به گزارش خبرنگار فرهنگی خبرگزاری شبستان، نخستین دوره جایزه حافظانه بهاءالدین خرمشاهی، همزمان با برگزاری همایش بین‌المللی «سخن عشق حافظ از شیراز تا سمرقند»، با حضور جمعی از استادان، پژوهشگران و حافظ‌پژوهان ایرانی و خارجی عصر امروز سه‌شنبه ۲۱ مهرماه در تالار حکمت سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران برگزار شد.
امیرخانی: حافظ ایرانی‌ترین شاعر ایران است؛ ماندگاری غزل او حاصل ذوق و ظرافت زبان فارسی است
در این همایش «غلامرضا امیرخانی»، رئیس سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران با اشاره به جایگاه حافظ در فرهنگ و ادبیات ایران، گفت: به اعتقاد من، حافظ ایرانی‌ترین شاعر ایران است؛ هرچند فردوسی نیز جایگاهی دست‌نیافتنی در ادبیات فارسی دارد.
وی با اشاره به انتخاب ۲۰ مهر به‌عنوان روز بزرگداشت حافظ اظهار کرد: درباره تاریخ تولد حافظ اطلاعات دقیقی در دست نیست، اما انتخاب این روز برای بزرگداشت او، با توجه به جایگاه حافظ به‌عنوان شاعر مهر و محبت، انتخابی معنادار است.
امیرخانی با بیان اینکه سعدی شاعر محبوب اوست، افزود: با وجود علاقه شخصی‌ام به سعدی، نمی‌توان از جایگاه ویژه حافظ در میان مردم ایران چشم‌پوشی کرد. حافظ در زندگی روزمره ایرانیان حضور پررنگی دارد و فال حافظ نیز بخشی از پیوند عمیق مردم با شعر و اندیشه این شاعر بزرگ است.
روایتی از تفاوت نگاه امام خمینی(ره) و پدر آیت‌الله شبیری زنجانی به حافظ و سعدی
رئیس سازمان اسناد و کتابخانه ملی در ادامه با اشاره به خاطره‌ای نقل‌شده در کتاب «جرعه‌ای از دریا» به قلم آیت‌الله سیدمحمدرضا شبیری زنجانی، به تفاوت ذوق ادبی امام خمینی(ره) و پدر ایشان در مواجهه با حافظ و سعدی پرداخت.
وی توضیح داد: در یکی از خاطرات نقل‌شده، از بحثی ادبی میان امام خمینی(ره) و مرحوم سیداحمد زنجانی، پدر آیت‌الله شبیری زنجانی، درباره حافظ و سعدی سخن به میان آمده است. بر اساس این روایت، امام خمینی(ره) به حافظ علاقه بیشتری داشتند، در حالی که سیداحمد زنجانی سعدی را می‌پسندید.
امیرخانی با اشاره به جایگاه ذوق شعری و قدرت بیان در آثار این دو شاعر، به نمونه‌هایی از اشعار حافظ و سعدی پرداخت و گفت: مقایسه آثار این دو شاعر نشان می‌دهد که هر یک از منظر خاص خود، از ظرفیت‌های بیانی و ادبی کم‌نظیری برخوردارند.
وی در همین زمینه به ابیاتی از حافظ، از جمله این بیت اشاره کرد: من از آن حسن روزافزون که یوسف داشت دانستم/ که عشق از پرده عصمت برون آرد زلیخا را
گزیده‌گویی حافظ؛ یکی از رازهای ماندگاری غزل او
رئیس سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران در بخش دیگری از سخنان خود با اشاره به دیدگاه رهبر انقلاب درباره شیوه سرودن حافظ اظهار کرد: بر اساس دیدگاهی که درباره حافظ مطرح شده، او بسیاری از اشعار خود را کنار می‌گذاشت و تنها بخشی از سروده‌هایش در قالب غزل‌های برجای‌مانده به دست ما رسیده است.
وی افزود: این موضوع می‌تواند در بررسی چرایی ماندگاری غزل‌های حافظ مورد توجه قرار گیرد؛ چراکه گزیده‌گویی، دقت در انتخاب واژگان و ظرافت‌های زبانی از جمله ویژگی‌هایی است که در بررسی آثار این شاعر بزرگ اهمیت دارد.
