دکتر «کیهان‌نیا»، روان شناس و نویسنده در گفت‌وگو با خبرنگار فرهنگ و اجتماع خبرگزاری شبستان، با تشریح مفهوم تاب‌آوری اجتماعی و ضرورت تقویت آن در شرایط جنگی اظهار کرد: تاب‌آوری به معنای برخورداری از توان مقابله با مشکلات، حوادث، ناهنجاری‌ها و شرایط دشوار زندگی است؛ به این معنا که افراد بتوانند در مواجهه با بحران‌ها، ضمن سازگاری با شرایط، اقدامات لازم را برای مدیریت وضعیت انجام دهند.
وی افزود: شرایط جنگی، وضعیتی کاملاً استثنایی و بحرانی است و در چنین موقعیتی باید تمام توان، همت و حوصله خود را برای مدیریت شرایط به کار بگیریم. البته باید به این نکته توجه داشته باشیم که بحران‌ها همیشگی نیستند و سرانجام پایان می‌یابند؛ بنابراین نباید امید خود را از دست بدهیم، دچار عصبانیت و ترس شویم یا اجازه دهیم نگرانی بر زندگی روزمره ما غلبه کند.
این روان‌شناس با اشاره به ضرورت افزایش توانمندی فردی و اجتماعی در مواجهه با محدودیت‌های ناشی از جنگ تصریح کرد: در چنین شرایطی ممکن است با کمبودهایی در زمینه امکانات رفاهی مواجه شویم یا خدماتی مانند گاز و سایر امکانات برای مدتی دچار اختلال شود. آنچه اهمیت دارد، این است که بتوانیم با صبر، حوصله و مدیریت شرایط، این محدودیت‌ها را پشت سر بگذاریم.
اخبار تأییدنشده، اضطراب و نگرانی را به درون خانواده‌ها منتقل می‌کند
کیهان‌نیا در ادامه با اشاره به نقش اخبار و اطلاعات منتشرشده در فضای رسانه‌ای بر وضعیت روانی جامعه گفت: یکی از اشتباهاتی که ممکن است در شرایط بحرانی مرتکب شویم، توجه بیش از اندازه به اخبار و اطلاعاتی است که از سوی برخی رسانه‌های معاند و شبکه‌های ماهواره‌ای منتشر می‌شود؛ اخباری که گاهی با هدف ایجاد استرس، نگرانی و اضطراب در جامعه مطرح می‌شوند.
این روان‌شناس با تأکید بر ضرورت مدیریت دریافت اخبار خاطرنشان کرد: توصیه من به مردم این است که در شرایط بحرانی به اخبار شبکه‌های ماهواره‌ای و منابع غیرموثق توجه نکنند؛ چراکه بسیاری از این اطلاعات می‌تواند ذهن افراد را در وضعیت نامتعادل قرار دهد. ما لزوماً تخصص و دانش لازم برای تحلیل و ارزیابی همه این اخبار را نداریم و مواجهه مداوم با آنها می‌تواند اضطراب و نگرانی را افزایش دهد.وی ادامه داد: انتشار مطالبی درباره تجزیه ایران، وقوع جنگ داخلی یا حملات احتمالی، ذهن مردم را درگیر می‌کند و آنان را از زندگی عادی و روزمره دور می‌سازد. در نتیجه، این نگرانی‌ها و اضطراب‌ها ممکن است به شکل خشم، عصبانیت و تنش در روابط خانوادگی بروز پیدا کند و حتی موجب اختلاف میان اعضای خانواده شود.
این روان‌شناس با تأکید بر ضرورت مدیریت دریافت اخبار خاطرنشان کرد: توصیه من به مردم این است که در شرایط بحرانی به اخبار شبکه‌های ماهواره‌ای و منابع غیرموثق توجه نکنند؛ چراکه بسیاری از این اطلاعات می‌تواند ذهن افراد را در وضعیت نامتعادل قرار دهد. ما لزوماً تخصص و دانش لازم برای تحلیل و ارزیابی همه این اخبار را نداریم و مواجهه مداوم با آنها می‌تواند اضطراب و نگرانی را افزایش دهد.
