خبرگزاری شبستان، گروه بین‌الملل: مسجدالاقصی از همان لحظه ورود، بازدیدکنندگان را با گستره‌ای از بناها و عناصر معماری روبه‌رو می‌کند که در سراسر محوطه‌ای به وسعت حدود ۱۴۴ دونم، معادل ۱۴۴ هزار مترمربع، پراکنده شده‌اند.
محراب‌ها، گنبدها، مدارس، مناره‌ها، منبرها، رواق‌ها، آب‌انبارها و آبخوری‌های تاریخی، تنها جلوه‌هایی تزئینی نیستند، بلکه هر یک کارکردی مذهبی، آموزشی یا اجتماعی داشته‌اند و بخشی از تاریخ این مکان مقدس را بازتاب می‌دهند.
در میان این آثار، محراب‌ها جایگاه ویژه‌ای دارند. این عناصر معماری که به شکل فرورفتگی قوس‌دار در دیوار ساخته می‌شوند، جهت قبله را نشان می‌دهند.
محراب‌های مسجدالاقصی از نظر اندازه، عمق، ارتفاع، محل استقرار و شیوه تزئین با یکدیگر تفاوت دارند. برخی در شبستان‌ها و بناهای سرپوشیده قرار گرفته‌اند و برخی دیگر در محوطه باز مسجد، کنار گنبدها یا روی سکوهای سنگی ساخته شده‌اند.
نامگذاری این محراب‌ها نیز از الگوی واحدی پیروی نمی‌کند. بعضی به محل قرارگیری خود منسوب‌اند، برخی نام شخصیت‌های تاریخی و فرماندهان مسلمان را بر خود دارند و تعدادی نیز با نام پیامبران شناخته می‌شوند.
محراب‌هایی که تاریخ دوره‌های اسلامی را روایت می‌کنند
یکی از شناخته‌شده‌ترین محراب‌های مسجدالاقصی، محراب صلاح‌الدین در مسجد قبلی است که در کنار منبر صلاح‌الدین ایوبی قرار دارد.
بنای اولیه این محراب به دوره اموی بازمی‌گردد، اما پس از آزادسازی بیت‌المقدس از دست صلیبی‌ها، صلاح‌الدین دستور مرمت آن و زدودن آثار به‌جامانده از دوره صلیبی را صادر کرد. کتیبه‌ای با تزئینات موزاییک طلایی در بالای محراب، یادگار بازسازی انجام‌شده در دوره صلاح‌الدین است.
محراب داوود نیز از آثار تاریخی این مجموعه به شمار می‌رود. این محراب در دیوار جنوبی مسجدالاقصی، در شرق مسجد قبلی، قرار دارد و ساخت آن به دوره مملوکی، میان سال‌های ۶۹۶ تا ۶۹۸ هجری قمری، برابر با ۱۲۹۶ تا ۱۲۹۸ میلادی، نسبت داده می‌شود. با این وجود نام آن، ارتباط تاریخی میان این محراب و حضرت داوود به‌طور قطعی اثبات نشده است.
در بخش جنوبی شبستان قبة الصخره نیز محرابی اصلی وجود دارد که به دوره ایوبیان تعلق دارد و با سنگ مرمر، موزاییک‌های رنگی و آیات قرآن تزئین شده است.
در کنار آن، محراب‌های دیگری از دوره‌های مختلف تاریخی دیده می‌شوند؛ از جمله محراب اموی که قدمت آن به قرن هفتم میلادی و دوران عبدالملک بن مروان بازمی‌گردد. این محراب در دیوار فرورفتگی کم‌عمقی دارد و دسترسی به آن از طریق راه پله داخلی امکان‌پذیر است.
محراب دیوار چوبی داخل قبه الصخره واقع شده است و به دوره عثمان بن صلاح الدین، حاکم ایوبی، بازمی‌گردد. این محراب با کاشی‌های لعابی رنگارنگ، نوعی کاشی تزئینی، تزئین شده است.
محراب البائکة در رواق جنوب غربی است که کوچک است کتیبه آن مربوط به دوره عثمانی است.
محراب دیوار شرقی متعلق به دوران عثمانی و کوچک است. این محراب در کنار دیوار شهر قرار دارد و با پله‌هایی به آن دسترسی پیدا می‌کنید. در شمال این محراب کوچک، حیاط کوچکی قرار دارد که گنجایش یک نمازگزار را دارد.
