به گزارش خبرنگار فرهنگی خبرگزاری شبستان، محراب، جایی است که نگاه نمازگزار را به سوی قبله هدایت میکند؛ اما در معماری ایران، این فرورفتگی ساده به یکی از مهمترین میدانهای نمایش هنر تبدیل شد. از دوره سلجوقی به بعد، بهویژه در کاشان، ساخت محرابهای کاشیکاریشده با تکنیک زرینفام رونق گرفت؛ آثاری که سطحشان با درخششی طلایی، مسی یا قهوهایرنگ جلوه میکرد و در نور فضای مذهبی حالوهوایی متفاوت پیدا میکرد.
زرینفام، تنها یک شیوه تزئینی نبود. ساخت این کاشیها به مهارت فنی بالایی نیاز داشت: پس از شکلدهی و لعابکاری، ترکیبات فلزی روی سطح کاشی قرار میگرفت و کاشی برای بار دوم در کوره پخته میشد. نتیجه، سطحی بود که بسته به نور و زاویه دید، جلوهای فلزی و درخشان پیدا میکرد.
اما شاید مهمترین ویژگی محرابهای زرینفام، حضور پررنگ خوشنویسی باشد. آیات قرآن، احادیث، دعاها، شهادتین و در دورههای بعد، نام پیامبر و امامان، روی کاشیها جای میگرفتند. به این ترتیب، خط دیگر صرفاً نوشتهای در حاشیه معماری نبود؛ خود به بخشی از ساختار محراب تبدیل میشد. کوفی، نسخ و دیگر گونههای کتیبهای در کنار نقوش هندسی و گیاهی، سطح محراب را به یک متن تصویری تبدیل میکردند.
کاشان در این میان نقشی کلیدی داشت. خاندانهایی از سفالگران این شهر، از جمله خاندان ابوطاهر، در تولید کاشیهای زرینفام و محرابهای بزرگ شهرت یافتند. برخی از این آثار حتی نام سازنده یا خوشنویس را بر خود دارند؛ جزئیاتی که امروز به پژوهشگران کمک میکند مسیر تولید و شبکه هنرمندان آن دوره را بهتر بشناسند.
بخشی از این محرابها هنوز در ایران نگهداری میشوند و بخشی دیگر، در جریان جابهجایی و خروج آثار تاریخی از ایران، سر از موزههایی مانند متروپولیتن، موزه هنر اسلامی برلین و موزههای دیگر جهان درآوردهاند. هر قطعه، حتی اگر تنها بخشی از یک محراب بزرگ باشد، میتواند پنجرهای به تاریخ معماری، خوشنویسی و فناوری سفالگری ایران باز کند.
محرابهای زرینفام در نهایت بیش از یک اثر تزئینیاند؛ آنها جایی هستند که کلمه، معماری و نور در کنار هم قرار گرفتهاند و بخشی از تاریخ فرهنگی ایران را بر سطحی از سفال ماندگار کردهاند.
۱. محراب مسجد میدان کاشان — برلین
تاریخ: ۶۲۳ق / ۱۲۲۶م
خاستگاه: کاشان
محل اصلی: مسجد میدان کاشان
موزه فعلی: موزه هنر اسلامی برلین
تکنیک: کاشی زرینفام، قالبزده و نقاشیشده
خوشنویسی: کتیبههای قرآنی + امضای سازنده، حسن بن عربشاه
این نمونه از نظر پژوهشی احتمالاً شماره یک فهرست است. موزه برلین تاریخ دقیق اثر و نام سازنده را ثبت کرده است. امضای حسن بن عربشاه در کنار متن الهی، نمونه بسیار جالبی از ظهور «نام هنرمند» در کنار کتیبه مذهبی است.
۲. محراب زرینفام کاشان — موزه گلبنکیان لیسبون
تاریخ: اواخر قرن ۱۳ تا اوایل قرن ۱۴ میلادی
دوره: ایلخانی
خاستگاه: کاشان
شماره اثر: ۱۵۶۷
تکنیک: بدنه سنگخمیری، قالبزده، نقاشی زیرلعاب و زرینفام روی لعاب
در مرکز محراب چراغی آویخته دیده میشود و کتیبههای قرآنی درون طاق و حاشیه قرار گرفتهاند. موزه احتمال میدهد که این اثر بخشی از تزئینات یک زیارتگاه تدفینی بوده باشد، نه لزوماً مسجد.