این نویسنده تصریح کرد: افراد باید اخبار ضروری را به میزان محدود و از منابع رسمی و مورد تأیید دنبال کنند و از پیگیری مداوم اخبار و تحلیل‌های مختلف بپرهیزند. با این کار، آرامش بیشتری در محیط خانه و خانواده برقرار می‌شود و افراد می‌توانند فعالیت‌های عادی زندگی خود را ادامه دهند.
ورزش، طبیعت‌گردی و معاشرت‌های مثبت؛ راهکارهایی برای تقویت تاب‌آوری روانی
وی با اشاره به پیامدهای روانی و اجتماعی جنگ و ضرورت پیشگیری از تبدیل فشارهای روانی به آسیب‌های عمیق‌تر اظهار کرد: مردم در شرایط بحرانی باید از معاشرت با افراد منفی‌باف، ناامید و مأیوس تا حد امکان پرهیز کنند؛ زیرا چنین ارتباطاتی می‌تواند انرژی منفی و احساس ناامیدی را در افراد تقویت کند.
این روان‌شناس، پیاده‌روی، استفاده از هوای آزاد، حضور در طبیعت و بهره‌مندی از نور خورشید را از جمله راهکارهای مؤثر برای حفظ تعادل روانی دانست و گفت: افراد باید حتی‌الامکان از محیط خانه خارج شوند، فعالیت بدنی و ورزش منظم داشته باشند و ارتباطات اجتماعی و خانوادگی مثبت و خوشایندی را حفظ کنند.
کیهان‌نیا با بیان اینکه خنده و نشاط در بهبود وضعیت روانی افراد تأثیرگذار است، افزود: خندیدن موجب ترشح اندورفین و تقویت احساس شادی در مغز می‌شود؛ بنابراین معاشرت‌های صمیمانه، دورهمی‌های خانوادگی سالم و فعالیت‌هایی که نشاط و شادابی را افزایش می‌دهند، می‌توانند به حفظ تعادل روانی و افزایش تاب‌آوری افراد کمک کنند.
وی همچنین نسبت به گرایش به تفریحات ناسالم و مصرف مواد مخدر در شرایط بحرانی هشدار داد و تصریح کرد: افراد باید به جای پناه بردن به رفتارهای آسیب‌زا، از ظرفیت‌های مثبت زندگی مانند ورزش، ارتباطات اجتماعی سالم، طبیعت و فعالیت‌های نشاط‌آور استفاده کنند.وی همچنین نسبت به گرایش به تفریحات ناسالم و مصرف مواد مخدر در شرایط بحرانی هشدار داد و تصریح کرد: افراد باید به جای پناه بردن به رفتارهای آسیب‌زا، از ظرفیت‌های مثبت زندگی مانند ورزش، ارتباطات اجتماعی سالم، طبیعت و فعالیت‌های نشاط‌آور استفاده کنند. هر اندازه این عوامل در زندگی افراد تقویت شود، توان مقابله آنان با فشارهای روانی و اجتماعی نیز افزایش پیدا می‌کند.
این روان‌شناس با تأکید بر تأثیر محتوای فرهنگی و رسانه‌ای بر روحیه افراد در شرایط جنگی گفت: در چنین موقعیتی بهتر است افراد از تماشای فیلم‌هایی با محوریت کشتار، خیانت، خونریزی، خشونت و صحنه‌های حزن‌انگیز پرهیز کنند؛ زیرا این محتواها می‌توانند تأثیرات منفی بر وضعیت روانی و عاطفی افراد بر جای بگذارند. وی ادامه داد: استفاده از موسیقی‌های آرامش‌بخش، نشاط‌آور و برنامه‌های مناسب رسانه ملی می‌تواند به حفظ روحیه و افزایش مقاومت روانی افراد کمک کند. در واقع، باید در انتخاب محتوایی که می‌بینیم یا می‌شنویم دقت داشته باشیم تا در این دوره حساس، تعادل روانی خود را حفظ کنیم.
