به گزارش خبرنگار فرهنگی خبرگزاری شبستان، حافظ شیرازی از شاعران برجسته ادبیات فارسی است که شعر او در گذر قرن‌ها همچنان مخاطبان بسیاری در ایران و دیگر نقاط جهان دارد. غزلیات حافظ با پرداختن به مفاهیمی همچون عشق، مرگ، امید، نوع‌دوستی و نسبت انسان با جهان، از محدوده زمان و مکان فراتر رفته و زمینه تأمل درباره بنیادی‌ترین مسائل زندگی را فراهم کرده است. دکتر «عباس نجفی»، پژوهشگر ادبیات و استاد دانشگاه، در گفت‌وگو با خبرنگار فرهنگی خبرگزاری شبستان، درباره جهان‌بینی حافظ و عوامل ماندگاری شعر او اظهار کرد: شعر حافظ جهانی شده است، چراکه دغدغه‌های او جهانی است. شعر این شاعر بر اصیل‌ترین دل‌مشغولی‌های انسان تمرکز دارد و مسائلی همچون میلاد و مرگ، عشق و نوع‌دوستی را در کانون توجه قرار می‌دهد.
وی افزود: عمل به توصیه‌های حافظ می‌تواند جهان را زیباتر و زندگی را دلپذیرتر کند. انس با شعر او، حتی برای مدتی کوتاه، این ظرفیت را دارد که بنیان‌های وجودی انسان را دگرگون کند و زمینه شکل‌گیری نگاهی تازه به زندگی را فراهم آورد.
حافظ و آرمان ساختن جهانی دیگر
نجفی با اشاره به جهان‌بینی تحول‌خواه حافظ بیان کرد: این شاعر بارها از شکافتن فلک، طرحی نو درانداختن و ساختن جهانی دیگر سخن گفته است. شعر حافظ جهانی زیبا و دلکش بنا می‌کند که جان آدمی همواره در آرزوی آن است و همین ویژگی را می‌توان یکی از مهم‌ترین رازهای فراگیری و جهانی‌شدن شعر او دانست.
این پژوهشگر ادبیات ادامه داد: حافظ جهانی آرمانی بر فراز واقعیت‌ها و روزمرگی‌های فرساینده زندگی ترسیم می‌کند؛ جهانی که عطرها، بوها و آواهای آن با ویژگی‌های جهان گذرا و خسته‌کننده واقعیت تفاوت دارد. مخاطب در مواجهه با شعر او با افقی تازه روبه‌رو می‌شود که امکان بازاندیشی در زندگی و رهایی از ملال تکرار را فراهم می‌کند.
وی با تأکید بر نقش امید در ماندگاری شعر حافظ گفت: شعر این فرزانه شیرازی، شعری است که شمیم امید و تسلیم‌نشدن در برابر فراز و نشیب‌های زندگی از آن به مشام می‌رسد. شعر حافظ برای کسانی که از ملال و تکرار زندگی به ستوه آمده‌اند، پناهگاهی معنوی است؛ چراکه به انسان می‌آموزد چگونه لحظات گذرای زندگی را به ابدیت و نامیرایی پیوند بزند.
تأثیر عمیق قرآن بر زبان و محتوای شعر حافظ
نجفی در ادامه، تأثیر قرآن بر جهان‌بینی و شیوه شاعری حافظ را از ویژگی‌های مهم غزلیات او برشمرد و اظهار کرد: حافظ هم از نظر فرم و هم از لحاظ محتوا تحت تأثیر قرآن قرار دارد. ردپای این تأثیرپذیری در جای‌جای غزلیات او آشکار است و خود حافظ نیز به این موضوع تصریح کرده است.
وی با اشاره به تسلط حافظ بر متن قرآن افزود: حافظ با نگاهی حساس و هوشیار، بهره‌برداری‌های هنرمندانه‌ای از آیات قرآن داشته است. استفاده از مضامین و نمادهای قرآنی در شعر او نشان می‌دهد که با متنی آشنا بوده که آن را با تأمل و دقت مطالعه کرده است.
این استاد دانشگاه تصریح کرد: دشوار است بتوان بدون تأمل، تدقیق و انس مستمر با آیات قرآن، چنین بهره‌برداری استادانه‌ای از این متن داشت. آشنایی حافظ با قرآن تنها به استفاده از واژه‌ها و تعبیرهای قرآنی محدود نمی‌شود، بلکه در لایه‌های معنایی و شیوه بیان او نیز نمود پیدا کرده است.
