به گزارش خبرگزاری شبستان،شهرام عباسی، کارشناس مسایل بین الملل در یاداشتی در تحلیل ممنوعیت حجاب در مدارس دولتی آذربایجان نوشت:
جمهوری آذربایجان، کشوری با حدود ۹۶ تا ۹۸ درصد جمعیت مسلمان، در سپتامبر ۲۰۲۶ دست به تصمیمی زد که موجی از اعتراضات داخلی و واکنش‌های بین‌المللی را برانگیخت: ممنوعیت عملی حجاب در مدارس دولتی. هیئت وزیران آذربایجان در ۲۱ سپتامبر ۲۰۲۶ مقررات مربوط به پوشش دانش‌آموزان را تغییر داد و استفاده از هر پوششی را که «با اصل سکولاریسم در آموزش عمومی مغایرت داشته باشد» یا «یکپارچگی لباس فرم را برهم بزند» ممنوع اعلام کرد. اگرچه در این مصوبه نامی از حجاب برده نشده، اما در عمل، از همان روزهای نخست اجرا، مدارس در باکو، سومقاییت، گنجه و برخی شهرهای دیگر از ورود دانش‌آموزان محجبه جلوگیری کردند و معلمان زن محجبه با اولتیماتوم برداشتن روسری یا استعفا مواجه شدند. این تصمیم نه‌تنها بحرانی داخلی آفرید، بلکه پرسش‌های جدی درباره ماهیت سکولاریسم دولتی، آزادی مذهبی و جهت‌گیری سیاست خارجی باکو پدید آورد.
جامعه آذربایجان دارای یک بدنه قدیمی و قدرتمند مذهبی و اسلامی است. حدود ۶۵ درصد مسلمانان این کشور شیعه و بیش از ۳۰ درصد سنی مذهب هستند. حجاب به‌عنوان یک نماد دینی و فرهنگی، ریشه‌ای عمیق در سنن مردم آذربایجان دارد. تصمیم دولت برای ممنوعیت عملی حجاب در مدارس، این بدنه مذهبی را به‌طور مستقیم هدف قرار داد و واکنش‌های گسترده‌ای را برانگیخت.
این تصمیم شکافی عمیق در جامعه آذربایجان ایجاد کرد. از یک سو، حامیان محدودیت‌ها از حزب حاکم «آذربایجان نوین» و برخی چهره‌های نزدیک به حکومت، این اقدام را بخشی از حفظ سکولاریسم آموزشی می‌دانستند. از سوی دیگر، مخالفان می‌پرسیدند چگونه می‌توان از برابری آموزشی سخن گفت، اما دختری را صرفاً به دلیل پوشش مذهبی‌اش از ورود به کلاس محروم کرد. یکی از دانش‌آموزان در ویدئویی که به‌سرعت پخش شد، می‌گوید: «من یک کودک هستم. می‌خواهم درس بخوانم! من هم این حق را دارم».
تصمیم ممنوعیت حجاب، محبوبیت خاندان علی‌اف را در میان اقشار مذهبی جامعه آذربایجان به شدت تحت تأثیر قرار داد. الهام علی‌اف در سخنرانی دوم اکتبر در کنگره هشتم حزب «آذربایجان نوین»، بدون اشاره مستقیم به حجاب، بخش مهمی از سخنرانی خود را به «تهدیدهای ایدئولوژیک خارجی» اختصاص داد و رسانه‌های مستقر در خارج از کشور را که به زبان ترکی آذربایجانی تولید محتوا می‌کنند، نمونه‌ای از این تهدیدها خواند. او تأکید کرد که سیاست خارجی آذربایجان باید به‌گونه‌ای تنظیم شود که هیچ‌کس در امور ما دخالت نکند.
با این حال، این موضع‌گیری نتوانست نارضایتی عمومی را مهار کند. اعتراضات نه‌تنها در باکو، بلکه به شهرهای دیگر نیز سرایت کرد. جرقه این اعتراضات از مدرسه شماره ۶۹ در باکو و مدرسه متوسطه «بی‌شریف» در روستای مولااوبا در شهرستان ماسالی شروع شد و در سه روز به مدارس دیگر نیز کشید. در برخی گزارش‌ها، مقامات مدارس به صراحت مقابل دانش‌آموزان و معلمان محجبه دو انتخاب بیشتر پیشرو نگذاشتند: کنار گذاشتن حجاب یا ترک مدرسه. این تحولات نشان می‌دهد که سیاست ممنوعیت حجاب، شکاف میان حکومت علی‌اف و بخش قابل توجهی از جامعه مذهبی را عمیق‌تر کرده است.