۳. قطعه محراب کاشان — موزه هنر شهرستان لسآنجلس
تاریخ: اوایل قرن ۱۴ میلادی
دوره: ایلخانی
خاستگاه: کاشان
موزه: LACMA
شماره: M.۷۳.۵.۱
این اثر در واقع بخش بالایی یک محراب بزرگتر است. موزه تخمین میزند مجموعه اصلی حدود ۱۲ فوت ارتفاع داشته و از دهها کاشی تشکیل میشده است.
نکته مهم برای بحث خوشنویسی این است که قابهای اطراف با خط کوفی و آیات ۴۵ تا ۴۷ سوره حجر تزئین شدهاند؛ آیاتی که به بهشت اشاره دارند.
۴. محراب امامزاده علی بن جعفر قم — موزه ملی ایران
تاریخ: رمضان ۷۳۴ق / مه ۱۳۳۴م
محل اصلی: مجموعه امامزاده علی بن جعفر، قم
خوشنویس/سازنده مرتبط: یوسف بن علی محمد بن ابیطاهر
خاستگاه کارگاه: کاشان
محراب اکنون در موزه ملی ایران است، اما دو قطعه از کتیبه پیرامونی آن در موزه متروپولیتن نگهداری میشوند. خود Met این ارتباط را صراحتاً ثبت کرده است.
۵. دو کاشی از محراب امامزاده علی بن جعفر — Met
این دو قطعه را باید در کنار محراب موزه ملی ایران دید، نه بهعنوان دو محراب مستقل.
یکی از آنها بخشی از آیه ۵۴ سوره اعراف را دارد و هر دو مربوط به همان محراب سال ۷۳۴ق هستند. Met میگوید اینها از آخرین نمونههای سنت طولانی سفالگران خاندان ابوطاهر کاشانیاند.
The Metropolitan Museum of Art همچنین کاتالوگ منتشرشده Met توضیح میدهد که محراب اصلی در موزه ملی ایران است و تعدادی از کاشیهای کتیبهای آن در نیویورک قرار گرفتهاند.
۶. محرابنمای کاشان — Met
تاریخ: اوایل قرن ۱۴
خاستگاه: کاشان
نوع: کاشی محرابنما
تکنیک: زرینفام روی لعاب سفید + نقاشی آبی
این قطعه قسمت بالایی یک محراب بوده و کتیبه آن بخشی از آیه ۲۲ سوره حشر است:
«هُوَ اللَّهُ الَّذِی لَا إِلَٰهَ إِلَّا هُوَ...»
Met توضیح میدهد که خانواده سفالگران ابوطاهر کاشانی در قرنهای ۱۳ و ۱۴ میلادی محرابهای بزرگ زرینفام را برای مساجد و مدارس تولید میکردند.
۷. چهار کاشی قاب محراب — Met
تاریخ: قرن ۱۳
خاستگاه: کاشان
تکنیک: زرینفام
چهار کاشی زمانی بخشی از قاب محراب یک بنای مذهبی در ایران بودهاند. کتیبه از سوره فتح، آیات ۱ تا ۴ است. ترکیب کتیبه قرآنی با نقوش گیاهی و پرندگان از ویژگیهای جذاب این مجموعه است.
۸. محرابنمای نطنز — Met
این اثر از نظر خوشنویسی شاید حتی از بعضی محرابهای زرینفام مهمتر باشد.
تاریخ: نیمه اول قرن ۱۴
ساخت: کاشان
محل کشف: نطنز
احتمال محل اصلی: آرامگاه شیخ عبدالصمد
سازنده کاشی: حسن بن علی بن احمد باباویه
خوشنویس: علی بن محمد بن فضلالله
این اثر سهقطعهای به شکل محراب است و علاوه بر آیات قرآن، نام کاشیساز و نام خوشنویس را نیز دارد. بنابراین برای موضوع شما نمونهای استثنایی از همکاری خوشنویس و سفالگر در یک اثر معماری است.
نکته: این مورد را بهتر است «محرابنما / پنل به شکل محراب» بنامیم؛ زیرا موزه میگوید پژوهشگران پیشنهاد کردهاند که زمانی زینت آرامگاه شیخ عبدالصمد بوده است.
نظر شما