عدالت برای همه، نه فقط نزدیکان؛ پیام امام علی(ع) به کارگزاران

خبرگزاری شبستان-خراسان جنوبی؛ زینب روحانی مقدم- عدالت، آن‌گاه که با منافع شخصی و خواسته‌های نفسانی گره می‌خورد، در معرض فراموشی قرار می‌گیرد؛ جایی که انسان ممکن است برای خود حقی فراتر از دیگران قائل شود، در برابر نزدیکان نرمش نشان دهد اما با دیگران سخت‌گیرانه رفتار کند و برای حفظ آبرو و جایگاه ظاهری، از پذیرش حقیقت سر باز زند.

در چنین شرایطی، آنچه می‌تواند راه را از بیراهه جدا کند، بازگشت به معیارهای ثابت اخلاقی و دینی است؛ معیارهایی که نه با تغییر موقعیت افراد دگرگون می‌شوند و نه با جابه‌جایی منافع، رنگ دیگری به خود می‌گیرند.

نهج‌البلاغه در شمار متونی است که با نگاهی دقیق به مسئولیت انسان در برابر جامعه، از خطر قدرت‌طلبی، تبعیض، خودخواهی و فاصله گرفتن از عدالت سخن می‌گوید. امام علی(ع) در نامه‌های خود، حاکمان و کارگزاران را به رعایت حقوق مردم، مهار خواسته‌های نفسانی و فروتنی در برابر حق فرا می‌خواند؛ آموزه‌هایی که تنها به صاحبان منصب محدود نیست و می‌تواند چراغ راه زندگی فردی، خانوادگی و اجتماعی همه انسان‌ها باشد.

حجت‌الاسلام محمد مختاری، امام جمعه موقت بیرجند، در گفت‌وگو با خبرنگار خبرگزاری شبستان از خراسان جنوبی، با تبیین آموزه‌های نامه پنجاه‌ونهم نهج‌البلاغه، به تشریح توصیه‌های امیرالمؤمنین علی(ع) به یکی از کارگزاران حکومتی پرداخت و تأکید کرد: مبارزه با هوای نفس، رعایت عدالت درباره همه انسان‌ها، پرهیز از تبعیض و فروتنی در برابر وظایف الهی، از اصولی است که رعایت آن‌ها برای حفظ سلامت فرد و جامعه ضرورت دارد.

هوای نفس؛ آفت پنهان عدالت در مدیریت و زندگی

حجت الاسلام مختاری با اشاره به نامه پنجاه‌ونهم نهج‌البلاغه اظهار کرد: امیرالمؤمنین علی(ع) در این نامه، خطاب به اسد بن قطبه، از کارگزاران خود، نکاتی را درباره مسئولیت حاکم و شیوه درست اداره امور بیان می‌کنند. این نامه یادآور آن است که کسی که مسئولیتی را برعهده می‌گیرد، باید بیش از دیگران مراقب رفتار، تصمیم‌ها و انگیزه‌های خود باشد کسی که مسئولیتی را برعهده می‌گیرد، باید بیش از دیگران مراقب رفتار، تصمیم‌ها و انگیزه‌های خود باشد؛ چراکه مسئولیت، بدون پایبندی به عدالت، می‌تواند به زمینه‌ای برای تضییع حقوق مردم تبدیل شود.

وی با اشاره به فرازی از این نامه درباره تأثیر هوای نفس بر عدالت افزود: هنگامی که خواسته‌های نفسانی در وجود انسان رفت‌وآمد پیدا می‌کند و تصمیم‌گیری‌های او تحت تأثیر میل‌های شخصی قرار می‌گیرد، بخش زیادی از عدالت از زندگی او کنار می‌رود.

امام جمعه موقت بیرجند ادامه داد: خطر هوای نفس این است که انسان را از یک معیار ثابت محروم می‌کند؛ امروز به اقتضای یک خواسته تصمیمی می‌گیرد و فردا با تغییر میل و منفعت خود، تصمیم دیگری اتخاذ می‌کند. در چنین وضعیتی، دیگر حق و حقیقت معیار رفتار نیست، بلکه خواسته‌های شخصی تعیین می‌کنند که انسان چگونه با دیگران برخورد کند.