ریشه تصمیم ممنوعیت حجاب را باید در سیاست دیرینه سکولاریسم دولتی جمهوری آذربایجان جست‌وجو کرد؛ سیاستی که از دوران شوروی به میراث مانده و در سال‌های پس از استقلال نیز ادامه یافته است. باکو می‌گوید هدفش حفظ بی‌طرفی مذهبی نظام آموزشی و یکسان‌سازی پوشش دانش‌آموزان است. اما پشت این سیاست، حساسیت فزاینده حکومت علی‌اف نسبت به هویت مذهبی و نگرانی آن از نفوذ را نیز باید جست‌وجو کرد.
علی‌اف در کنگره حزب حاکم «آذربایجان نوین» آموزش را یکی از ابزارهای اصلی مقابله با آنچه «تهدیدهای ایدئولوژیک» می‌خواند، معرفی کرد و نسبت به مداخله خارجی در سبک زندگی مردم کشورش هشدار داد. پس از آن نیز برخی چهره‌های نزدیک به حاکمیت، اعتراض‌ها به محدودیت حجاب را به تلاش‌هایی برای نفوذ سیاسی و مذهبی از خارج مرتبط دانستند. روشن محمدوف، رئیس تلویزیون دولتی آذربایجان، احتجاجات را بخشی از یک «حمله ایدئولوژیک خارجی» علیه هویت ملی خواند و گفت که دولت با قاطعیت با هر تلاشی برای وارد کردن ارزش‌های «عربی-فارسی» به جامعه مقابله خواهد کرد.
تصمیم ممنوعیت حجاب در شرایطی اتخاذ شد که منطقه خاورمیانه و قفقاز با تنش‌های فزاینده‌ای مواجه است. آذربایجان در سال‌های اخیر روابط خود را با اسرائیل گسترش داده و به یک تهدید امنیتی برای ایران تبدیل شده است. در جریان جنگ ۱۲ روزه، آسمان این کشور برای انجام ترور و بمباران تهران در اختیار صهیونیست‌ها بود. در چنین شرایطی، تصمیم ممنوعیت حجاب می‌تواند به‌عنوان تلاشی برای تحکیم کنترل داخلی و کاهش نفوذ مذهبی که به باور حکومت می‌تواند به نفوذ خارجی منجر شودتفسیر شود. تحلیلگران منطقه‌ای معتقدند که این تصمیم با رغبت نظام در تثبیت هویت سکولار دولت، در کنار ملاحظات سیاسی و ژئوپلیتیکی از جمله تقویت ارتباط با قدرت‌های غربی و اروپایی و توسعه روابط با اسرائیل، در مقابل تنش روابط با ایران، مرتبط است.
جمهوری اسلامی ایران به‌عنوان بزرگ‌ترین کشور مسلمان شیعه و همسایه آذربایجان، در قبال این تحولات با چالشی دیپلماتیک مواجه است. از یک سو، ایران نمی‌تواند و نباید اهمیت رابطه با آذربایجان را نادیده بگیرد؛ روابط با همسایگان در اولویت سیاست خارجی ایران قرار دارد. اسکندر مؤمنی، وزیر کشور ایران، در سفر به باکو با مقام‌های ارشد آذربایجان دیدار کرد و از حضور در این کشور به‌عنوان «آذربایجان دوست و برادر» ابراز خرسندی کرد.
اما از سوی دیگر، انتظار می‌رود مسئولان ایرانی در کنار تأکید بر دوستی، درباره محدودیت حجاب و همکاری‌های امنیتی با رژیم صهیونیستی نیز موضعی روشن داشته باشند. اگر هویت دینی و پیوندهای شیعی در روابط ایران با همسایگان اهمیت دارد، محدودیت حجاب در مدارس آذربایجان هم نمی‌تواند بی‌اهمیت تلقی شود. ایران نباید نسبت به احساسات و کنش‌های ملت‌های مسلمان منطقه بی‌تفاوت باشد؛ آن هم در شرایطی که فعال‌سازی و افزایش نفوذ مسلمانان و به‌ویژه شیعیان این کشور می‌تواند به کاهش تهدیدات امنیتی و سیاسی علیه ایران کمک کند.
به نظر می‌رسد رویکرد مناسب برای ایران، ترکیبی از دیپلماسی فعال و حمایت هوشمندانه از حقوق مذهبی جامعه مسلمان آذربایجان باشد. ایران می‌تواند از طریق مجاری رسمی و دیپلماتیک، نگرانی خود را درباره محدودیت‌های مذهبی در آذربایجان ابراز کند، بدون آنکه به تنش‌های دوجانبه دامن بزند. همچنین، تقویت ارتباطات فرهنگی و مذهبی با مردم کشورهای همسایه باید مانند همیشه در دستور کار باشد.
شهرام عباسی
کارشناس مسایل بین الملل
نظر شما