کیهان‌نیا در پاسخ به پرسشی درباره نقش اعتماد عمومی و سرمایه اجتماعی در افزایش تاب‌آوری جامعه اظهار کرد: مسئولان باید در شرایط جنگی با مردم صادق و روراست باشند، واقعیت‌ها را بیان کنند و اطلاعات صحیح و قابل اعتماد در اختیار جامعه قرار دهند؛ چراکه صداقت در اطلاع‌رسانی موجب تقویت اعتماد عمومی می‌شود.اعتماد عمومی و همراهی مردم با دولت، از مؤلفه‌های عبور از بحران است
کیهان‌نیا در پاسخ به پرسشی درباره نقش اعتماد عمومی و سرمایه اجتماعی در افزایش تاب‌آوری جامعه اظهار کرد: مسئولان باید در شرایط جنگی با مردم صادق و روراست باشند، واقعیت‌ها را بیان کنند و اطلاعات صحیح و قابل اعتماد در اختیار جامعه قرار دهند؛ چراکه صداقت در اطلاع‌رسانی موجب تقویت اعتماد عمومی می‌شود.
وی با تأکید بر اینکه افزایش تاب‌آوری اجتماعی تنها به عملکرد نهادهای مسئول محدود نمی‌شود، افزود: مردم نیز باید در این شرایط با دولت همکاری کنند و مسئولیت‌های اجتماعی خود را جدی بگیرند. پرداخت مالیات، مصرف صحیح و صرفه‌جویی در آب، برق، گاز و سایر منابع از جمله وظایفی است که می‌تواند به مدیریت بهتر امکانات کشور در شرایط بحرانی کمک کند.
این روان‌شناس با اشاره به ضرورت توجه به وضعیت اقتصادی مردم در روزهای جنگ خاطرنشان کرد: در این شرایط باید از گران‌فروشی و تحمیل فشار اقتصادی بیشتر به مردم پرهیز شود و همه تلاش کنند تا با همراهی و همدلی، شرایط برای اقشار مختلف جامعه قابل تحمل‌تر شود.
کمک به نیازمندان، جلوه‌ای از مسئولیت‌پذیری اجتماعی در شرایط جنگی
کیهان‌نیا در ادامه با انتقاد از برخی هزینه‌های غیرضروری و تجملاتی در شرایط دشوار اقتصادی گفت: بهتر است مردم در چنین روزهایی از برگزاری مراسم پرهزینه، جشن‌های تجملاتی، مهمانی‌های بزرگ و مخارج غیرضروری پرهیز کنند و بخشی از این هزینه‌ها را به کمک به افراد نیازمند و آسیب‌پذیر اختصاص دهند.
اگر مردم در شرایط بحرانی به یکدیگر کمک کنند و نسبت به مشکلات هم‌نوعان خود بی‌تفاوت نباشند، در واقع به تقویت توان جامعه برای عبور از بحران کمک کرده‌اند. همراهی مردم با یکدیگر و حمایت از دولت در مدیریت مشکلات، می‌تواند زمینه‌ساز عبور بهتر از شرایط دشوار باشد.وی افزود: برای نمونه، به جای صرف هزینه‌های سنگین برای برگزاری جشن‌های پرخرج، می‌توان به خانواده‌هایی کمک کرد که در تأمین نیازهای اولیه زندگی خود با مشکل مواجه هستند. چنین اقداماتی علاوه بر آثار مثبت اجتماعی، موجب تقویت همدلی و احساس مسئولیت در جامعه می‌شود.
این روان‌شناس تأکید کرد: اگر مردم در شرایط بحرانی به یکدیگر کمک کنند و نسبت به مشکلات هم‌نوعان خود بی‌تفاوت نباشند، در واقع به تقویت توان جامعه برای عبور از بحران کمک کرده‌اند. همراهی مردم با یکدیگر و حمایت از دولت در مدیریت مشکلات، می‌تواند زمینه‌ساز عبور بهتر از شرایط دشوار باشد.
این روان شناس در پایان با تأکید بر ضرورت تعامل دوسویه میان مردم و مسئولان گفت: همان‌طور که مردم باید در مصرف منابع، رعایت حقوق دیگران و کمک به اقشار نیازمند مسئولیت‌پذیر باشند، مسئولان نیز باید با مردم صادقانه و واقع‌بینانه برخورد کنند و با درک شرایط آنان، زمینه حفظ اعتماد و آرامش اجتماعی را فراهم آورند.
نظر شما