به گزارش خبرگزاری شبستان به نقل از روابط عمومی ستاد هماهنگی کانونهای فرهنگی هنری مساجد کشور، حجتالاسلام والمسلمین «علی ملانوری»، دبیر شورای فرهنگ و هنر روستا و عشایر وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی به مناسبت فرارسیدن ۲۷ سپتامبر (روز جهانی گردشگری)، با صدور پیامی با اشاره به اینکه مساجد و بقاع متبرکه میتوانند به عنوان کانونهای فرهنگی روستا، در پیوند میان گردشگری، هنر، معماری و هویت دینی نقشآفرین باشند؛ عنوان کرد: معرفی این اماکن به شرط آن است که با حفظ حرمت و اصالت این فضاها و با مشارکت جامعه محلی انجام شود.
متن کامل این پیام به شرح ذیل است:
روز جهانی گردشگری، فرصتی است برای تأمل درباره بخشی از ظرفیت فرهنگی کشور که شاید در نگاه نخست، در زمره جاذبههای گردشگری دیده نشود؛ اما میتواند یکی از مهمترین سرمایههای گردشگری ایران باشد: فرهنگ زنده روستاها و عشایر.
روستا فقط یک مقصد جغرافیایی نیست؛ مجموعهای از شیوههای زندگی، روایتها، آیینها، موسیقیها، گویشها، هنرهای سنتی، غذاها و دانش بومی است که طی نسلها شکل گرفته و هنوز بخشهایی از آن در زندگی مردم جریان دارد. از این منظر، گردشگری میتواند فرصتی باشد برای آنکه این میراث دوباره دیده و شنیده شود و از حاشیه به متن زندگی فرهنگی بازگردد.
در این میان، هنر یکی از مهمترین پیوندهای میان گردشگری و فرهنگ روستایی است. یک ساز محلی، یک ترانه قدیمی، یک آیین بومی، یک لباس محلی یا یک اثر صنایعدستی، تنها یک محصول هنری نیست؛ هرکدام روایتی از یک سرزمین و شیوه زیست مردمان آن است. گردشگری میتواند این ظرفیتها را از یک میراث خاموش به تجربهای زنده برای مخاطب تبدیل کند.
بسیاری از هنرهای سنتی زمانی ماندگار میشوند که در زندگی امروز نیز کارکرد داشته باشند. وقتی گردشگر برای دیدن یک هنر بومی به روستا میآید، با هنرمند آن گفتوگو میکند، فرایند تولید اثر را میبیند و محصول او را خریداری میکند، هنر از یک فعالیت محدود و گاه در معرض فراموشی، به بخشی از اقتصاد و زندگی فرهنگی جامعه تبدیل میشود. اینجاست که گردشگری میتواند به جای مصرف فرهنگ، به تقویت فرهنگ کمک کند.
موسیقی نیز در این میان جایگاه ویژهای دارد. در بسیاری از مناطق کشور، نغمههایی وجود دارد که بخشی از حافظه جمعی مردم را در خود حفظ کردهاند؛ آوازهای کار، لالاییها، نغمههای آیینی و موسیقیهای محلی که شاید کمتر در معرض شنیده شدن قرار گرفته باشند. معرفی و اجرای درست این میراث در رویدادهای گردشگری میتواند زمینهای برای احیا، ثبت و انتقال آن به نسلهای جدید فراهم کند.
از همین منظر، نقش دستگاه فرهنگی کشور در کنار متولیان گردشگری اهمیت پیدا میکند. وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی میتواند با شناسایی ظرفیتهای فرهنگی هر منطقه، حمایت از هنرمندان و گروههای بومی، ثبت و مستندسازی میراث فرهنگی ناملموس، برگزاری رویدادهای هنری و ایجاد فرصت عرضه آثار، کمک کند تا گردشگری به سکویی برای معرفی فرهنگ اصیل روستاها و عشایر تبدیل شود.
این رویکرد البته نیازمند آن است که خود مردم روستا در مرکز این فرآیند قرار داشته باشند. فرهنگ روستا چیزی نیست که از بیرون برای آن طراحی شود؛ صاحبان اصلی آن، مردم همان روستا هستند. بنابراین هر برنامه فرهنگی و هنری در مسیر گردشگری، زمانی ماندگار خواهد بود که با مشارکت هنرمندان، جوانان، زنان و فعالان فرهنگی محلی شکل بگیرد و منافع آن نیز به جامعه محلی بازگردد.
از سوی دیگر، گردشگری میتواند به احیای برخی سنتهایی کمک کند که در معرض فراموشی قرار گرفتهاند. یک جشن محلی، آیین برداشت محصول، شیوه پخت یک غذای بومی، بازیهای سنتی یا حتی روایت یک قصه قدیمی، اگر بهدرستی ثبت و معرفی شود، میتواند از حافظه یک نسل فراتر برود و به سرمایهای برای نسلهای بعد تبدیل شود.
در کنار این ظرفیتها، معماری مساجد روستایی و بقاع متبرکه نیز بخشی مهم از هویت فرهنگی و تاریخی روستاهاست؛ بناهایی که افزون بر کارکرد دینی، روایتگر هنر، معماری و تاریخ هر منطقهاند و میتوانند بخشی از مسیرهای گردشگری فرهنگی باشند.
آیینهای دینی و مذهبی نیز از دیگر جلوههای زنده فرهنگ روستایی هستند؛ از چاووشیخوانی و تعزیهخوانی گرفته تا مراسم و مناسک محلی که در حافظه جمعی مردم ریشه دارند. معرفی و ثبت درست این آیینها میتواند هم به حفظ میراث معنوی و هم به انتقال آن به نسلهای جدید کمک کند.
در این میان، مساجد و بقاع متبرکه میتوانند به عنوان کانونهای فرهنگی روستا، در پیوند میان گردشگری، هنر، معماری و هویت دینی نقشآفرین باشند؛ به شرط آنکه معرفی آنها با حفظ حرمت و اصالت این فضاها و با مشارکت جامعه محلی انجام شود.
امروز که گردشگری بیش از گذشته به دنبال تجربههای اصیل و متفاوت است، ایران میتواند از ظرفیت فرهنگی روستاهای خود بهره بیشتری بگیرد. اما این امر نیازمند عبور از نگاه صرفاً اقتصادی به گردشگری و توجه همزمان به فرهنگ، هنر، هویت و زندگی مردم است. روستا زمانی میتواند یک مقصد ماندگار باشد که آنچه گردشگر میبیند، تصویری واقعی از زندگی و فرهنگ آن سرزمین باشد.
در شورای فرهنگ و هنر روستا و عشایر، بر این باوریم که توسعه فرهنگی روستا و توسعه گردشگری میتوانند در کنار یکدیگر حرکت کنند؛ از یک سو گردشگری فرصت دیدهشدن فرهنگ و هنر روستا را فراهم میکند و از سوی دیگر، فرهنگ میتواند به مقصد گردشگری معنا و هویت ببخشد.
اگر این پیوند بهدرستی شکل گیرد، گردشگر فقط به روستا سفر نمیکند؛ با بخشی از فرهنگ ایران آشنا میشود و روستا نیز فرصت پیدا میکند روایت خود را با زبان هنر به ایران و جهان عرضه کند.
علی ملانوری
دبیر شورای فرهنگ و هنر روستا و عشایر وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی
نظر شما