به گزارش خبرنگار فرهنگی خبرگزاری شبستان، نشست خبری معاونت میراث فرهنگی اداره کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی استان تهران، صبح امروز یکشنبه ۱۷ آبان‌ماه، با حضور مرتضی ادیب‌زاده، معاون میراث فرهنگی این اداره کل، برگزار شد.
در این نشست «مرتضی ادیب‌زاده»، معاون میراث فرهنگی اداره کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی استان تهران با اشاره به آسیب‌های واردشده به بناهای تاریخی استان تهران در جریان جنگ رمضان اظهار کرد: در این جنگ، ۶۷ بنای تاریخی تهران در سطوح مختلف دچار آسیب شدند که با توجه به میزان خسارت‌های وارده، در پنج سطح دسته‌بندی شده‌اند.
وی با بیان اینکه شرایط جنگی و تشدید حملات در نقاط مختلف شهر تهران، وضعیت ویژه‌ای را برای حفاظت از آثار تاریخی ایجاد کرده بود، افزود: همکاران ما در معاونت میراث فرهنگی، حتی در روزهای تعطیل، به‌صورت مستمر در میدان حضور داشتند و روند مستندسازی، سرکشی و بررسی وضعیت بناهای تاریخی آسیب‌دیده را دنبال کردند.
خسارت‌های جدی به کاخ گلستان و مجموعه سعدآباد
معاون میراث فرهنگی اداره کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی استان تهران با اشاره به آسیب‌های واردشده به مجموعه‌های تاریخی پایتخت تصریح کرد: بخش قابل توجهی از خسارت‌ها متوجه مجموعه تاریخی ثبت جهانی کاخ گلستان و مجموعه تاریخی‌فرهنگی سعدآباد شده است که مستندسازی و برآوردهای کارشناسی درباره این مجموعه‌ها انجام شده و گزارش‌های مربوطه در دست بررسی است.
ادیب‌زاده با بیان اینکه میزان آسیب‌ها از شکستن درها و پنجره‌ها تا تخریب‌های گسترده و حتی تخریب کامل برخی بخش‌ها متغیر است، گفت: متأسفانه حدود ۱۰ بنای ثبت ملی با آسیب‌های بیش از ۷۰ درصد مواجه شده‌اند که وضعیت آن‌ها بسیار جدی است و نیازمند اقدامات فوری حفاظتی هستند.
وی ادامه داد: برآوردهای کارشناسی اولیه از خسارت‌های واردشده به ۶۷ بنای تاریخی استان تهران، بیش از ۲.۷ همت است. این رقم، خسارت‌های کارشناسی‌شده مجموعه کاخ گلستان و سعدآباد را شامل نمی‌شود.
معاون میراث فرهنگی استان تهران با اشاره به ضرورت تأمین منابع مالی برای حفاظت اضطراری از بناهای آسیب‌دیده اظهار کرد: در حال رایزنی با دستگاه‌ها و ارگان‌های مختلف هستیم تا منابع مالی لازم برای حفاظت اضطراری از این آثار تأمین شود. با توجه به شرایط موجود، اولویت‌بندی اقدامات بر اساس میزان آسیب، حساسیت بناها و ضرورت حفاظت از آن‌ها انجام می‌شود.
مستندسازی آثار پیش از آواربرداری
ادیب‌زاده با اشاره به ضرورت مستندسازی دقیق آثار تاریخی پیش از آغاز عملیات آواربرداری و پاک‌سازی گفت: یکی از نگرانی‌های ما این بود که پس از آسیب‌دیدگی بناها، دستگاه‌های مختلف بلافاصله عملیات آواربرداری یا پاک‌سازی را آغاز کنند و در این فرایند، شواهد تاریخی و مواد فرهنگی از بین برود.