امیرخانی با تأکید بر جایگاه حافظ در فرهنگ ایرانی خاطرنشان کرد: حضور حافظ در زندگی مردم ایران، از شعرخوانی و محافل ادبی تا سنت دیرینه فال حافظ، نشان‌دهنده پیوند عمیق جامعه ایرانی با آثار و اندیشه‌های اوست
سنایی: شعر و ادبیات فارسی از بزرگ‌ترین سرمایه‌های دیپلماسی ایران است
در این همایش «مهدی سنایی»، مدیر موسسه مطالعات ایران و اوراسیا (ایراس) مشاور سیاسی رئیس‌جمهور با اشاره به جایگاه حافظ و سعدی در فرهنگ و ادبیات ایران اظهار کرد: هیچ‌گاه نتوانسته‌ام قضاوت کنم که حافظ برتر است یا سعدی؛ هرچند ممکن است اشعار سعدی را بیشتر از حفظ باشم، اما گاهی احساس می‌کنم لذت همراهی با حافظ و اشعار او فراتر از آن چیزی است که بتوان به‌سادگی توصیف کرد.
وی افزود: سعدی بیشتر در جایگاه یک معلم ظاهر می‌شود، اما حافظ را می‌توان به طبیبی تشبیه کرد که انسان در موقعیت‌های مختلف زندگی، چه در غم و چه در شادی، به او مراجعه می‌کند و از کلامش آرامش و راهی برای درک بهتر شرایط می‌یابد.
سنایی با اشاره به نقش شعر حافظ در تسکین آلام و دشواری‌های زندگی گفت: انسان گاهی در مواجهه با مشکلات و بن‌بست‌ها به سراغ حافظ می‌رود و از اشعار او برای تحلیل شرایط و رسیدن به آرامش بهره می‌گیرد. حافظ در چنین موقعیت‌هایی با زبان شعر، به انسان کمک می‌کند تا با پذیرش واقعیت‌ها، آرامش بیشتری پیدا کند.
شعر و ادبیات فارسی؛ سرمایه‌ای راهبردی برای دیپلماسی ایران
مشاور سیاسی رئیس‌جمهور با اشاره به سال‌ها فعالیت خود در حوزه سیاست خارجی و دیپلماسی فرهنگی تصریح کرد: یکی از بزرگ‌ترین سرمایه‌هایی که در اختیار سیاست خارجی و دیپلماسی کشور قرار دارد، شعر، ادبیات، فرهنگ و تمدن ایرانی و قدرت نرم ناشی از آن است.
وی ادامه داد: هر دیپلمات ایرانی، هر مأمور کشور و هر ایرانی حاضر در خارج از کشور، سرمایه‌ای عظیم از فرهنگ و تمدن ایران را با خود به همراه دارد؛ سرمایه‌ای که می‌تواند در تعامل با دیگر کشورها، نسبت به رقبا و حتی شرکا و همکاران خارجی، مزیت قابل‌توجهی ایجاد کند.
سنایی با بیان اینکه گاهی از این سرمایه فرهنگی برای جبران برخی ناکارآمدی‌ها نیز استفاده می‌شود، خاطرنشان کرد: باید این پرسش را مطرح کنیم که آیا به اندازه کافی از ظرفیت دیپلماسی عمومی، فرهنگی و ادبی ایران در خارج از کشور بهره می‌گیریم و آیا کارگزاران ما به اندازه شایسته با تاریخ، تمدن و گنجینه غنی فرهنگ و ادب ایرانی آشنایی دارند؟
وی تأکید کرد: با وجود حضور کارگزاران توانمند در این عرصه، همچنان نمی‌توان گفت که در سطح شایسته از ظرفیت دیپلماسی فرهنگی ایران استفاده می‌شود و لازم است این سرمایه ارزشمند بیش از گذشته مورد توجه قرار گیرد.
مشاور سیاسی رئیس‌جمهور در ادامه با بیان خاطره‌ای از دوران فعالیت خود به‌عنوان رایزن فرهنگی ایران در روسیه، به جایگاه زبان و ادبیات فارسی در میان ایران‌شناسان این کشور اشاره کرد.
وی با یادآوری همکاری‌های خود با پژوهشگران و نسخه‌شناسان روس، از جمله پریگارینا، ایران‌شناس و پژوهشگر برجسته ادبیات فارسی، اظهار کرد: در آن دوران، ارتباطات گسترده‌ای با ایران‌شناسان روس داشتیم و تلاش می‌کردیم با همکاری آنان، زمینه ترجمه آثار ادبی و تقویت مطالعات ایران‌شناسی در روسیه را فراهم کنیم.
مدیر موسسه مطالعات ایران و اوراسیا (ایراس) با اشاره به خاطره‌ای از نشست‌های مشترک با ایران‌شناسان روس افزود: یکی از نکات جالبی که در این دیدارها مطرح شد، شیرینی و ظرافت زبان و ادبیات فارسی، به‌ویژه اشعار حافظ، بود.
