به گزارش خبرگزاری شبستان، پایگاه جامعه و فرهنگ ملل نوشت: مسجد مکه، یا «مکه مسجد» (Makkah Masjid)، یکی از شناختهشدهترین بناهای تاریخی شهر حیدرآباد در ایالت تلنگانا و از مهمترین یادگارهای معماری اسلامی در منطقه دکن هند است. این مسجد در قلب شهر قدیم حیدرآباد و در مجاورت مجموعه تاریخی چارمینار، در نزدیکی کاخ چومحله و بازار لاد قرار گرفته است و همچنان به عنوان یکی از مساجد مهم و فعال شهر مورد استفاده قرار میگیرد. ظرفیت مسجد حدود ۱۰ هزار نمازگزار ذکر شده و از این نظر نیز در شمار مساجد بزرگ هند قرار دارد. منابع گردشگری رسمی تلانگانا نیز آن را یکی از بزرگترین و مهمترین مساجد حیدرآباد معرفی میکنند.
اهمیت مسجد مکه تنها به ابعاد بزرگ یا کارکرد مذهبی آن محدود نمیشود، بلکه این بنا بخشی از تاریخ چندلایه حیدرآباد است؛ شهری که شکلگیری آن با سلسله قطبشاهی آغاز شد و بعدها تحت حاکمیت گورکانیان و سپس نظامهای آصفجاهی قرار گرفت. از این منظر، مسجد مکه را میتوان بنایی دانست که در کالبد خود بخشی از تحول سیاسی و هنری دکن از دوره قطبشاهی به دوره گورکانی را منعکس میکند. یونسکو نیز مجموعهای از بناهای تاریخی دکن را در فهرست موقت میراث جهانی خود قرار داده است و در توضیح اهمیت آثار تاریخی این منطقه، بر تلفیق سنتهای معماری اسلامی با ویژگیهای معماری بومی دکن تأکید دارد.
ساخت مسجد در دوره سلطان محمد قطبشاه، ششمین فرمانروای سلسله قطبشاهی گلکنده، آغاز شد. در متنهای تاریخی موجود، درباره سال آغاز ساخت اختلاف جزئی دیده میشود؛ برخی منابع سال ۱۶۱۴ و برخی ۱۶۱۷ میلادی را ذکر میکنند. اداره گردشگری تلانگانا آغاز ساخت را ۱۶۱۴ دانسته است، در حالی که منابع دیگری از جمله منابع مورد استفاده در متن حاضر، سال ۱۶۱۷ را ثبت کردهاند. بنابراین برای یک مقاله پژوهشی بهتر است این اختلاف به همین صورت حفظ شود و از قطعی جلوه دادن یکی از این دو تاریخ بدون بررسی سند اصلی پرهیز شود. آنچه در منابع مختلف تقریباً همسان است، این است که ساختمان در دوره محمد قطبشاه آغاز شد و پس از چند دهه در دوره مغول و به فرمان اورنگزیب به پایان رسید. درباره تاریخ پایان نیز تاریخهای ۱۶۹۳ و ۱۶۹۴ در منابع دیده میشود؛ منابع تاریخی و پژوهشی متعددی سال ۱۶۹۴ را ذکر کردهاند.
در روایت تاریخی مربوط به آغاز ساخت مسجد آمده است که سلطان محمد قطبشاه شخصاً سنگ بنای مسجد را گذاشت و حدود هشت هزار کارگر و سنگتراش در ساخت آن مشارکت داشتند. یک گزارش باستانشناختی قدیمی نیز ساخت این بنا را پروژهای طولانی توصیف میکند که در دوره چند فرمانروای قطبشاهی ادامه یافت و در نهایت پس از حدود ۷۷ سال، در دوره اورنگزیب تکمیل شد. همین استمرار چندنسلی یکی از دلایلی است که مسجد مکه را نمیتوان صرفاً متعلق به یک دوره کوتاه تاریخی دانست؛ بلکه بنا نتیجه چند دهه کار معماری و سازماندهی نیروی انسانی در یکی از مهمترین مراکز سیاسی دکن بوده است.
نام «مسجد مکه» نیز با یک روایت تاریخی و مذهبی پیوند خورده است. بر اساس سنت تاریخی رایج درباره این بنا، خاکی از سرزمین مکه به حیدرآباد آورده شد و از آن برای ساخت آجرهایی استفاده شد که در بخشی از ساختار مسجد، بهویژه در ارتباط با طاق مرکزی، به کار رفت. به همین دلیل این مسجد به نام مکه شناخته شد. اداره گردشگری تلانگانا نیز این روایت مربوط به استفاده از آجرهای ساختهشده از خاک آوردهشده از مکه را نقل میکند، هرچند این نوع روایتها بهتر است در نوشته دانشگاهی با تعبیر «بر اساس روایت تاریخی» یا «در سنت محلی» بیان شوند، نه به عنوان یک واقعیت باستانشناختی قطعی.
