حجتالاسلام والمسلمین دکتر مرتضی خوش صحبت، عضو هیئت علمی موسسه آموزشی پژوهشی امام خمینی(ره) در گفتگو با خبرگزاری شبستان در استان قم، با بیان اینکه تقارن هفته دولت و هفته جهانی مسجد، فرصت مناسبی است برای اینکه نسبت میان دین، مردم و حکمرانی را از زاویهای متفاوت ببینیم گفت: وقتی از مسجد سخن میگوییم، فقط از یک ساختمان یا محل برگزاری نماز صحبت نمیکنیم؛ از نهادی سخن میگوییم که در منطق اسلام میتواند ایمان را به مسئولیت اجتماعی، و مسئولیت اجتماعی را به مشارکت عمومی و ساختن جامعه صالح پیوند بزند. بنابراین مسجد تمدنساز مسجدی نیست که فقط شبستان آباد و برنامههای عبادی فراوان داشته باشد؛ مسجد تمدنساز مسجدی است که عبادت در آن به اخلاق، اخلاق به مسئولیت و مسئولیت به خدمت و اصلاح اجتماعی منتهی شود.
عضو هیئت علمی موسسه آموزشی پژوهشی امام خمینی(ره) ادامه داد: قرآن کریم در آیه ۱۸ سوره توبه، آبادانی مساجد را با ایمان به خدا و آخرت، اقامه نماز، پرداخت زکات و نترسیدن جز از خدا پیوند میدهد: «إِنَّمَا یَعْمُرُ مَسَاجِدَ اللَّهِ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْیَوْمِ الْآخِرِ وَأَقَامَ الصَّلَاةَ وَآتَی الزَّکَاةَ وَلَمْ یَخْشَ إِلَّا اللَّهَ». بنابراین عمارت مسجد فقط به معنای ساختن دیوار و گنبد نیست؛ مسجد باید انسان مؤمن، مسئول و آزاد از غیر خدا تربیت کند. در آیه ۴۱ سوره حج نیز اقامه نماز در کنار زکات و امر به معروف و نهی از منکر قرار گرفته است. یعنی عبادت، از اصلاح اجتماعی جدا نیست.
این استاد الهیات اجتماعی افزود: در فرهنگ اهلبیت علیهمالسلام نیز مسجد جایگاهی فراتر از یک مکان عبادی دارد. از امام صادق علیهالسلام در «الأمالی» شیخ صدوق نقل شده است: «علیکم بإتیان المساجد، فإنها بیوت الله فی الأرض»؛ مسجدها خانههای خدا در زمیناند. و در «الکافی» از همان حضرت آمده است: «المؤمنون خدم بعضهم لبعض»؛ یعنی مؤمنان باید برای یکدیگر سودمند باشند. پس مسجد اگر محل تربیت مؤمن باشد، طبیعی است که باید در خدمت به مردم و اصلاح جامعه نیز اثرگذار باشد.
مسجد تمدنساز مسجدی است که انسان را از «نماز» به «نظام اجتماعی صالح» میرساند؛ یعنی در آن عبادت، معرفت، تربیت، همبستگی، خدمت و مسئولیتپذیری از یکدیگر جدا نیستند.
عضو هیئت امنای مسجدامیرالمومنین(ع) پردیسان قم، ادامه داد:از اینجا میتوان به یک تعریف روشن رسید: مسجد تمدنساز مسجدی است که انسان را از «نماز» به «نظام اجتماعی صالح» میرساند؛ یعنی در آن عبادت، معرفت، تربیت، همبستگی، خدمت و مسئولیتپذیری از یکدیگر جدا نیستند.
وی تصریح کرد: اما در نسبت مسجد و دولت باید از دو افراط پرهیز کرد. یک افراط این است که مسجد را فقط به عبادت فردی محدود کنیم و از مسائل جامعه کنار بگذاریم؛ افراط دیگر این است که مسجد را به یک اداره دولتی یا ابزار تبلیغاتی دولت تبدیل کنیم. هیچکدام درست نیست. مسجد باید با دولت همکاری کند، اما سرمایه اعتماد و هویت دینی و مردمی خود را حفظ کند. دولت نیز باید مسجد را شریک اجتماعی خود در حل مسائل عمومی بداند، نه نیروی اجرایی رایگان و نه صرفاً کانال انتقال پیام.