محراب‌های کوچک‌تر نیز در نقاط مختلف مجموعه پراکنده‌اند. محراب خضر در جنوب قبةالخضر قرار دارد و با سنگ‌فرش سیاه مستطیلی در میان قاب سفیدرنگ مشخص می‌شود.
محراب زکریا در گوشه شمال شرقی مسجد قبلی واقع شده و تزئینات آن به دوره مملوکی نسبت داده می‌شود.
محراب موسی در قبة موسی متعلق به دوره ایوبی که از سنگ مرمر سفید و رنگی ساخته شده است. محراب عیسی در محل موسوم به مهد حضرت عیسی قرار دارد. محراب عیسی از سه محراب کوچک و مزین تشکیل شده که ستون‌های مرمری آنها را از یکدیگر جدا می‌کند.
محاریب سه گانه نیز شامل سه محراب کوچک و تزئین شده که مربوط به دوره اسلامی است و در داخل قبه الصخره، نزدیک دروازه غربی آن واقع شده است.
در صحن قبة الصخره نیز چند محراب تاریخی وجود دارد. محراب صحن الصخره از آثار دوره عثمانی است و در بخش جنوبی صحن، میان دو رواق قوسی قرار گرفته است.
«محاریب هفت‌گانه» نیز مجموعه‌ای از هفت محراب در بخش غربی قبة الصخره است که در دوره سلطان عثمانی سلیمان قانونی ساخته شد. این مجموعه در مقابل باب القطانین، یکی از دروازه‌های مسجدالاقصی، قرار دارد.
برخی محراب‌ها نیز با نام شخصیت‌های صدر اسلام شناخته می‌شوند. محراب مصلای عمر در میانه دیوار جنوبی مسجدالاقصی واقع شده و در امتداد قبةالسلسله قرار دارد. در منابع مربوط به این بنا گفته می‌شود که عمر بن خطاب محل آن را تعیین کرده است.
محراب مسجد براق متعلق به دوره اسلامی نیز در گوشه جنوب شرقی این مسجد، در نزدیکی باب المغاربه، قرار دارد.
محراب ایوبی نیز یکی از محراب‌های قبه الصخره و صحن آن است که یکی از قدیمی‌ترین محراب‌های مسجد الاقصی محسوب می‌شود. این محراب، محرابی باستانی مربوط به دوران ایوبی است که در غاری در زیر قبه الصخره ساخته شده و به خاطر ساختار مرمرین زیبا و ستون‌های بافته شده‌اش متمایز است.
محراب مصلای مروانی چوبی است و قدمت آن به دوران مدرن برمی‌گردد، در جنوب شرقی مسجد الاقصی واقع شده و در سال ۱۹۴۸ ساخته شده است.
محراب استسقا که قدمت آن به دوران اسلامی برمی‌گردد، در قسمت جنوبی صحن قبه الصخره، مجاور منبر برهان الدین در شرق، قرار دارد.
سکوی‌های سنگی؛ جایگاه آموزش و عبادت در محوطه مسجدالاقصی
سکوهای سنگی از دیگر عناصر شاخص معماری مسجدالاقصی هستند. این سکوهای معمولا سنگی، اغلب به شکل مستطیل ساخته شده‌اند و از سطح زمین ارتفاع دارند. دسترسی به آنها از طریق چند پله کوتاه امکان‌پذیر است. سکوهای سنگی در گذشته و حال برای برگزاری حلقه‌های درس، فعالیت‌های آموزشی و عبادت مورد استفاده قرار گرفته‌اند.
در محوطه مسجدالاقصی بیش از ۴۰ سکوهای سنگی وجود دارد که شماری از آنها محراب مخصوص خود را دارند. این محراب‌ها گاه در دیواره‌ای سنگی ساخته شده‌اند و گاه تنها با شکلی فلزی یا نشانه‌ای شبیه محراب مشخص می‌شوند.
محراب سکوی صنوبر از نمونه‌های دوره عثمانی است. نام آن به وجود درختان صنوبر در اطراف سکو بازمی‌گردد؛ درختانی که بر این فضا سایه می‌انداختند. این محراب در شمال قبة یوسف آغا قرار دارد.
محراب سکوی علی‌پاشا نیز در بخش غربی محوطه مسجدالاقصی، در شرق باب الناظر، واقع شده است. نام آن به علی‌پاشا، سازنده سکو، نسبت داده می‌شود و تاریخ ساخت آن به سال ۱۰۴۷ هجری قمری، برابر با ۱۶۳۷ تا ۱۶۳۸ میلادی، بازمی‌گردد. استفاده از سنگ‌های سفید، قرمز و خاکستری از ویژگی‌های ظاهری این محراب است.
