به گزارش خبرنگار فرهنگ و اجتماع خبرگزاری شبستان؛ مسجد در طول تاریخ اسلام، فراتر از یک مکان عبادی، همواره کانونی برای شکل‌گیری و گسترش فرهنگ، تمدن، تعاملات اجتماعی و گفت‌وگوی میان ملت‌ها بوده است؛ نهادی ریشه‌دار که ظرفیت‌های تاریخی و تمدنی آن می‌تواند در دنیای امروز نیز به ابزاری اثرگذار برای معرفی ارزش‌ها، معارف و هویت اسلامی در عرصه بین‌المللی تبدیل شود. در شرایطی که دیپلماسی فرهنگی به یکی از مهم‌ترین ابزارهای تعامل میان ملت‌ها و ملت‌سازی تمدنی تبدیل شده است، بازخوانی جایگاه مسجد و بهره‌گیری از کارکردهای متنوع آن، ضرورتی راهبردی به شمار می‌رود؛ ظرفیتی که در صورت بازتعریف و استفاده هوشمندانه، می‌تواند زمینه‌ساز تقویت ارتباطات فرهنگی، گفت‌وگوی بین‌ادیانی و معرفی چهره واقعی تمدن اسلامی به جهانیان باشد.
لذا محمدجواد استادی، پژوهشگر مطالعات فرهنگی و رئیس گروه برنامه‌ریزی و فناوری اطلاعات دفتر تبلیغات اسلامی خراسان رضوی، در گفت‌وگو با خبرنگار فرهنگ و اجتماع خبرگزاری شبستان، با تشریح ظرفیت‌های تاریخی و تمدنی مسجد برای ایفای نقش در عرصه دیپلماسی فرهنگی گفت: مسجد در تجربه تاریخی تمدن اسلامی صرفاً مکانی برای برگزاری مناسک عبادی نبوده، بلکه همواره کانون تولید معرفت دینی، شکل‌گیری مناسبات اجتماعی، آموزش، گفت‌وگو و سازماندهی بخشی از حیات عمومی جامعه بوده است. از این رو، دیپلماسی فرهنگی مسجد باید بر پایه احیای این ظرفیت تمدنی، مشارکت مردمی و برقراری ارتباطات پایدار میان فرهنگ‌ها شکل بگیرد.
ابتدا باید به یک نکته مقدماتی توجه کنیم و آن ضرورت بازنگری در مفهوم‌شناسی و نوع نگاه خود به مسجد است. در تجربه تاریخی تمدن اسلامی، مسجد صرفاً مکانی برای اجرای مناسک عبادی نبوده، بلکه مفهومی بسیار گسترده‌تر داشته است. مرور تاریخ فرهنگی و اجتماعی اسلام نشان می‌دهد که مسجد در دوره‌های مختلف تاریخی، از دوران پیامبر اکرم(ص) تاکنون، ظرفیت‌ها و نقش‌های متنوعی داشته است؛ به‌گونه‌ای که کانون تولید معرفت دینی، محل شکل‌گیری مناسبات اجتماعی، برگزاری رویدادهای آموزشی و شکل‌گیری گفت‌وگوها بوده و در سازماندهی بخش‌هایی از حیات عمومی جامعه، از جمله قضاوت و سایر وجوه زندگی مردم، نقش داشته است. وی در پاسخ به این سوال که اساساً دیپلماسی فرهنگی مسجد به چه معناست و چگونه می‌توان از این ظرفیت به‌عنوان یک الگوی تمدنی و ابزاری برای معرفی ارزش‌های اسلامی به جهان استفاده کرد؟ تصریح کرد: در پاسخ به این پرسش، ابتدا باید به یک نکته مقدماتی توجه کنیم و آن ضرورت بازنگری در مفهوم‌شناسی و نوع نگاه خود به مسجد است. در تجربه تاریخی تمدن اسلامی، مسجد صرفاً مکانی برای اجرای مناسک عبادی نبوده، بلکه مفهومی بسیار گسترده‌تر داشته است. مرور تاریخ فرهنگی و اجتماعی اسلام نشان می‌دهد که مسجد در دوره‌های مختلف تاریخی، از دوران پیامبر اکرم(ص) تاکنون، ظرفیت‌ها و نقش‌های متنوعی داشته است؛ به‌گونه‌ای که کانون تولید معرفت دینی، محل شکل‌گیری مناسبات اجتماعی، برگزاری رویدادهای آموزشی و شکل‌گیری گفت‌وگوها بوده و در سازماندهی بخش‌هایی از حیات عمومی جامعه، از جمله قضاوت و سایر وجوه زندگی مردم، نقش داشته است.