حجتالاسلام والمسلمین خوش صحبت با بیان اینکه امام خمینی (ره) بهصراحت بر نقش اجتماعی و سیاسی مسجد تأکید کردهاند گفت: ایشان مسجد و منبر را در صدر اسلام مرکز فعالیتهای سیاسی دانستهاند و از مسجد بهعنوان یکی از کانونهای حرکت و خیزش اسلامی یاد کردهاند. بنابراین ورود مسجد به مسائل اجتماعی و سیاسی، به خودی خود مغایر با قداست آن نیست؛ آنچه با هویت مسجد ناسازگار است، جناحی و انتخاباتیشدن آن است.
عضو هیئت علمی موسسه آموزشی پژوهشی امام خمینی(ره) ادامه داد: اینجا باید میان «سیاسیبودن» و «حزبیبودن» تفاوت گذاشت. مسجد میتواند درباره عدالت، فقر، خانواده، آسیبهای اجتماعی، اخلاق عمومی، عزت و استقلال کشور و مسائل اساسی جامعه سخن بگوید، اما نباید به محل صفبندی دائمی جناحها تبدیل شود. مسجد باید محل گفتوگو، بصیرت، آرامش اجتماعی و خیر عمومی باشد.
وی که خود به مدت ۵سال امام جماعت مسجد امیرالمومنین(ع) بوده است وسال هاست که مسئول امور مالی اداری و پشتیبانی همین مسجد نیز می باشد افزود: این نگاه با دیدگاه رهبر شهید انقلاب نیز کاملاً سازگار است. ایشان در دیدار ائمه جماعات مساجد استان تهران در سال ۱۳۹۵، مسجد را پایگاه «اجتماع، مشورت، مقاومت، برنامهریزی و حرکت اجتماعی و فرهنگی» و در یک کلام «پایگاه هر کار نیک» دانستند و بر این نکته تأکید کردند که مسجد فقط پایگاه عبادت نیست، بلکه باید پایگاه انسانسازی، بصیرتافزایی و زمینهسازی برای تمدن اسلامی باشد. ایشان همچنین «امام جماعت» را «محور مسجد» دانستند و وظیفه او را فراتر از صرف پیشنمازی معرفی کردند. این نکته برای بحث مسجد محوری بسیار تعیینکننده است: مسجد محوری قبل از هر چیز، یعنی فعالشدن واقعی مسجد و محوریت امام جماعت در ساماندهی ظرفیتهای آن.
عضو هیئت علمی موسسه آموزشی پژوهشی امام خمینی(ره) تصریح کرد: از این منظر، مسجد فقط کانال انتقال پیام از بالا به پایین نیست؛ باید بتواند مسائل مردم را نیز از پایین به بالا منتقل کند. امام جماعت و فعالان مسجد اگر با زندگی مردم ارتباط واقعی داشته باشند، میتوانند مشکلات خانوادهها، جوانان، سالمندان و نیازمندان را بهموقع ببینند و آنها را به دستگاههای مسئول منتقل کنند. بنابراین مسجد میتواند یکی از مهمترین واسطههای اجتماعی میان مردم و ساختار رسمی حکمرانی باشد.
حجتالاسلام والمسلمین خوش صحبت ادامه داد: این مسئله مستقیماً به ثبات سیاسی و اجتماعی هم مربوط است. ثبات پایدار با حذف مسئله یا خاموشکردن صداها ایجاد نمیشود؛ با اعتماد، عدالت، احساس تعلق، مشارکت و حل مشکلات واقعی مردم شکل میگیرد. مسجد میتواند در سطح محله در این زمینه نقش مشخصی داشته باشد: ایجاد فضای گفتوگو، میانجیگری در برخی اختلافات و تنشهای محلی، حمایت از خانوادههای در معرض آسیب، پیوند دادن مردم با نهادهای مسئول و جلوگیری از آنکه مشکلات کوچک اجتماعی به بحرانهای بزرگ تبدیل شوند. به تعبیر دیگر، مسجد میتواند بخشی از سازوکار پیشگیری از گسست اجتماعی باشد.