وی افزود: به همین دلیل، تلاش کردیم با حضور کارشناسان میراث فرهنگی، تمامی آسیب‌ها را مستند کنیم و در مواردی که امکان حضور مستقیم همکاران ما در محل وجود نداشت، از دستگاه‌های مربوطه درخواست کردیم مستندسازی‌های لازم را انجام دهند و مستندات را در اختیار میراث فرهنگی قرار دهند.
معاون میراث فرهنگی استان تهران با تأکید بر همکاری شهرداری تهران در این زمینه خاطرنشان کرد: در بسیاری از موارد، همکاران ما در کوتاه‌ترین زمان ممکن در محل بناهای آسیب‌دیده حاضر شدند و با نظارت کارشناسی، مستندسازی و بررسی وضعیت آثار را انجام دادند.
انتقال اموال موزه‌ای به مخازن امن؛ هیچ شیء تاریخی آسیب ندید
ادیب‌زاده با اشاره به اقدامات حفاظتی انجام‌شده در موزه‌های استان تهران اظهار کرد: خوشبختانه با تمهیداتی که پیش از جنگ و در جریان جنگ ۱۲ روزه اندیشیده شده بود، اموال تاریخی و فرهنگی موزه‌ها به مخازن امن منتقل شدند و در جریان جنگ رمضان هیچ‌یک از اشیای موزه‌ای آسیب ندیدند.
وی افزود: موزه آبگینه و موزه رضا عباسی در معرض موج حملات و ترکش‌ها قرار گرفتند و آسیب‌هایی به ساختمان آن‌ها وارد شد که این آسیب‌ها در روزهای نخست برطرف شد؛ اما هیچ شیء موزه‌ای در جریان جنگ آسیب ندید.
معاون میراث فرهنگی استان تهران با اشاره به همکاری با سازمان یونسکو گفت: در جریان جنگ رمضان و با همکاری کارشناسان یونسکو، فرم‌های حفاظت اضطراری برای شش موزه اصلی استان تهران، بر اساس اولویت‌بندی‌های انجام‌شده، تکمیل و به زبان انگلیسی برای این سازمان ارسال شد.
ادیب‌زاده ادامه داد: در این فرم‌ها، اطلاعات مربوط به موقعیت موزه‌ها، آثار موجود، میزان حساسیت مجموعه‌ها و شعاع ایمنی مورد نیاز درج شد. این اقدامات با وجود محدودیت‌های دسترسی به اینترنت و منابع اطلاعاتی، به‌صورت شبانه‌روزی انجام شد.
مطالعات بافت‌های تاریخی تهران، دماوند و ورامین
معاون میراث فرهنگی اداره کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی استان تهران در بخش دیگری از سخنان خود به اقدامات انجام‌شده در حوزه بافت‌های تاریخی اشاره کرد و گفت: از نیمه دوم سال گذشته، با توجه به افزایش تهدیدها و ضرورت حفاظت از بافت‌های تاریخی، مطالعات و اقدامات مرتبط با بافت‌های تاریخی تهران، دماوند و ورامین در دستور کار قرار گرفت.
وی افزود: در همین راستا، تفاهم‌نامه‌ای میان اداره کل میراث فرهنگی استان تهران و مجموعه مدیریت شهری منعقد شد تا مطالعات بافت‌های تاریخی دماوند و ورامین به‌صورت مشترک انجام شود. تأمین منابع مالی و مدیریت مالی پروژه بر عهده مجموعه شهرسازی و شرح خدمات، نظارت و تدوین ضوابط بر عهده میراث فرهنگی است.
ادیب‌زاده ابراز امیدواری کرد که این دو پروژه ضروری برای شهرهای تاریخی دماوند و ورامین تا پایان سال به سرانجام برسد.
وی با اشاره به تکمیل مطالعات بافت تاریخی سنگلج تهران گفت: در گذشته، ضوابط مربوط به بافت تاریخی سنگلج به‌صورت پهنه‌ای و بدون توجه کافی به وضعیت پلاک‌ها و آثار ثبت‌شده تدوین شده بود؛ اما از سال گذشته، فرایند بازنگری و اصلاح ضوابط با انجام بازدیدهای میدانی و بررسی‌های کارشناسی آغاز شد و مطالعات این بافت به‌صورت پلاک‌به‌پلاک به پایان رسید.