حجت الاسلام مختاری با بیان اینکه این هشدار تنها مختص حاکمان و صاحبان منصب نیست، گفت: هر انسانی به نوعی مسئولیت دارد؛ ممکن است مسئول یک مجموعه، مدیر یک اداره، سرپرست یک خانواده یا حتی مسئول رفتار و تصمیم‌های شخصی خود باشد. بنابراین، هیچ‌کس نباید تصور کند که از خطر پیروی از هوای نفس در امان است.

وی تصریح کرد: انسان باید مراقب باشد که خواسته‌های نفسانی بر عقل، ایمان و تشخیص درست او غلبه نکند. انسان باید مراقب باشد که خواسته‌های نفسانی بر عقل، ایمان و تشخیص درست او غلبه نکند. اگر معیار تصمیم‌گیری، حق و عقلانیت باشد، حتی در شرایطی که نتیجه یک تصمیم به سود یا زیان شخصی ما تمام می‌شود، می‌توانیم راه درست را تشخیص دهیم؛ اما اگر هوای نفس ملاک باشد، ممکن است انسان حتی در جایی که به ضرر دیگران عمل می‌کند، رفتار خود را توجیه کند.

این استاد حوزه و دانشگاه با اشاره به نیازهای طبیعی انسان اظهار کرد: انسان به غذا، خواب، استراحت و دیگر نیازهای مشروع زندگی احتیاج دارد، اما حتی در برآوردن این نیازها نیز نباید اجازه دهد نفس، فرمانروای وجود او شود. باید کار درست را به این دلیل انجام دهیم که عقل و شرع آن را تأیید می‌کنند، نه صرفاً به این دلیل که خواسته شخصی ماست.

وی افزود: اگر انسان در برابر هر خواسته‌ای بدون توجه به معیارهای عقلانی و شرعی تسلیم شود، به‌تدریج زمینه را برای زیاده‌خواهی نفس فراهم می‌کند. ازاین‌رو، حتی در امور مباح و مشروع نیز باید مراقب انگیزه‌ها و شیوه رفتار خود باشیم تا خواسته‌های شخصی جایگزین معیارهای الهی و عقلانی نشوند.

عدالت، مرز نمی‌شناسد؛ حق همه انسان‌ها باید یکسان رعایت شود

حجت الاسلام مختاری با تأکید بر ضرورت رعایت عدالت درباره همه انسان‌ها، به توصیه امیرالمؤمنین علی(ع) درباره یکسان بودن مردم در برابر حق اشاره کرد و گفت: در نگاه علوی، تفاوت‌های قومی، نژادی و اجتماعی نباید سبب شود که حقوق افراد نادیده گرفته شود.  در نگاه علوی، تفاوت‌های قومی، نژادی و اجتماعی نباید سبب شود که حقوق افراد نادیده گرفته شود. انسان مسئول باید حق را ملاک رفتار خود قرار دهد و میان افراد به دلیل تعلقات شخصی یا گروهی تبعیض قائل نشود.

وی ادامه داد: در فرازهای این نامه، بر این نکته تأکید می‌شود که مردم در ارتباط با حق باید نزد مسئول و حاکم جایگاهی برابر داشته باشند. این اصل به آن معناست که مسئولیت نباید به ابزاری برای ترجیح دادن یک گروه بر گروه دیگر تبدیل شود و هیچ‌کس به دلیل وابستگی قومی، نژادی یا موقعیت اجتماعی خود نباید از حقوق دیگران محروم بماند.

امام جمعه موقت بیرجند با اشاره به رفتارهای تبعیض‌آمیز در برخی مقاطع تاریخی افزود: یکی از مسائل مهم در تاریخ صدر اسلام، رفتارهای نابرابر با گروه‌هایی از مردم و شکل‌گیری برخی تعصبات قومی و نژادی بود. در سیره امیرالمؤمنین علی(ع)، مقابله با تبعیض و تأکید بر رعایت حقوق انسان‌ها جایگاه مهمی دارد و این رویکرد، معیاری برای سنجش رفتار کارگزاران و مسئولان به شمار می‌رود.در سیره امیرالمؤمنین علی(ع)، مقابله با تبعیض و تأکید بر رعایت حقوق انسان‌ها جایگاه مهمی دارد و این رویکرد، معیاری برای سنجش رفتار کارگزاران و مسئولان به شمار می‌رود.