وی ادامه داد: یکی از پژوهشگران نقل می‌کرد که همکاران بخش‌های دیگر مؤسسه مطالعات شرق‌شناسی فرهنگستان علوم روسیه، گاهی به شوخی و جدی می‌گفتند که کار پژوهشگران ادبیات فارسی با دیگران یکسان نیست؛ چراکه آنان در جریان فعالیت علمی خود از شیرینی و لذت شعر فارسی نیز بهره‌مند می‌شوند.
مشاور سیاسی رئیس‌جمهور خاطرنشان کرد: این خاطره برای من ماندگار شد؛ چراکه نشان می‌داد ادبیات فارسی، افزون بر ارزش علمی و پژوهشی، از جذابیت و لذتی برخوردار است که می‌تواند علاقه‌مندان فرهنگ و ادبیات را به خود جذب کند.
سنایی با تأکید بر ضرورت توجه بیشتر به میراث ادبی ایران گفت: امیدواریم اشعار و ادبیات ایرانی و شخصیت‌هایی مانند حافظ که در جان و روح ایرانیان حضور دارند، بیش از گذشته در زندگی و اندیشه نسل جوان جایگاه پیدا کنند.
وی افزود: همان‌گونه که در گذشته حافظ و سعدی در میان مردم جایگاه ویژه‌ای داشتند و آثارشان مورد توجه قرار می‌گرفت، باید زمینه‌ای فراهم شود تا نسل جوان امروز و آینده نیز با آموزه‌ها و اندیشه‌های این بزرگان آشنایی بیشتری پیدا کند.
کوروش کمالی سروستانی: روز حافظ از یک پیشنهاد فرهنگی به رویدادی ملی تبدیل شد
در این همایش «کوروش کمالی سروستانی»، مدیر دانشنامه فارس درباره شکل‌گیری روز بزرگداشت حافظ و روند گسترش حافظ‌پژوهی در ایران اظهار کرد: بزرگداشت حافظ، در کنار پاسداشت شعر و اندیشه‌اش، معطوف به کوشش‌هایی بی‌دریغ است تا شناخت و معرفی آثارش را استمرار بخشد و زمینه پژوهش درباره او را فراهم آورد. از این رو، در سال ۱۳۷۵، اندیشه نام‌گذاری روزهایی از سال به دو شاعر بزرگ شیراز، سعدی و حافظ، به ذهنم رسید.
کمالی سروستانی درباره روند انتخاب این روزها توضیح داد: برای انتخاب این روزها با جمعی از ادیبان، از جمله استاد بهاءالدین خرمشاهی، دکتر منصور رستگار فسایی و زنده‌یاد دکتر عبدالحسین زرین‌کوب، و نیز جمع ادبی یاران یکشنبه مشورت کردم و در نهایت، اول اردیبهشت‌ماه به‌عنوان یادروز سعدی و بیستم مهرماه به‌عنوان روز بزرگداشت حافظ انتخاب شد.
او دلایل انتخاب بیستم مهرماه روز حافظ را چنین عنوان کرد و گفت: در انتخاب بیستم مهرماه، دلایلی چند در نظر گرفته شد؛ از جمله آب‌وهوای مساعد شیراز در پاییز، بسامد واژه مهر در دیوان حافظ و تناسب این ماه با بزرگداشت شاعری که مهر و محبت در جهان شعری او جایگاهی ویژه دارد. همچنین، بیستم مهرماه تاریخی به‌یادماندنی بود و با گذشت مدتی از آغاز سال تحصیلی، فرصت مناسبی برای برگزاری مراسم فراهم می‌کرد.
مدیر دانشنامه فارس یاد اور: نخستین مراسم روز حافظ در سال ۱۳۷۶ برگزار شد. این مراسم در ابتدا بیشتر جنبه استانی داشت، اما با پیگیری مستمر و طرح موضوع در شورای فرهنگ عمومی کشور، زمینه رسمی‌شدن یادروز حافظ و سعدی فراهم آمد.
کمالی سروستانی افزود: با گسترش این امر، برپایی مراسم روز حافظ از جغرافیای استان فارس فراتر رفت و به رویدادی ملی تبدیل شد. همچنین، با هماهنگی مراکز ایران‌شناسی، دانشگاه‌های دارای گروه زبان فارسی و نهادهای فرهنگی خارج از کشور، مراسم بزرگداشت حافظ در شماری از شهرهای دیگر کشورها نیز برگزار شد.