یکی از ویژگیهای برجسته مسجد، استفاده گسترده از گرانیت است؛ مصالحی که با جغرافیای طبیعی دکن نیز ارتباط مستقیم دارد. حجم عظیم سنگهای مورد استفاده در بنا و شیوه تراش آنها، مسجد را به نمونهای برجسته از معماری سنگی حیدرآباد تبدیل کرده است. در روایتهای تاریخی که به سفر جهانگرد فرانسوی ژان ـ باتیست تاورنیه مربوط میشود، از عظمت یکی از سنگهای بزرگ مورد استفاده در بخش نماز و محراب سخن گفته شده است؛ سنگی که بنا بر این گزارش، استخراج و آمادهسازی آن پنج سال طول کشیده و صدها کارگر در این فرایند مشارکت داشتهاند. حتی برای انتقال آن نیز از نیروی بسیار زیادی استفاده شده و در روایت تاورنیه از ۱۴۰۰ گاو برای کشیدن آن سخن به میان آمده است. این گزارش، صرفنظر از جزئیات عددی آن که باید با احتیاط تاریخی خوانده شود، نشان میدهد که مقیاس عملیات ساختمانی مسجد در نگاه ناظران اروپایی زمان خود نیز بسیار چشمگیر بوده است.
از نظر معماری، مسجد در زمینی گسترده ساخته شده و ساختمان اصلی آن حدود ۶۹ متر طول، ۵۵ متر عرض و حدود ۲۳ متر ارتفاع دارد. منابع گردشگری تلانگانا نیز ابعاد تقریباً مشابهی برای بنا ذکر کردهاند و بر استفاده از گرانیت محلی تأکید دارند. سقف نمازخانه بر مجموعهای از طاقها استوار است و نمای اصلی با طاقهای بزرگ و عمیق طراحی شده است. ترکیب طاقها، ستونها، گنبدها و منارهها، به بنا ظاهری باشکوه و در عین حال متناسب با سنت معماری دکن بخشیده است.
یکی از شگفتانگیزترین عناصر مسجد، ستونها و قطعات عظیم گرانیتی آن است. در بخش مربوط به محراب، دو ستون بزرگ هشتضلعی از قطعات سنگ یکپارچه ساخته شدهاند و این عناصر سنگین، در کنار طاقها و گنبدها، نقش مهمی در استحکام و جلوه بصری بنا دارند. اداره گردشگری تلانگانا نیز به همین ستونهای عظیم گرانیتی اشاره کرده است. بنابراین معماری مسجد مکه بیش از آنکه بر تزئینات سطحی و پرکار متکی باشد، بر عظمت حجم، تناسبات، طاقهای سنگین و مهارت در تراش و جابهجایی سنگ استوار است.
حیاط وسیع مسجد نیز بخشی مهم از تجربه معماری آن است. این فضا نه تنها مقدمهای برای ورود به نمازخانه اصلی به شمار میرود، بلکه در شکلگیری هویت تاریخی مجموعه نیز نقش دارد. در منابع موجود به وجود فضای مربوط به وضو، ساعت آفتابی و دیگر عناصر خدماتی تاریخی در مجموعه اشاره شده است. بنابراین مسجد مکه را باید همچون یک مجموعه معماری کامل دید، نه صرفاً یک تالار نماز.
در بخش جنوبی مجموعه، بناهای آرامگاهی مرتبط با خاندان آصفجاهی قرار گرفتهاند. این بخش نشان میدهد که اهمیت مسجد در دوره قطبشاهی و گورکانی پایان نیافت، بلکه در دوره نظامهای حیدرآباد نیز ادامه پیدا کرد. منابع درباره شمار و جایگاه دقیق مدفونان این بخش، جزئیات متفاوتی ارائه میکنند، اما اداره گردشگری تلانگانا از وجود آرامگاههای نظامهای حیدرآباد در گالری طاقدار مسجد از اوایل قرن نوزدهم یاد میکند. این بخش بعدها به یکی از عناصر مهم تاریخی مجموعه تبدیل شد و پیوند مسجد را با دوره آصفجاهی، که بخش مهمی از تاریخ سیاسی و فرهنگی حیدرآباد را دربرمیگیرد، آشکار میکند.
در کنار ارزش معماری، مسجد مکه از نظر فرهنگی و مذهبی نیز جایگاه ویژهای در حیدرآباد دارد. در مجموعه، اتاقی وجود دارد که بنا بر باور و روایت محلی، محل نگهداری یکی از یادگارهای مقدس منسوب به پیامبر اسلام(ص) است. اداره گردشگری تلانگانا نیز این باور را با تعبیر «اعتقاد بر این است» نقل میکند؛ بنابراین در نگارش دانشگاهی بهتر است این موضوع به عنوان یک باور و سنت زیارتی معرفی شود، نه به عنوان اصالت تاریخی اثباتشده یک شیء مقدس. همین تمایز میان «باور مذهبی»، «روایت تاریخی» و «مدرک مستند» برای یک مقاله پژوهشی درباره میراث دینی بسیار مهم است.