حجت الاسلام مختاری خاطرنشان کرد: عدالت زمانی معنا پیدا می‌کند که انسان بتواند فارغ از تعلقات شخصی خود، حق را درباره دیگران نیز رعایت کند. اینکه فردی از نزدیکان ما باشد یا با ما هم‌زبان، هم‌قوم و هم‌فکر باشد، نباید در میزان برخورداری او از حق تأثیر بگذارد.

وی با بیان اینکه ظلم، جایگزین عدالت نمی‌شود، افزود: امیرالمؤمنین علی(ع) در این نامه، کارگزار خود را از رفتارهای ناعادلانه برحذر می‌دارند؛ زیرا ظلم، آثار و برکات عدالت را ندارد. ممکن است انسان با بی‌توجهی به حقوق دیگران، برای مدتی به منفعتی ظاهری دست پیدا کند، اما چنین منفعتی نمی‌تواند جایگاه عدالت و آثار پایدار آن را بگیرد.

این استاد حوزه و دانشگاه تأکید کرد: ملاک، رعایت حق است؛ چه در برابر فردی که از نظر اجتماعی در جایگاه بالاتری قرار دارد و چه در برابر کسی که قدرت و موقعیت کمتری دارد. مسئولیت اخلاقی و دینی انسان ایجاب می‌کند که حقوق همه افراد را رعایت کند و هیچ‌کس را به دلیل تفاوت‌های ظاهری، قومی یا اجتماعی از دایره عدالت خارج نسازد.

خودت را جای دیگران بگذار؛ معیار ساده تشخیص ظلم

حجت الاسلام مختاری در ادامه به یکی از توصیه‌های اخلاقی مهم امیرالمؤمنین علی(ع) اشاره کرد و گفت: حضرت علی(ع) به کارگزار خود سفارش می‌کنند از رفتارهایی که انجام همان رفتارها را درباره خود نمی‌پسندد، پرهیز کند. حضرت علی(ع) به کارگزار خود سفارش می‌کنند از رفتارهایی که انجام همان رفتارها را درباره خود نمی‌پسندد، پرهیز کند. این توصیه، یکی از روشن‌ترین معیارها برای تشخیص رفتار عادلانه از رفتار ناعادلانه است.

وی افزود: انسان باید پیش از آنکه درباره دیگران تصمیم بگیرد، از خود بپرسد اگر همین رفتار با من انجام می‌شد، آیا آن را می‌پذیرفتم؟ اگر از اینکه کسی حق ما را نادیده بگیرد، به ما بی‌احترامی کند یا به دلیل موقعیتش با ما ناعادلانه رفتار کند ناراحت می‌شویم، نباید همان رفتار را در برابر دیگران انجام دهیم.

امام جمعه موقت بیرجند با بیان اینکه انسان‌ها در اصل بندگی خداوند و برخورداری از کرامت انسانی مشترک هستند، اظهار کرد: هیچ‌کس تافته جدابافته نیست که برای خود حقی بیشتر از دیگران قائل شود. همان‌طور که ما انتظار داریم دیگران حقوقمان را رعایت کنند، باید در رفتار با اطرافیان، همکاران، اعضای خانواده و همه افراد جامعه نیز همین اصل را رعایت کنیم.

حجت الاسلام مختاری تصریح کرد: گاهی انسان در مواجهه با دیگران، به دلیل قدرت، موقعیت اجتماعی یا امکان تصمیم‌گیری، خود را در جایگاهی می‌بیند که می‌تواند خواسته‌اش را بر دیگران تحمیل کند؛ اما آموزه علوی به ما یادآوری می‌کند که قدرت و موقعیت، مجوز نادیده گرفتن حقوق دیگران نیست.