عضو هیئت امنای مسجدامیرالمومنین(ع) پردیسان قم، تصریح کرد: اینجا معنای واقعی «مسجد محوری» روشن میشود. مسجد محوری نباید صرفاً به معنای افزودن چند برنامه فرهنگی به مسجد باشد. هر مسجد، متناسب با ظرفیت خود، باید شناختی از مسائل عمومی محله داشته باشد: وضعیت خانوادهها، مسائل جوانان و نوجوانان، نیازهای معیشتی، سالمندان تنها، ظرفیت خیرین، توانمندیهای علمی و حرفهای و نیروهای داوطلب. این شناخت، دخالت در حریم خصوصی مردم نیست؛ شناخت مسئله عمومی محله است.
امام جماعت و فعالان مسجد اگر با زندگی مردم ارتباط واقعی داشته باشند، میتوانند مشکلات خانوادهها، جوانان، سالمندان و نیازمندان را بهموقع ببینند و آنها را به دستگاههای مسئول منتقل کنند. بنابراین مسجد میتواند یکی از مهمترین واسطههای اجتماعی میان مردم و ساختار رسمی حکمرانی باشد.
حجتالاسلام والمسلمین خوش صحبت ادامه داد: در چنین الگویی، اگر در محلهای مسئله اعتیاد، طلاق، ترک تحصیل یا انزوای اجتماعی وجود دارد، مسجد قرار نیست جای روانشناس، مددکار، پزشک یا دستگاه قضایی را بگیرد. نقش مسجد بیشتر پیشگیری، شناسایی زودهنگام، حمایت اجتماعی و اتصال فرد و خانواده به شبکه تخصصی است. همین تفکیک نقش بسیار مهم است؛ مسجد سرمایه معنوی و اجتماعی دارد و متخصصان سرمایه تخصصی. تمدنسازی زمانی رخ میدهد که این ظرفیتها در کنار هم قرار بگیرند.
عضو هیئت علمی موسسه آموزشی پژوهشی امام خمینی(ره) افزود: در این میان، امام جماعت نقش محوری دارد. رهبر شهید انقلاب حضرت آیتالله خامنهای صریحاً تأکید کردهاند که امام جماعت «محور مسجد» است و حضور او نباید به زمان اقامه نماز محدود شود؛ گفتوگو با مردم، تشکیل حلقههای معرفتی و پاسخگویی به پرسشهای جوانان نیز بخشی از این مسئولیت است. بنابراین اگر مسجد محوری را جدی میگیریم، باید در انتخاب، آموزش و توانمندسازی ائمه جماعات نیز تجدیدنظر کنیم؛ امام جماعت باید علاوه بر دانش دینی، با مسائل اجتماعی و نسل جدید آشنا باشد و بتواند مجموعههای مختلف مسجد را به سمت یک هدف مشترک هدایت کند.
وی افزود: یکی از مشکلاتی که باید به آن توجه کرد، موازیکاری و پراکندگی فعالیتهاست. ممکن است در یک مسجد چند مجموعه فرهنگی، تبلیغی، اجتماعی، بسیج، خیریه و ... فعال باشند، اما هرکدام جداگانه کار کنند. راهحل، حذف این مجموعهها نیست؛ بلکه هماهنگی آنها، تقسیم کار روشن و جلوگیری از رقابتهای درونمسجدی است. مسجد باید یک مجموعه همافزا باشد، نه مجموعهای از جزایر پراکنده.
حجتالاسلام والمسلمین خوش صحبت گفت: جوانان نیز نباید فقط مخاطب مسجد باشند؛ باید در طراحی و اجرای برنامهها نقش واقعی داشته باشند. ورزش، هنر، کتاب، فناوری، رسانه، آموزش و کارآفرینی، اگر در چارچوب هویت دینی مسجد تعریف شوند، رقیب مسجد نیستند؛ ابزار ارتباط مسجد با نسل جدیدند. مسجد باید در اصول ثابت و در روشها روزآمد باشد. این نکته درباره زنان نیز صادق است و آنان باید در چارچوب موازین شرعی، در فعالیتهای اجتماعی و فرهنگی مسجد نقش مؤثر داشته باشند.
