزی شهر تهران، اولویت‌بندی عوامل مؤثر بر توسعه گردشگری چرخشی است. این پژوهش با استفاده از روش تحلیل شبکه‌ای و بررسی دیدگاه کارشناسان و صاحب‌نظران، عوامل مختلف را ارزیابی و رتبه‌بندی کرده است.
بر اساس نتایج نهایی این ارزیابی، «بازارسازی» با ضریب ۰.۱۲۹۸۷۶ در جایگاه نخست قرار گرفته است. پس از آن، «اقتصاد بازار» با ضریب ۰.۱۲۹۲۶۳ رتبه دوم را به خود اختصاص داده است. نزدیکی ضرایب این دو عامل نشان می‌دهد که ایجاد بازار مناسب و فراهم کردن بستر اقتصادی برای فعالیت کسب‌وکارهای مرتبط، از مهم‌ترین پیش‌نیازهای توسعه گردشگری چرخشی در تهران به شمار می‌رود.
این اولویت‌بندی نشان می‌دهد که توسعه گردشگری چرخشی بدون ایجاد تقاضای واقعی، شناسایی بازارهای هدف و فراهم کردن امکان عرضه محصولات و خدمات متناسب با نیاز گردشگران، به نتیجه مطلوب نخواهد رسید.
در واقع، ظرفیت‌های گردشگری زمانی به ارزش اقتصادی تبدیل می‌شوند که میان جاذبه‌ها، خدمات، تولیدکنندگان، سرمایه‌گذاران و مصرف‌کنندگان ارتباط مؤثری برقرار شود. برای نمونه، صنایع‌دستی، محصولات فرهنگی، خوراک‌های بومی، خدمات اقامتی و تجربه‌های گردشگری محلی می‌توانند در قالب یک زنجیره اقتصادی به یکدیگر متصل شوند و سهم بیشتری از هزینه‌کرد گردشگران را در اقتصاد محلی نگه دارند.
از این منظر، بازارسازی تنها به تبلیغات و معرفی جاذبه‌ها محدود نیست، بلکه شامل طراحی محصولات گردشگری، توسعه کانال‌های فروش، ایجاد ارتباط میان کسب‌وکارها و شناسایی فرصت‌های جدید اقتصادی نیز می‌شود.
آموزش و تنوع‌بخشی در جایگاه سوم و چهارم
در رتبه‌بندی این پژوهش، آموزش‌دهی با ضریب ۰.۰۸۱۰۶۷ در جایگاه سوم و تنوع‌بخشی با ضریب ۰.۰۸۱۰۶۶ در رتبه چهارم قرار گرفته‌اند. نزدیکی بسیار زیاد این دو ضریب نشان‌دهنده اهمیت هم‌زمان ارتقای دانش و مهارت فعالان گردشگری و گسترش تنوع محصولات و خدمات در این حوزه است.
آموزش در گردشگری چرخشی تنها به آموزش راهنمایان یا کارکنان مراکز اقامتی محدود نمی‌شود، بلکه گردشگران، صاحبان کسب‌وکارها، سرمایه‌گذاران، مدیران شهری و جوامع میزبان را نیز در بر می‌گیرد.
آشنایی گردشگران با شیوه‌های صحیح مصرف، کاهش تولید پسماند، احترام به فرهنگ جامعه میزبان و حفاظت از جاذبه‌های تاریخی و طبیعی، می‌تواند در کاهش پیامدهای منفی سفر مؤثر باشد. از سوی دیگر، آموزش فعالان اقتصادی درباره روش‌های کاهش هزینه، استفاده مجدد از منابع، مدیریت پسماند و طراحی خدمات سازگار با محیط‌زیست، زمینه را برای گسترش کسب‌وکارهای مبتنی بر اقتصاد چرخشی فراهم می‌کند.
تنوع‌بخشی نیز از آن جهت اهمیت دارد که گردشگری شهری نباید تنها به چند جاذبه شناخته‌شده یا فعالیت‌های محدود تفریحی وابسته باشد. تهران ظرفیت توسعه گونه‌های مختلف گردشگری از جمله گردشگری تاریخی، فرهنگی، هنری، معماری، خوراک، طبیعت‌گردی شهری و گردشگری خلاق را دارد.
گسترش این محصولات می‌تواند زمینه توزیع متوازن‌تر گردشگران در مناطق مختلف شهر، افزایش مدت اقامت و ایجاد فرصت‌های اقتصادی جدید را فراهم کند.
انگیزه‌های اقتصادی و احیای ظرفیت‌های شهری
عامل انگیزشی و تشویقی با ضریب ۰.۰۷۸۷۰۴ در رتبه پنجم این پژوهش قرار گرفته است. این جایگاه بیانگر اهمیت مشوق‌ها در ترغیب فعالان بخش خصوصی و سایر ذی‌نفعان به مشارکت در توسعه گردشگری چرخشی است.