معاون میراث فرهنگی استان تهران ادامه داد: مطالعات بافت تاریخی عودلاجان نیز با همین رویکرد انجام شد و ضوابط اختصاصی آن تدوین شد. همچنین محدوده عودلاجان غربی، با وسعتی حدود ۱۵۰ هکتار و شامل سه بخش شرقی، میانی و غربی، به دلیل قرارگیری در مجاورت محدوده‌های حساس تاریخی تهران، در اولویت مطالعات قرار گرفت.
ادیب‌زاده خاطرنشان کرد: مطالعات این دو بافت تاریخی به‌صورت پلاک‌به‌پلاک و با برداشت‌های جامع انجام شد و ضوابط آن‌ها به تصویب رسید. این ضوابط امسال ابلاغ شده و اکنون در مرحله استعلام‌های شهرداری قرار دارد.
آماده‌سازی بیش از ۲۵ پرونده ثبتی در استان تهران
وی در ادامه با اشاره به اقدامات حوزه ثبت آثار تاریخی گفت: در سال گذشته، حدود ۲۰ بنای تاریخی در استان تهران به ثبت ملی رسید و یک پرونده نیز در مرحله بررسی اعتراض قرار دارد.
معاون میراث فرهنگی استان تهران افزود: امسال نیز با وجود شرایط خاص، بیش از ۲۵ پرونده ثبتی را برای ثبت ملی آماده کرده‌ایم. همچنین ۱۶ اثر از استان تهران به ثبت ملی رسیده که بخش قابل توجهی از آن‌ها مربوط به شهرستان ورامین و سایر شهرستان‌های استان است و تعدادی نیز در شهر تهران قرار دارند.
ادیب‌زاده با بیان اینکه آثار ثبت‌شده از دوره‌های مختلف تاریخی را شامل می‌شوند، اظهار کرد: این آثار طیف متنوعی از بناهای معماری تا آثار تاریخی متعلق به دوره‌های قدیمی‌تر را در بر می‌گیرند.
افزایش قاچاق اموال تاریخی و فرهنگی در شرایط جنگی
معاون میراث فرهنگی استان تهران در بخش دیگری از این نشست با اشاره به افزایش قاچاق اموال تاریخی و فرهنگی گفت: متأسفانه از زمان جنگ ۱۲ روزه، به‌ویژه در جریان جنگ اخیر، شاهد افزایش قابل توجه قاچاق اموال تاریخی و فرهنگی بوده‌ایم که بخشی از آن ناشی از سوءاستفاده قاچاقچیان از شرایط جنگی کشور است.
وی افزود: در این زمینه، چندین پرونده با همکاری و هوشیاری نیروهای انتظامی و امنیتی به کشفیات قابل توجهی منجر شده است. آخرین پرونده در شهر تهران، مربوط به کشف بیش از ۲۰۰ قطعه اثر تاریخی و فرهنگی ارزشمند است که از جمله آن‌ها می‌توان به آجرهای لعاب‌دار بوکان، کتیبه‌ها و آجرنوشته‌های ایلامی و آثار متعلق به دوره‌های مختلف تاریخی اشاره کرد.
ادیب‌زاده با بیان اینکه تهران به یکی از مراکز تجمیع و انتقال اموال تاریخی قاچاق در کشور تبدیل شده است، تصریح کرد: در کشفیات انجام‌شده در تهران، آثاری از مناطق مختلف کشور، از لرستان و تالش تا خراسان، سیستان‌وبلوچستان و جیرفت کرمان، مشاهده می‌شود که به‌صورت غیرقانونی و از طریق حفاری‌های غیرمجاز به دست آمده‌اند.