او خاطر نشان کرد: دو سال پس از برگزاری مراسم بزرگداشت حافظ، مرکز حافظ‌شناسی در سال ۱۳۷۸ تأسیس شد تا در کنار برگزاری یادروز حافظ، فعالیت‌های دیگری از جمله تهیه کتاب‌شناسی مقالات حافظ، تدوین و تصحیح دیوان جامع حافظ، تدوین فرهنگ حافظ‌پژوهی و ایجاد کتابخانه تخصصی را نیز پیگیری می کند
جایزه حافظانه در امتداد سنت حافظ‌پژوهی
مدیر دانشنامه فارس در بخش دیگری از سخنان خود، به نقش یادروز حافظ در معرفی آثار پژوهشی و شکل‌گیری جایزه حافظانه بهاءالدین خرمشاهی پرداخت و گفت: یادروز حافظ به فرصتی برای معرفی آثار منتشرشده درباره این شاعر، برگزاری نشست‌های علمی و ادبی و جلب توجه رسانه‌ها و مردم به شعر و اندیشه او تبدیل شد. استمرار این حرکت فرهنگی، زمینه‌ای برای سنجش آثار حافظ‌پژوهی و معرفی پژوهش‌های برتر فراهم آورد؛ زمینه‌ای که جایزه حافظانه بهاءالدین خرمشاهی نیز در امتداد آن قرار می‌گیرد.
کمالی سروستانی درباره هدف از تأسیس این جایزه توضیح داد: بر این باور، به پاس ارج‌گذاری به این شاعر فرزانه و اندیشه ناب او و در جهت تداوم حافظ‌پژوهی، دانشنامه فارس و بخش فرهنگی و بین‌المللی شهر کتاب، جایزه حافظانه بهاءالدین خرمشاهی را برای پاسداشت پژوهش‌های گران‌مایه، ماندگار و تأثیرگذار استاد بهاءالدین خرمشاهی بنیان نهادند؛ پژوهشگری که نزدیک به پنجاه سال از عمر خویش را عاشقانه به شناخت و معرفی حافظ شیراز اختصاص داده و با تدوین و انتشار آثار متعدد، نقشی ماندگار در حافظ‌شناسی معاصر ایفا کرده است.
او با اشاره به کارنامه پژوهشی بهاءالدین خرمشاهی افزود: نام این جایزه با کارنامه پژوهشی استاد خرمشاهی پیوند خورده است؛ کارنامه‌ای که آثار متعدد و ارزشمندی را در حوزه حافظ‌شناسی در بر می‌گیرد. این آثار، در کنار یکدیگر، نشان‌دهنده گستره کوشش‌های استاد خرمشاهی در زمینه شناخت شعر و شخصیت حافظ، شرح دشواری‌های دیوان، بررسی پیوند حافظ و قرآن، تصحیح متن و گردآوری پژوهش‌های حافظ‌شناسی‌اند.
وی اظهار کرد: جایزه حافظانه بهاءالدین خرمشاهی فرصتی برای ارج‌گذاری به پژوهش‌هایی است که در راه شناخت حافظ انجام می‌شوند و می‌توانند به تداوم حافظ‌پژوهی و معرفی آثار ارزشمند در این حوزه در ایران و جهان یاری برسانند.
کمالی سروستانی درباره سازوکار اعطای این جایزه نیز گفت: بر این اساس، هر سال بهترین کتاب پیرامون حافظ انتخاب می‌شود و هیئت داوران، هر سال در ماه مهر و همزمان با یادروز حافظ، پس از بررسی آثار ارائه‌شده به دبیرخانه، اثر برگزیده را معرفی و جایزه را اهدا می‌کنند.
وی در پایان ابراز امیدواری کرد که این آیین، در کنار پاسداشت نام‌ها، زمینه استمرار شناخت و معرفی حافظ و گسترش پژوهش درباره شعر و اندیشه او را فراهم کند
جایزه حافظانه بهاءالدین خرمشاهی
به «اصغر دادبه» و «ناتالیا پریگارینا» ایران‌شناس روسی اهدا شد
همزمان با برگزاری همایش «سخن عشق حافظ از شیراز تا سمرقند» در کتابخانه ملی «اصغر دادبه» و «ناتالیا پریگارینا» ایران‌شناس روسی به عنوان برگزیدگان نخستین دوره جایزه حافظانه بهاءالدین خرمشاهی در دو بخش داخلی و بین‌المللی معرفی شدند.
نظر شما