تسهیلات مالی، حمایت از سرمایه‌گذاری، ایجاد بازارچه‌های بومی، حمایت از کارآفرینان و فراهم کردن زمینه فعالیت کسب‌وکارهای نوآور، از جمله ابزارهایی هستند که می‌توانند انگیزه ورود سرمایه و مشارکت اقتصادی را افزایش دهند.
پس از آن، احیا و بازسازی با ضریب ۰.۰۶۰۴۴۰ در رتبه ششم قرار دارد. این موضوع به‌ویژه برای شهری مانند تهران که از مجموعه‌ای از بناهای تاریخی، محله‌های قدیمی و فضاهای دارای ارزش فرهنگی برخوردار است، اهمیت دارد.
احیای بناهای تاریخی و استفاده مجدد از فضاهای موجود برای فعالیت‌های فرهنگی، اقامتی، هنری و گردشگری، می‌تواند بدون نیاز به توسعه کالبدی گسترده، ظرفیت‌های تازه‌ای برای جذب گردشگر ایجاد کند. در این رویکرد، بناهای ارزشمند شهری علاوه بر حفظ هویت تاریخی خود، به منابع مولد اقتصادی تبدیل می‌شوند.
پایداری دیجیتال با ضریب ۰.۰۳۹۱۸۴ و نوآوری با ضریب ۰.۰۳۹۱۸۳ نیز در رتبه‌های هفتم و هشتم قرار دارند. این دو عامل بر نقش فناوری و ایده‌های جدید در بهبود زنجیره خدمات گردشگری تأکید می‌کنند.
استفاده از سامانه‌های هوشمند برای معرفی جاذبه‌ها، مدیریت رزرو و خدمات، اطلاع‌رسانی درباره ظرفیت مراکز گردشگری و توسعه کسب‌وکارهای دیجیتال می‌تواند به افزایش بهره‌وری و بهبود تجربه گردشگران کمک کند.
ظرفیت‌های اجتماعی و فرهنگی گردشگری چرخشی
پژوهش مرکز مطالعات و برنامه‌ریزی شهر تهران، توسعه گردشگری چرخشی را از منظر اجتماعی و فرهنگی نیز مورد بررسی قرار داده است.
بر اساس یافته‌های مطرح‌شده در این پژوهش، گردشگری می‌تواند به ایجاد اشتغال و درآمد، بهبود زیرساخت‌های محلی، افزایش سرمایه‌گذاری و توسعه خدمات شهری کمک کند. همچنین ارتباط گردشگران با جامعه میزبان، زمینه تبادل فرهنگی، آشنایی با شیوه‌های زندگی دیگر جوامع و معرفی هنرها و صنایع‌دستی محلی را فراهم می‌کند.
در تهران، این ظرفیت می‌تواند در قالب معرفی محله‌های تاریخی، توسعه رویدادهای فرهنگی و هنری، برگزاری برنامه‌های مرتبط با میراث ناملموس، حمایت از هنرمندان و گسترش بازارهای محصولات بومی مورد استفاده قرار گیرد.
از سوی دیگر، مشارکت جامعه میزبان در برنامه‌ریزی و مدیریت گردشگری، یکی از موضوعات مهم در توسعه پایدار این صنعت است. هر اندازه شهروندان سهم بیشتری در فعالیت‌های اقتصادی گردشگری داشته باشند، امکان توزیع منافع حاصل از این صنعت در سطح جامعه افزایش پیدا می‌کند.
البته پژوهش به پیامدهای احتمالی منفی گردشگری نیز اشاره کرده است؛ از جمله افزایش ترافیک، ازدحام، آسیب به میراث تاریخی، تغییر در اصالت صنایع‌دستی و بروز تعارض‌های فرهنگی. بنابراین مدیریت ظرفیت پذیرش گردشگران، آموزش و اطلاع‌رسانی و مشارکت مردم در برنامه‌ریزی از جمله ضرورت‌های این حوزه محسوب می‌شود.
محیط‌زیست؛ بخش جدایی‌ناپذیر توسعه گردشگری
یکی دیگر از ابعاد مورد توجه در این پژوهش، آثار زیست‌محیطی گردشگری چرخشی است. توسعه گردشگری در صورت مدیریت نامناسب می‌تواند به افزایش آلودگی هوا، آب و خاک، تولید پسماند، تخریب منابع طبیعی، آسیب به حیات وحش و افزایش فشار بر فضاهای سبز منجر شود.
در مقابل، گردشگری چرخشی می‌تواند با افزایش آگاهی عمومی، حمایت از حفاظت منابع طبیعی، بهسازی محیط‌های گردشگری و تقویت همکاری بخش عمومی و خصوصی، به حفظ ظرفیت‌های محیطی شهر کمک کند.