از روایت قرآنی حضرت یوسف(ع) تا تصویر محبوب در غزلیات حافظ
این پژوهشگر ادبیات با اشاره به چگونگی بهره‌گیری حافظ از داستان‌ها و مضامین قرآنی گفت: استفاده حافظ از آیات قرآن گاه جنبه محتوایی دارد. برای نمونه، او با تأمل در داستان حضرت یوسف(ع) و سرگذشت آن حضرت، در بخش‌هایی از شعر خود از یوسف به‌عنوان نماد محبوبی دور از دسترس و گم‌گشته بهره می‌گیرد و در مواردی دیگر، تصویر محبوبی را ترسیم می‌کند که اطرافیان به او حسادت می‌ورزند.
نجفی ادامه داد: حافظ افزون بر بهره‌گیری از مضامین و روایت‌های قرآنی، از نظر شیوه بیان نیز به‌شدت تحت تأثیر کلام قرآن قرار داشته است. این تأثیرپذیری، یکی از ابعاد مهم پیوند میان جهان‌بینی دینی حافظ و هنر شاعری او به شمار می‌رود.
چرا شعر حافظ پس از قرن‌ها همچنان زنده است؟
نجفی درباره راز تداوم حیات شعر حافظ در دوره‌های مختلف تاریخی اظهار کرد: شعر حافظ پس از گذشت قرن‌ها همچنان زنده است، زیرا مفاهیم مطرح‌شده در آن نیز زنده‌اند. تا زمانی که انسان به بشارت‌دهنده‌ای برای امید نیاز دارد، شعر حافظ نیز زنده خواهد ماند.
وی افزود: حافظ با ترسیم جهانی آرمانی، مخاطب را از محدودیت‌های روزمرگی فراتر می‌برد و به او امکان می‌دهد تا در مواجهه با دشواری‌ها، افق‌های دیگری از زندگی را ببیند. شعر او صرفاً بازتاب واقعیت‌های موجود نیست، بلکه دعوتی به اندیشیدن درباره جهانی بهتر و انسانی‌تر است.
این پژوهشگر ادبیات خاطرنشان کرد: آنچه شعر حافظ را در دوره‌های مختلف برای مخاطبان جذاب نگه داشته، توانایی آن در پیوندزدن تجربه‌های شخصی انسان با مسائل بنیادین و مشترک بشری است؛ مسائلی که با گذشت زمان از میان نمی‌روند و همچنان ذهن و جان انسان را به خود مشغول می‌کنند.
حافظ؛ پیونددهنده زبان و فرهنگ ایران با جهان
نجفی با اشاره به جایگاه حافظ در معرفی فرهنگ و زبان فارسی در عرصه جهانی پرداخت و گفت: امروز نام ایران با نام حافظ پیوند خورده است. بسیاری از شاعران و سخنوران دیگر ملت‌ها شعر او را خوانده، پسندیده و تحسین کرده‌اند و گروهی نیز از اندیشه و هنر او تأثیر پذیرفته‌اند.
وی با بیان اینکه شعر حافظ بازتابی از روح و فرهنگ ایرانی است، افزود: شعر او آیینه‌ای است که روح ملایم و تسخیرناپذیر ایرانی در آن انعکاس یافته است. حافظ زبان و فرهنگ ایران را تا دورترین نقاط جهان برده و هر شخص و هر ملتی به اندازه درک و ظرفیت خود از زیبایی شعر او بهره گرفته است.
این استاد دانشگاه با اشاره به اهمیت شناخت عمیق شعر حافظ تصریح کرد: خود حافظ شرط دیدن عمیق زیبایی را داشتن چشم جان می‌داند. درک شعر او، چه در ایران و چه در خارج از مرزهای کشور، نیازمند نگاهی فراتر از ظاهر واژه‌ها و توجه به لایه‌های معنایی و عاطفی شعر است.
نجفی در پایان با اشاره به این بیت حافظ:
«دیدن روی تو را دیده جان‌بین باید
وین کجا مرتبه چشم جهان‌بین من است»
تأکید کرد: شعر حافظ به دلیل برخورداری از مفاهیم عمیق انسانی، پشتوانه غنی قرآنی، دعوت به امید و توانایی ساختن افقی فراتر از روزمرگی، همچنان ظرفیت گفت‌وگو با انسان معاصر را دارد و به‌عنوان یکی از جلوه‌های ماندگار زبان و فرهنگ ایرانی، مرزهای زمان و جغرافیا را درمی‌نوردد.
نظر شما