وی ادامه داد: اگر هر فرد پیش از قضاوت، تصمیم‌گیری یا برخورد با دیگران لحظه‌ای خود را جای طرف مقابل بگذارد، بسیاری از رفتارهای نادرست اصلاح می‌شود. این نگاه می‌تواند در محیط خانواده، محل کار، روابط اجتماعی و عرصه مدیریت، مانع شکل‌گیری بسیاری از بی‌عدالتی‌ها شود.

این استاد حوزه و دانشگاه خاطرنشان کرد: رعایت عدالت از همین رفتارهای روزمره آغاز می‌شود؛ از شیوه سخن گفتن با دیگران گرفته تا قضاوت درباره عملکرد آنان، تقسیم مسئولیت‌ها، رعایت حقوق اعضای خانواده و تصمیم‌هایی که ممکن است بر زندگی دیگران تأثیر بگذارد. انسان عادل کسی است که حق را تنها برای خود و نزدیکانش نخواهد، بلکه آن را برای همه به رسمیت بشناسد.

فروتنی در برابر وظیفه؛ عزت واقعی در پذیرش حق است

حجت الاسلام مختاری با اشاره به توصیه امیرالمؤمنین علی(ع) درباره فروتنی در برابر تکالیف الهی گفت: انسان نباید در انجام وظایفی که خداوند برعهده او گذاشته است، دچار تکبر شود یا به دلیل جایگاه اجتماعی و تصور شخصی از شأن و منزلت خود، از انجام آن‌ها سر باز زند.

وی افزود: گاهی ممکن است انسان تصور کند انجام یک کار، با جایگاه یا شخصیت اجتماعی او سازگار نیست؛ برای مثال، رسیدگی به پدر و مادر بیمار، انجام برخی امور شخصی آنان یا پذیرفتن مسئولیت‌هایی که از نگاه ظاهری ساده و کم‌اهمیت به نظر می‌رسند، ممکن است برای فردی که به موقعیت خود توجه بیش از اندازه دارد، دشوار باشد.

امام جمعه موقت بیرجند ادامه داد: اگر انجام کاری وظیفه شرعی و اخلاقی ماست، نباید به دلیل اینکه دیگران درباره آن چه فکری می‌کنند یا ممکن است شأن ظاهری ما چگونه دیده شود، از انجام آن خودداری کنیم. جایی که حق و تکلیف مطرح است، انسان باید از خودخواهی فاصله بگیرد و وظیفه‌اش را انجام دهد.

حجت الاسلام مختاری با تأکید بر اینکه فروتنی در برابر حق نشانه ضعف نیست، اظهار کرد: گاهی انسان برای حفظ ظاهر خود حاضر نیست اشتباهش را بپذیرد یا از کسی عذرخواهی کند؛ درحالی‌که اگر خطایی مرتکب شده، وظیفه دارد آن را بپذیرد و برای جبرانش اقدام کند. ممکن است اعتراف به اشتباه در لحظه نخست برای او دشوار باشد، اما پذیرش حق، مانع تداوم خطا و تضییع حقوق دیگران می‌شود.

وی تصریح کرد: انسان نباید تصور کند که عذرخواهی یا انجام یک وظیفه اخلاقی از شأن او کم می‌کند. اگر حقی بر گردن اوست، باید آن را ادا کند؛ اگر اشتباهی کرده، باید به آن اعتراف کند و اگر انجام کاری وظیفه اوست، نباید از آن شانه خالی کند.

این استاد حوزه و دانشگاه خاطرنشان کرد:عزت واقعی در پایبندی به حق است، نه در حفظ ظاهری جایگاه و موقعیت. عزت واقعی در پایبندی به حق است، نه در حفظ ظاهری جایگاه و موقعیت. گاهی ممکن است انسان برای اینکه در نگاه دیگران کوچک نشود، بر اشتباه خود پافشاری کند؛ اما این رفتار نه‌تنها مشکل را برطرف نمی‌کند، بلکه می‌تواند زمینه آسیب بیشتر به روابط و از بین رفتن اعتماد را فراهم سازد.