محراب سکوی طین در جنوب غربی مسجدالاقصی قرار دارد و ساخت آن به دوره عثمانی و سال ۱۱۷۳ هجری قمری، برابر با ۱۷۵۹ تا ۱۷۶۰ میلادی، نسبت داده می‌شود.
در بخش دیگری از محوطه، محراب سکوی جَرکَس قرار دارد که در دوره مملوکی، در سال ۸۰۰ هجری قمری، ساخته شده است. دو ستون مرمری در دو سوی آن، از ویژگی‌های شاخص این بنا به شمار می‌روند.
محراب سکوی سبیل قایتبای، محرابی سنگی است که بر روی سکوی سبیل قایتبای، واقع در جنوب شرقی باب المطهره و باب القطنین، ساخته شده و به نام سبیل (چشمه عمومی) در انتهای شمال غربی آن نامگذاری شده است. این محراب بین سال‌های ۸۵۷ تا ۸۶۵ هجری قمری (۱۴۵۳/۱۴۶۱ میلادی) در زمان سلطنت سلطان الاشرف سیف الدین اینال ساخته شده است.
محراب سکوی الزهور، محرابی همسطح زمین که تقریبا به اندازه یک ردیف آجر از سطح زمین بالاتر آمده و روبروی مسجد قبله قرار دارد.
محراب سکوی البائکة شرقی در زیر سطح جاده منتهی به مسجد قبلی قرار دارد. نوساز است و روکش آن محراب سنگی است.
نام محراب سکوی جنوب غربی باب‌های توبه و رحمت نشان دهنده محل آن است. نو و عرض متوسط و دارای نیم محراب بتونی است.
محراب سکوی شمال شرقی الخلوات شرقی:در نزدیک صحن شرقی قبه الصخره قرار دارد و دارای محراب وسیعی است که طاق بزرگی است که از سطح زمین ارتفاع دارد.
برخی سکوهای سنگی نیز به دوره‌های متأخر تعلق دارند. محراب سکوی صبرا و شاتیلا در ضلع جنوب شرقی صحن قبة الصخره قرار گرفته و در اوایل دهه ۱۹۸۰ میلادی به یاد قربانیان کشتار صبرا و شاتیلا در لبنان به یادمانی تاریخی تبدیل شده است. در این سکو محراب سنگی ساخته نشده و نشانه‌ای فلزی به شکل محراب دیده می‌شود.
محراب سکوی باب الحدید (یکی از دروازه‌های مسجد الاقصی) در شمال باب الحدید، کمی متمایل به شمال واقع شده است. قدمت آن به دوران عثمانی برمی‌گردد و محرابی ندارد، بلکه سازه‌ای آهنی به شکل محراب دارد.
محراب سکوی باب القطانین که در غرب قبه الصخره واقع شده است، به دلیل نزدیک بودن به آن نامگذاری شده است. همچنین محرابی ندارد، بلکه سازه‌ای آهنی به شکل محراب دارد.
محراب سکوی طومار که در شرق طاق جنوب شرقی واقع شده است، به نام حیاط طومار که زمانی در محل آن قرار داشت، نامگذاری شده است. این سکو، سکویی بزرگ است و محرابی ندارد، بلکه سازه‌ای آهنی به شکل محراب دارد.
محراب سکوی المتوضأ این سکوی بزرگ که در شمال رواق اصلی مسجد قبله، کمی متمایل به غرب واقع شده است، در مرکز خود یک حوض وضو دارد. این بنا محراب ساخته شده‌ای ندارد، بلکه یک سازه فلزی به شکل محراب است. محراب سکوی سبیل سلیمان که در جنوب شرقی دروازه ملک فیصل واقع شده است، متعلق به دوره عثمانی است و توسط سلطان سلیمان قانونی ساخته شده است، از این رو نام آن را گرفته است. تخمین زده می‌شود که ساخت آن در سال ۹۴۳ هجری قمری (۱۵۳۶/۱۵۳۷ میلادی) انجام شده باشد. یک محراب قابل مشاهده در ضلع جنوبی آن، روبروی فواره سلیمان قرار دارد.