وی ادامه داد: خوشبختانه بخش قابل توجهی از این اموال در عملیات‌های مختلف توسط دستگاه‌های امنیتی و انتظامی کشف شده و پس از طی مراحل قضایی، به مخازن امن منتقل شده‌اند.
معاون میراث فرهنگی استان تهران با اشاره به ماهیت قاچاق اموال تاریخی و فرهنگی گفت: قاچاق اموال تاریخی، با شکل‌گیری بازار سیاه و ایجاد تجارت غیرقانونی، به‌تدریج به یک جریان بازتولیدشونده تبدیل می‌شود و افراد جدیدی را به واسطه سودآوری این بازار جذب می‌کند.
همکاری شبانه‌روزی برای حفاظت از آثار تاریخی
ادیب‌زاده در ادامه با اشاره به تلاش‌های نیروهای یگان حفاظت میراث فرهنگی در جریان جنگ رمضان اظهار کرد: در شرایط جنگی، حفاظت از بناها و محوطه‌های تاریخی به وضعیت اضطراری تبدیل شد و نیروهای یگان حفاظت استان تهران، هم‌پای کارشناسان میراث فرهنگی، در این مسیر تلاش کردند.
وی افزود: در برخی موارد، برای انتقال اموال تاریخی و فرهنگی از شهرستان‌ها به مراکز امن در تهران، مسیرهای انتقال در معرض حملات قرار داشتند و همکاران ما با وجود دشواری‌های فراوان، تلاش کردند سلامت اشیا و امنیت محل نگهداری آن‌ها را تضمین کنند.
معاون میراث فرهنگی استان تهران با قدردانی از تلاش نیروهای یگان حفاظت گفت: در برخی مقاطع، نیروهای این یگان چند شیفت متوالی فعالیت کردند تا در بازه‌های اضطراری، انتقال اموال تاریخی به مناطق امن انجام شود و شرایط به وضعیت پایدارتر برسد.
کمبود نیروی انسانی و تجهیزات در یگان حفاظت میراث فرهنگی
ادیب‌زاده در پاسخ به پرسشی درباره کمبود نیروی انسانی و تجهیزات در یگان حفاظت میراث فرهنگی استان تهران گفت: یگان حفاظت از ابتدای تشکیل با کمبود نیرو و تجهیزات مواجه بوده است و تصمیم‌هایی که طی سال‌های گذشته در زمینه تبدیل وضعیت نیروها و تغییر حوزه فعالیت آن‌ها اتخاذ شده، بر ظرفیت عملیاتی این مجموعه تأثیر گذاشته است.
وی افزود: اگرچه ممکن است در آمارها تعداد نیروهای یگان حفاظت قابل توجه به نظر برسد، اما در عمل بخشی از این نیروها به بخش‌های کارشناسی و اداری منتقل شده‌اند و تعداد نیروهای فعال در حوزه حفاظت میدانی کمتر از نیاز واقعی است.
معاون میراث فرهنگی استان تهران با اشاره به گستردگی جغرافیایی استان و پراکندگی آثار تاریخی تصریح کرد: در استان‌های بزرگ، به دلیل وسعت مناطق و پراکندگی آثار، نیروهای موجود امکان پوشش کامل همه محوطه‌ها و بناهای تاریخی را ندارند. بررسی جزئیات مربوط به کمبود نیرو و تجهیزات یگان حفاظت، نیازمند ارائه توضیحات تکمیلی از سوی فرماندهی یگان حفاظت استان تهران است.
این بخش را می‌توان به گزارش قبلی اضافه کرد. با توجه به محتوای سخنان مرتضی ادیب‌زاده، بهتر است این قسمت پس از بخش «مطالعات بافت‌های تاریخی تهران، دماوند و ورامین» و پیش از بخش «آماده‌سازی بیش از ۲۵ پرونده ثبتی در استان تهران» قرار گیرد.