در این چارچوب، مدیریت پسماند در مراکز گردشگری، استفاده بهینه از انرژی و آب، کاهش مصرف محصولات یک‌بارمصرف، توسعه حمل‌ونقل عمومی و تشویق کسب‌وکارها به استفاده از محصولات سازگار با محیط‌زیست، از جمله اقداماتی هستند که می‌توانند آثار زیست‌محیطی فعالیت‌های گردشگری را کاهش دهند.
پژوهش همچنین بر اهمیت حفظ باغ‌ها و اراضی کشاورزی، جلوگیری از فعالیت‌های ناسازگار با محیط طبیعی و تقویت مشارکت عمومی در حفاظت از منابع تأکید دارد.
از شناسایی ظرفیت‌ها تا طراحی برنامه اجرایی
در بخش بررسی موانع توسعه گردشگری چرخشی، پژوهش به مجموعه‌ای از عوامل قانونی، سازمانی، فناورانه، بازاری، مالی و فرهنگی و اجتماعی اشاره می‌کند.
فقدان برنامه‌ریزی راهبردی، ضعف هماهنگی میان بخش‌های مختلف، محدودیت منابع مالی، نبود مدل‌های کسب‌وکار کارآمد، کمبود زیرساخت‌های جمع‌آوری و بازیافت، فقدان نظام اطلاعاتی برای ردیابی مواد بازیافتی و آگاهی محدود مصرف‌کنندگان از جمله موارد مطرح‌شده در این بخش است.
همچنین نداشتن شبکه لجستیک معکوس منسجم، هزینه بالای جمع‌آوری و تفکیک پسماند و تردید درباره کیفیت محصولات بازسازی‌شده و بازیافتی از دیگر موضوعاتی هستند که می‌توانند بر توسعه این الگو اثر بگذارند.
در بخش راهکارها نیز بر تحلیل بازار گردشگری چرخشی تهران و سایر شهرها از منظر تاب‌آوری و رقابت‌پذیری، تحلیل زنجیره ارزش گردشگری چرخشی، شناسایی ظرفیت‌های بالقوه و بالفعل گردشگری خلاق و تدوین برنامه اجرایی تأکید شده است.
توسعه زیست‌بوم نوآوری برای حل چالش‌های شناسایی‌شده، حمایت از استارت‌آپ‌های خلاق در حوزه گردشگری چرخشی، توسعه محصولات، خدمات و فناوری‌های جدید و تنظیم چارچوب‌های مرتبط با طرح‌های توسعه گردشگری چرخشی از جمله محورهای پیشنهادی این پژوهش هستند.
در کنار این موارد، هماهنگی میان دستگاه‌های مسئول و بخش خصوصی نیز اهمیت ویژه‌ای دارد؛ چراکه گردشگری ماهیتی فرابخشی دارد و تحقق اهداف آن به همکاری نهادهای مختلف در حوزه‌های مدیریت شهری، میراث فرهنگی، محیط‌زیست، حمل‌ونقل و اقتصاد وابسته است.
تهران و ضرورت تغییر نگاه به گردشگری
یافته‌های پژوهش مرکز مطالعات و برنامه‌ریزی شهر تهران نشان می‌دهد که توسعه گردشگری چرخشی، پیش از هر چیز به ایجاد پیوند میان ظرفیت‌های شهری و فرصت‌های اقتصادی وابسته است. قرار گرفتن بازارسازی و اقتصاد بازار در صدر اولویت‌ها و جایگاه بالای آموزش و تنوع‌بخشی، بر اهمیت نگاه اقتصادی و هم‌زمان توانمندسازی فعالان این حوزه تأکید دارد.
در چنین الگویی، گردشگری تنها به معنای افزایش تعداد بازدیدکنندگان یا معرفی جاذبه‌های شهر نیست؛ بلکه هدف آن ایجاد زنجیره‌ای از فعالیت‌های اقتصادی، فرهنگی و خدماتی است که در آن منابع موجود به شکل مؤثرتری مورد استفاده قرار گیرند و منافع حاصل از گردشگری در سطح شهر توزیع شود.
تهران برای بهره‌گیری از این الگو، ظرفیت‌های متنوعی در اختیار دارد؛ از محله‌ها و بناهای تاریخی گرفته تا مراکز فرهنگی و هنری، صنایع‌دستی، خوراک محلی، فضاهای طبیعی و کسب‌وکارهای خلاق. اتصال این ظرفیت‌ها به یکدیگر در قالب محصولات و خدمات گردشگری می‌تواند به شکل‌گیری تجربه‌های متنوع‌تر برای گردشگران و فرصت‌های اقتصادی پایدارتر برای شهروندان منجر شود.
به این ترتیب، گردشگری چرخشی می‌تواند زمینه‌ای برای بازتعریف رابطه میان اقتصاد شهری، فرهنگ و محیط‌زیست باشد؛ رویکردی که در آن توسعه گردشگری نه با افزایش مصرف منابع، بلکه با افزایش ارزش‌آفرینی از ظرفیت‌های موجود سنجیده می‌شود.
نظر شما