مسجد مکه همچنین در پیوند مستقیم با مجموعه تاریخی شهر قدیم حیدرآباد معنا پیدا میکند. فاصله اندک آن از چارمینار سبب شده است که این دو بنا عملاً در کنار یکدیگر بخش مهمی از منظر تاریخی شهر را تشکیل دهند. چارمینار نماد شکلگیری شهر حیدرآباد در سال ۱۵۹۱ و یکی از مهمترین یادگارهای قطبشاهی است و مسجد مکه نیز در همان حوزه تاریخی قرار دارد. از این رو، مطالعه مسجد بدون در نظر گرفتن چارمینار، بازار لاد، کاخ چومحله و دیگر بناهای دوره قطبشاهی، تصویر کاملی از جایگاه آن در تاریخ حیدرآباد به دست نمیدهد. یونسکو نیز در بررسی میراث قطبشاهی حیدرآباد، چارمینار، قلعه گلکنده و آرامگاههای قطبشاهی را به عنوان عناصر کلیدی این میراث تاریخی معرفی میکند.
مسجد مکه در دوره معاصر نیز از تاریخ شهر جدا نبوده است. در ۱۸ مه ۲۰۰۷، هنگام برگزاری نماز جمعه، انفجاری در داخل مسجد رخ داد که بر اساس گزارشهای منتشرشده، به کشته و زخمی شدن تعدادی از نمازگزاران انجامید و پس از آن نیز وضعیت امنیتی در اطراف مسجد تشدید شد. گزارشها درباره شمار دقیق قربانیان در ساعات و مراحل مختلف متفاوت بوده است؛ از این رو در یک متن علمی بهتر است بدون ورود به اختلاف آماری، اصل وقوع انفجار و پیامدهای انسانی آن بیان شود. این حادثه یکی از رویدادهای مهم تاریخ معاصر مسجد به شمار میرود.
با وجود همه این تحولات، مسجد مکه همچنان یک بنای زنده است و نه یک اثر تاریخی متروک. این ویژگی اهمیت آن را دوچندان میکند، زیرا بنا همزمان سه نقش را در خود جمع کرده است: یک فضای فعال مذهبی، یک یادگار معماری از دوره قطبشاهی و گورکانی، و یک سند عینی از تحول تاریخی شهر حیدرآباد در دوره آصفجاهی و دوره معاصر. همین استمرار حیات، مسجد را از بسیاری از بناهایی که تنها به صورت موزه یا ویرانه باقی ماندهاند، متمایز میکند.
در مجموع، مسجد مکه حیدرآباد را میتوان یکی از نمونههای شاخص پیوند تاریخ سیاسی، معماری، مذهب، هنر سنگتراشی و فرهنگ شهری در دکن دانست. آغاز ساخت آن در روزگار قطبشاهان، ادامه پروژه در دوره حکومتهای بعدی و تکمیل آن در عهد اورنگزیب، سپس افزوده شدن عناصر آرامگاهی در دوره آصفجاهی و استمرار کارکرد مذهبی آن تا امروز، تاریخ این بنا را به روایتی چندصدساله تبدیل کرده است. عظمت گرانیتهای تراشخورده، طاقهای وسیع، فضای گسترده نمازخانه، حیاط بزرگ و ارتباط آن با چارمینار، همه نشان میدهند که مسجد مکه تنها یک مسجد تاریخی نیست، بلکه یکی از اسناد مهم تاریخ فرهنگی و معماری حیدرآباد است. متن اولیهای که فرستاده بودید نیز بر همین پیوند میان تاریخ ساخت، معماری، سنگتراشی، آرامگاههای آصفجاهی و جایگاه میراثی بنا تأکید داشت.
از نظر میراث جهانی نیز باید یک نکته را دقیق بیان کرد: مسجد مکه در حال حاضر در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت نهایی نشده است. ارتباط آن با روند میراث جهانی بیشتر در چارچوب «فهرست موقت» و پرونده گستردهتر میراث بناهای دوره سلطنتهای دکن مطرح شده است. بنابراین در مقاله دانشگاهی بهتر است از عبارت «در فهرست موقت/آزمایشی میراث جهانی» استفاده شود و نه «ثبتشده در فهرست میراث جهانی».
به همین دلیل، مسجد مکه را میتوان یکی از مهمترین نمونههای میراث معماری دکن دانست؛ بنایی که در آن سنگ و تاریخ به یکدیگر پیوند خوردهاند و تاریخ حیدرآباد را از دوره قطبشاهی تا دوره گورکانی و آصفجاهی و سپس دوران معاصر در خود منعکس میکند. این بنا نه تنها برای مطالعه معماری اسلامی هند، بلکه برای پژوهش درباره تاریخ شهرنشینی، هنر سنگتراشی، فرهنگ مذهبی، حافظه تاریخی و تحول سیاسی منطقه دکن نیز اهمیت دارد.
نظر شما