پژوهشگر مطالعات فرهنگی ادامه داد: بنابراین، هنگامی که از دیپلماسی فرهنگی مسجد سخن می‌گوییم، در واقع درباره ظرفیت تمدنی یک نهاد اجتماعی و دینی صحبت می‌کنیم؛ نهادی که در ذات خود توانایی ایجاد ارتباط میان انسان‌ها و فرهنگ‌های مختلف را دارد و تجربه تاریخی آن نیز مؤید همین مسئله است. با چنین نگاهی می‌توان گفت دیپلماسی فرهنگی مسجد مجموعه‌ای از ارتباطات فرهنگی، معرفتی و اجتماعی است که حول محور مسجد و با بهره‌گیری از ظرفیت‌های مردمی، زمینه شناخت متقابل فرهنگ‌های مختلف، انتقال تجربه‌های فرهنگی و معرفی ارزش‌های اسلامی را در عرصه بین‌المللی فراهم می‌کند.
رئیس گروه برنامه‌ریزی و فناوری اطلاعات دفتر تبلیغات اسلامی خراسان رضوی، افزود: نکته مهم این است که نباید دیپلماسی فرهنگی مسجد را به تبلیغات مذهبی در خارج از کشور تقلیل دهیم. معرفی اسلام و ارزش‌های اسلامی بخش مهمی از این دیپلماسی است، اما اگر این معرفی صرفاً در قالب ارتباطی یک‌سویه و محدود دنبال شود، نمی‌تواند تمام ظرفیت فرهنگی و تمدنی مسجد را نمایندگی کند. دیپلماسی فرهنگی زمانی معنا پیدا می‌کند که بتواند میان فرهنگ‌ها ارتباطی پایدار برقرار کند و زمینه شناخت متقابل آنها را فراهم آورد.
وی ادامه داد: از سوی دیگر، تمدن اسلامی و ایرانی واجد تجربه تاریخی ارزشمندی است که نمی‌توان آن را نادیده گرفت. مساجد ایران علاوه بر کارکردهای عبادی و اجتماعی، بخش مهمی از حافظه تاریخی این کشور را در خود جای داده‌اند. میراث هنری و هویت فرهنگی ما در این مکان‌ها جلوه‌گر است. معماری، خوشنویسی، کاشی‌کاری، کتیبه‌نگاری و هنرهای مختلفی که در مساجد مشاهده می‌کنیم، جلوه‌هایی از پیوند دین و فرهنگ در تاریخ ایران‌زمین هستند. این ظرفیت هنری می‌تواند زبان قابل فهمی برای ارتباط با جهان فراهم کند؛ زبانی که حتی بدون وجود اشتراکات اعتقادی نیز قادر است زمینه آغاز گفت‌وگو را فراهم آورد.
استادی بیان کرد: به اعتقاد من، مسجد زمانی می‌تواند در جایگاه واقعی خود به‌عنوان یک نهاد تمدنی در عرصه جهانی ایفای نقش کند که میان سه مؤلفه هویت دینی، حضور اجتماعی و ارتباط فرهنگی توازن برقرار شود. مسجدی که از جامعه و مسائل واقعی انسان معاصر فاصله بگیرد، صرفاً با برگزاری چند رویداد بین‌المللی نمی‌تواند نقش یک کنشگر مؤثر فرهنگی را در عرصه جهانی ایفا کند.
یکی از ویژگی‌های مهم مسجد در طول تاریخ، پیوند عمیق آن با زندگی مردم بوده است. بخش مهمی از قدرت اجتماعی مسجد نیز به همین ارتباط بازمی‌گردد. نکته قابل توجه این است که مسجد به‌عنوان یک نهاد اسلامی، برخلاف بسیاری از نهادهای رسمی، در تجربه تاریخی خود همواره واجد ارتباطی مستقیم و مستمر با بدنه جامعه بوده است. این ویژگی می‌تواند به‌عنوان یک مزیت مهم در دیپلماسی فرهنگی مورد توجه قرار گیرد. رئیس گروه برنامه‌ریزی و فناوری اطلاعات دفتر تبلیغات اسلامی خراسان رضوی، در پاسخ به این سوال که با توجه به ارتباط تاریخی مسجد با مردم، چگونه می‌توان از ظرفیت مردمی مساجد برای برقراری ارتباط و گفت‌وگو با دیگر ملت‌ها استفاده کرد؟ خاطر نشان کرد: یکی از ویژگی‌های مهم مسجد در طول تاریخ، پیوند عمیق آن با زندگی مردم بوده است. بخش مهمی از قدرت اجتماعی مسجد نیز به همین ارتباط بازمی‌گردد. نکته قابل توجه این است که مسجد به‌عنوان یک نهاد اسلامی، برخلاف بسیاری از نهادهای رسمی، در تجربه تاریخی خود همواره واجد ارتباطی مستقیم و مستمر با بدنه جامعه بوده است. این ویژگی می‌تواند به‌عنوان یک مزیت مهم در دیپلماسی فرهنگی مورد توجه قرار گیرد؛ چراکه ارتباط میان ملت‌ها الزاماً از مسیر دولت‌ها و ساختارهای رسمی شکل نمی‌گیرد.