محراب سکوی غزالی که در جنوب دروازه‌های توبه و رحمت واقع شده است، نسبتا جدید است و فاقد محراب است و در عوض دارای یک سازه فلزی به شکل محراب است.
محراب سکوی شرق الخلوة شرقی، مرتفع دارای یک سازه بزرگ به شکل محراب است که روی آن دانه پرندگان قرار می‌گیرد.
محراب سکوی مدرسه الاسعردیة که در شمال غربی مسجد الاقصی و قبه الصخره واقع شده است، جدید است و قدمت آن به اواخر دوره عثمانی برمی‌گردد و دارای محرابی سنگی است.
محراب سکوی زاویه الفخریه یکی از سکوهای کوچک‌تر در مسجد الاقصی است که در جنوب غربی مسجد و روبروی دروازه مغربی واقع شده است. این محراب در دوره مملوکی با محرابی سنگی متمایز ساخته شده است. این سکو به دو بخش تقسیم شده است که گذرگاهی بین آنها به دروازه مسجد منتهی می‌شود. بخش شرقی آن رو به سکوی مسجد غار شرقی است.
محراب سکوی خلوة اسلام بیگ در غرب مسجد الاقصی، شمال کمیته زکات واقع شده است. این محراب در دوره عثمانی ساخته شده است و دارای محرابی سنگی است. نام آن از محل قرارگیری آن در کنار خلوتگاه اسلام بیگ گرفته شده است.
محراب سکوی سبیل (آبشار) دیر بر روی سکویی در غرب طاق شمال غربی اطراف صحن قبه الصخره واقع شده است و به نام سکوی شیخ البدیری یا مصطفی آقا شناخته می‌شود. این مکان در زمان سلطنت سلطان محمود اول عثمانی در سال ۱۱۵ هجری قمری (۱۷۴۱/۱۷۴۰ میلادی) تحت نظارت مصطفی آقا، والی اورشلیم، و به دستور والی، عثمان بیگ، ساخته شد.
محراب سکوی سبیل الشعلان در شمال و مجاور چشمه آبی که در نزدیکی صحن قبه الصخره قرار دارد، واقع شده است. این چشمه به نام خانواده شعلان که مسئول تأمین آب آن بودند، نامگذاری شده است. این مکان در زمان سلطنت سلطان ایوبی، الملک المعظم عیسی، در سال ۶۱۳ هجری قمری (۱۲۱۶/۱۲۱۷ میلادی) ساخته شد.
محراب سکوی کرک در ضلع جنوب شرقی صحن قبه الصخره واقع شده است. گفته می‌شود که به این دلیل به این نام خوانده می‌شود که از شرق، منظره‌ای از شهر کرک اردن را ارائه می‌دهد.
محراب سکوی الظاهر که در شمال غربی صحن‌های مسجد الاقصی واقع شده است، به دلیل وسعتش شناخته می‌شود. این نام از نام مرمت‌کننده و سازنده محراب آن، شاهزاده بلاوی الظاهر، در سال ۷۹۵ هجری قمری (۱۳۹۲/۱۳۹۳ میلادی) گرفته شده است.
معماری به مثابه حافظه تاریخی مسجدالاقصی
تنوع محراب‌ها و سکوهای سنگی مسجدالاقصی، تصویری از تداوم ساخت‌وساز، مرمت و توسعه این مجموعه در دوره‌های مختلف تاریخی ارائه می‌دهد. آثار منسوب به دوره‌های اموی، مملوکی، ایوبی و عثمانی در کنار بناهای جدیدتر قرار گرفته‌اند و مجموعه‌ای چندلایه از میراث معماری اسلامی را شکل داده‌اند.
برخی از این بناها به سبب تزئینات مرمری، موزاییک‌ها و کتیبه‌های تاریخی اهمیت دارند؛ برخی دیگر با نام شخصیت‌ها یا رویدادهای تاریخی شناخته می‌شوند. در کنار کارکرد عبادی، سکوهای سنگی نیز نشان می‌دهند که محوطه مسجدالاقصی در طول تاریخ فضایی برای آموزش، گردهمایی و فعالیت‌های اجتماعی بوده است.
محراب‌ها و سکوهای مسجدالاقصی را نمی‌توان تنها اجزایی از معماری یک مکان مذهبی دانست. آنها نشانه‌هایی از تاریخ دینی، فرهنگی و اجتماعی بیت المقدس‌اند که شناخت و حفاظت از آنها برای صیانت از میراث تاریخی این شهر اهمیت دارد.
نظر شما