ضرورت پیوند اقتصاد گردشگری شهری با حفاظت از خانه‌های تاریخی
معاون میراث فرهنگی اداره کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی استان تهران با اشاره به چالش‌های نگهداری خانه‌های تاریخی و ضرورت حمایت از مالکان این بناها اظهار کرد: برای بناهای تاریخی ثبت ملی، علاوه بر ضوابط اختصاصی، ضوابط عمومی حریم نیز در نظر گرفته شده است. از سال ۱۳۹۹، ضوابط عمومی حریم برای بناهای تاریخی ثبت ملی وجود دارد که عرصه‌های پیرامونی و ساخت‌وسازهای اطراف این آثار را تحت تأثیر قرار می‌دهد.
مرتضی ادیب‌زاده با تأکید بر ضرورت ایجاد تعادل میان حفاظت از آثار تاریخی و حقوق مالکان افزود: تلاش کرده‌ایم در تدوین و اجرای ضوابط، تعادل مناسبی ایجاد کنیم؛ چراکه هزینه نگهداری و مرمت یک خانه تاریخی بسیار بالاست و ممکن است از توان مالی مالک آن خارج باشد.
وی با بیان اینکه ثبت ملی یک اثر به‌تنهایی تضمین‌کننده حفاظت و نگهداری آن نیست، تصریح کرد: پس از ثبت ملی، اقدامات اداری از جمله صدور لوح ثبتی و تعیین ضوابط حفاظتی انجام می‌شود، اما حمایت‌های مالی ما از مالکان به میزان اعتبارات و ظرفیت‌های بودجه‌ای موجود بستگی دارد. با وجود اولویت‌های متعدد، امکان رسیدگی و حمایت کامل از تمامی بناهای تاریخی وجود ندارد.
معاون میراث فرهنگی استان تهران با اشاره به ظرفیت‌های اقتصادی خانه‌های تاریخی گفت: می‌توان با تعریف بسته‌های متنوع در حوزه گردشگری و گردشگری شهری، جذابیت اقتصادی این بناها را افزایش داد و زمینه حضور سرمایه‌گذاران بخش خصوصی را فراهم کرد.
ادیب‌زاده ادامه داد: در محله‌های مختلف تهران، نمونه‌های موفقی از مشارکت بخش خصوصی و مالکان در حفاظت از خانه‌های تاریخی وجود دارد. برخی مالکان با وجود طولانی شدن فرایند مرمت، حتی تا ۱۰ سال، همچنان بر حفظ خانه‌های تاریخی و میراث به‌جامانده از گذشتگان خود تأکید داشته‌اند. این موضوع در کنار مطالبه‌گری مردم برای نگهداری از آثار تاریخی، نشان‌دهنده اهمیت اجتماعی حفاظت از این بناهاست.
وی با تأکید بر اینکه نمی‌توان انتظار داشت منابع مالی نامحدودی برای حمایت از تمامی خانه‌های تاریخی وجود داشته باشد، خاطرنشان کرد: مسئله اصلی این است که اقتصاد گردشگری شهری را به‌گونه‌ای با خانه‌های تاریخی پیوند دهیم که برای مالکان آن‌ها درآمد پایدار ایجاد شود و مالکان بتوانند از حق قانونی خود برای بهره‌برداری از ملکشان برخوردار شوند؛ در عین حال، انتظار داریم آثار تاریخی شهر به‌طور کامل حفظ شوند.
معاون میراث فرهنگی استان تهران با اشاره به برخی موارد تخریب و ساخت‌وساز در محدوده‌های تاریخی تهران گفت: در سال گذشته، دو مورد در محدوده مقابل کاخ گلستان مطرح شد که بازتاب گسترده‌ای داشت. حفاظت از بناهای تاریخی در کنار توجه به حقوق مالکان و ضرورت ایجاد سازوکارهای اقتصادی پایدار، از موضوعات مهمی است که باید در مدیریت بافت‌های تاریخی مورد توجه قرار گیرد.
نظر شما