وی افزود: در مقابل، فردی که شجاعت پذیرش اشتباه را دارد و برای جبران آن اقدام می‌کند، به‌جای گرفتار شدن در دام خودخواهی، مسیر اصلاح را در پیش می‌گیرد. چنین رفتاری نشان می‌دهد که حقیقت و انجام وظیفه برای او مهم‌تر از ظواهر و قضاوت‌های زودگذر دیگران است.

حفظ آبرو به قیمت تضییع حق، عزت واقعی نیست

حجت الاسلام مختاری با اشاره به اهمیت تمایز میان عزت واقعی و حفظ ظاهری شأن اجتماعی گفت:حفظ عزت و آبرو تا جایی ارزشمند است که در مسیر حق قرار داشته باشد حفظ عزت و آبرو تا جایی ارزشمند است که در مسیر حق قرار داشته باشد؛ اما اگر انسان بخواهد با انجام کار خلاف، انکار اشتباه یا نادیده گرفتن حقوق دیگران، ظاهر خود را حفظ کند، این عزت، ظاهری و ناپایدار خواهد بود.

وی با اشاره به مضمون سخنان نقل‌شده از امام حسین(ع) درباره مراتب سختی و ننگ، اظهار کرد: در زندگی گاهی انسان با موقعیت‌هایی روبه‌رو می‌شود که انجام وظیفه ممکن است از نظر عرفی برای او دشوار یا حتی موجب احساس شرمندگی باشد؛ اما باید میان دشواری ظاهری یک کار و پیامدهای اخلاقی و شرعی ترک آن تفاوت قائل شد.

امام جمعه موقت بیرجند ادامه داد: اگر انسان برای حفظ ظاهر خود از انجام وظیفه‌ای که برعهده دارد خودداری کند، ممکن است در واقع مرتکب ظلم یا گناه شود. در چنین شرایطی، تحمل دشواری ظاهری و پذیرش مسئولیت، بهتر از آن است که انسان برای حفظ موقعیت خود از مسیر حق خارج شود.

حجت الاسلام مختاری تأکید کرد: انسان باید بداند که هر کاری را نمی‌توان با عنوان حفظ آبرو توجیه کرد. اگر خطایی انجام داده‌ایم، باید آن را بپذیریم؛ اگر حقی بر گردن ماست، باید آن را ادا کنیم و اگر وظیفه‌ای در قبال پدر و مادر، خانواده یا مردم داریم، باید به آن پایبند باشیم. نمی‌توان به بهانه اینکه انجام این کار با شأن اجتماعی ما سازگار نیست، از مسئولیت شانه خالی کرد.

وی با بیان اینکه عمل به وظیفه، هرچند گاهی با دشواری همراه باشد، در نهایت به استحکام شخصیت انسان کمک می‌کند، افزود: آنچه باید حفظ شود، عزت برخاسته از ایمان، عقلانیت و رعایت حق است؛ نه تصویری که ممکن است بر پایه خودخواهی و پنهان کردن اشتباهات شکل گرفته باشد.

این استاد حوزه و دانشگاه خاطرنشان کرد: دنیا میدان امتحان انسان است و موقعیت‌های مختلف زندگی، فرصتی برای سنجش میزان پایبندی ما به حق و عدالت به شمار می‌رود. انسان در این مسیر باید مراقب باشد که برای رسیدن به منفعت کوتاه‌مدت یا حفظ ظاهر، ارزش‌های اساسی خود را قربانی نکند.

حجت الاسلام مختاری با تأکید بر ضرورت عمل به آموزه‌های نهج‌البلاغه در زندگی فردی و اجتماعی گفت: پیام این نامه آن است که انسان باید هوای نفس را مهار کند، در برابر همه مردم عدالت را رعایت کند، خود را از دیگران برتر نبیند و در انجام وظایف الهی و اخلاقی فروتنی داشته باشد.

وی در پایان عنوان کرد: اگر حق را معیار تصمیم‌گیری قرار دهیم و برای حفظ ظاهر از پذیرش مسئولیت فرار نکنیم، می‌توانیم هم در زندگی فردی و هم در روابط اجتماعی، به عدالت و آرامش نزدیک‌تر شویم.