وی ادامه داد: امروزه بخش مهمی از ارتباطات فرهنگی و میان‌فرهنگی در جهان از طریق شبکه‌های اجتماعی، گروه‌های مردمی، نهادهای داوطلبانه و اجتماعات محلی شکل می‌گیرد. بنابراین، مسجد نیز می‌تواند متناسب با هویت و کارکرد خود، حضور جدی و مؤثری در چنین شبکه‌هایی داشته باشد.
استادی در ادامه افزود: البته تحقق این ظرفیت مستلزم آن است که مسجد را صرفاً مجری برنامه‌هایی ندانیم که از بیرون طراحی و به آن ابلاغ می‌شوند، بلکه برای کنشگری فرهنگی مردم در مسجد نیز اصالت قائل باشیم؛ برای مثال، ارتباط میان مساجد شهرهای مختلف جهان می‌تواند ابزاری مناسب برای انتقال تجربه‌های انسانی درباره مسائل مشترک باشد. موضوعاتی مانند خانواده، تربیت نسل جدید، کمک به نیازمندان و مستمندان، مسائل محیط زیستی و چالش‌های اخلاقی، از جمله مسائلی هستند که جوامع مختلف انسانی با آنها مواجه‌اند.
پژوهشگر مطالعات فرهنگی در ادامه یادآور شد: اگر مساجد جهان اسلام بتوانند با یکدیگر ارتباط برقرار کنند و تجربه‌های انسانی و اجتماعی خود را درباره این موضوعات به اشتراک بگذارند، این ارتباطات می‌تواند بسیار مؤثر باشد؛ حتی این تعاملات نباید صرفاً به ارتباط میان مساجد محدود شود، بلکه می‌تواند میان مسجد و سایر نهادهای دینی و فرهنگی نیز شکل بگیرد. چنین رویکردی به جای محدود کردن ارتباطات به مناسبت‌های صرفاً مذهبی، امکان استمرار گفت‌وگو را در طول سال و در سطح جهان فراهم می‌کند؛ در این زمینه باید به ظرفیت جوانان، زنان، هنرمندان، دانشگاهیان و فعالان اجتماعی مرتبط با مسجد توجه ویژه‌ای داشته باشیم؛ زیرا مسجد پایگاه حضور همه این گروه‌هاست و نباید آن را به یک گروه خاص محدود کرد.
زبان هنر در بسیاری از مواقع می‌تواند از موانعی مانند تفاوت‌های زبانی، فاصله‌های جغرافیایی و حتی اختلافات اعتقادی و مذهبی عبور کند؛ اگر مسجد به سراغ استفاده از زبان هنر برود، برگزاری نمایشگاه‌های هنری، ارائه روایت‌های مستند از زندگی اجتماعی در مساجد، معرفی میراث معماری اسلامی و تولید آثار فرهنگی مشترک می‌توانند مسیرهای قابل توجهی برای توسعه مشارکت مردمی و گسترش ارتباطات فرهنگی باشند. رئیس گروه برنامه‌ریزی و فناوری اطلاعات دفتر تبلیغات اسلامی خراسان رضوی در ادامه اظهار کرد: وقتی از دیپلماسی مردمی صحبت می‌کنیم، نمی‌توانیم نقش مردم را صرفاً به حضور در برنامه‌هایی محدود کنیم که دیگران طراحی کرده‌اند. کنشگری اجتماعی و مردمی زمانی معنا پیدا می‌کند که مردم در تولید اندیشه، طراحی برنامه و برقراری ارتباطات فرهنگی و میان‌فرهنگی نیز مشارکت جدی داشته باشند.
وی با بیان اینکه نباید از ظرفیت هنر غفلت کنیم. تصریح کرد: زبان هنر در بسیاری از مواقع می‌تواند از موانعی مانند تفاوت‌های زبانی، فاصله‌های جغرافیایی و حتی اختلافات اعتقادی و مذهبی عبور کند؛ اگر مسجد به سراغ استفاده از زبان هنر برود، برگزاری نمایشگاه‌های هنری، ارائه روایت‌های مستند از زندگی اجتماعی در مساجد، معرفی میراث معماری اسلامی و تولید آثار فرهنگی مشترک می‌توانند مسیرهای قابل توجهی برای توسعه مشارکت مردمی و گسترش ارتباطات فرهنگی باشند.
رئیس گروه برنامه‌ریزی و فناوری اطلاعات دفتر تبلیغات اسلامی خراسان رضوی ادامه داد: در نهایت باید توجه کنیم که قدرت نرم یک جامعه صرفاً از آنچه درباره خودش بیان می‌کند، شکل نمی‌گیرد؛ بلکه تا حد زیادی محصول تصویری است که دیگران بر اساس رفتار، مناسبات اجتماعی و دستاوردهای فرهنگی آن جامعه به دست می‌آورند. این تصویر نقش بسیار مهمی در اعتبار فرهنگی یک جامعه در عرصه بین‌المللی دارد. از این منظر، عملکرد اجتماعی مسجد در داخل کشور ارتباط مستقیمی با اعتبار فرهنگی آن در عرصه جهانی دارد.
نظر شما