حجتالاسلام والمسلمین خوش صحبت تاکید کرد: در زمینه سیاستهای کلان دولت نیز به نظرم مهمترین کار مسجد، «ترجمه سیاست عمومی به فرهنگ عمومی» است. دولت ممکن است درباره مصرف آب و انرژی، محیط زیست یا کاهش اسراف سیاستگذاری کند، اما سیاست وقتی ماندگار میشود که به رفتار روزمره مردم تبدیل شود. قرآن میفرماید: «کُلُوا وَاشْرَبُوا وَلَا تُسْرِفُوا»؛ بخورید و بیاشامید، ولی اسراف نکنید. بنابراین اصلاح الگوی مصرف، فقط مسئله اقتصادی و فنی نیست؛ یک مسئولیت اخلاقی نیز هست. مسجد میتواند درباره صرفهجویی سخن بگوید، اما مهمتر از آن، باید خودش الگوی مصرف درست باشد و تجربه خود را به خانوادههای محله منتقل کند.
این استاد الهیات اجتماعی اظهار داشت: در حوزه معیشت هم مسجد میتواند حلقه اتصال خیرین، صاحبان کسبوکار، کارآفرینان و خانوادههای نیازمند باشد. بهتر است این کار فقط به توزیع کمک محدود نماند و تا حد امکان به سمت توانمندسازی، آموزش مهارت، اشتغالهای خرد، قرضالحسنه و استفاده از ظرفیت اقتصادی خود محله برود. کمکرسانی مهم است، اما توانمندکردن خانواده، ماندگارتر است.
حجتالاسلام والمسلمین خوش صحبت گفت: در بحرانهایی مانند سیل و زلزله نیز مسجد میتواند نقطه اتصال ظرفیت مردم با دستگاههای تخصصی باشد: جمعآوری کمک، ساماندهی داوطلبان، شناسایی نیازهای فوری و پشتیبانی از خانوادههای آسیبدیده. مسجد جایگزین دستگاه مدیریت بحران نیست؛ بلکه میتواند سرمایه اجتماعی مردم را به امکانات و تخصص دولت متصل کند.
عضو هیئت علمی موسسه آموزشی پژوهشی امام خمینی(ره) افزود: این همان جایی است که مفهوم «هفته جهانی مسجد» نیز معنای عمیقتری پیدا میکند. مسجد یک نهاد صرفاً ایرانی نیست؛ مسجد یکی از عناصر مشترک حیات اجتماعی و تمدنی مسلمانان است. امام شهید نیز در همان دیدار ائمه جماعات، ضمن توضیح فلسفه روز جهانی مسجد، بر خاستگاه اسلامی و انقلابی آن و پیوند آن با مسئله فلسطین و مسجدالاقصی تأکید کردند. بنابراین این مناسبت میتواند یادآور این حقیقت باشد که مسجد در همه جوامع اسلامی ظرفیت آن را دارد که محور اجتماع، همبستگی، هویت و مسئولیت اجتماعی باشد.
حجتالاسلام والمسلمین خوش صحبت تصریح کرد:از نگاه تمدنی، مسئله حتی عمیقتر است. تمدن فقط با ساختمان و فناوری و اقتصاد ساخته نمیشود؛ به انسانهایی نیاز دارد که بتوانند اعتماد کنند، همکاری کنند، مسئولیت بپذیرند و خیر عمومی را بر منفعت فردی مقدم بدارند. مسجد اگر چنین انسانی تربیت کند، در حال تولید یکی از مهمترین عناصر تمدن است. به همین دلیل رهبر انقلاب مسجد را علاوه بر پایگاه عبادت و اجتماع، محل انسانسازی و زمینهسازی برای تمدن اسلامی معرفی کردهاند.
عضو هیئت علمی موسسه آموزشی پژوهشی امام خمینی(ره) افزود: در نهایت، باید به یک شبهه مهم پاسخ داد: آیا ورود مسجد به مسائل اجتماعی و سیاسی، قداست آن را کاهش نمیدهد؟ پاسخ روشن است: اگر منظور از ورود، تبدیل مسجد به محل منازعه جناحی و رقابت قدرت باشد، بله، این کار به مسجد آسیب میزند؛ اما اگر منظور، دفاع از عدالت، کمک به مردم، حمایت از خانواده، کاهش آسیبهای اجتماعی، تقویت اخلاق عمومی، افزایش بصیرت و مشارکت در خدمت عمومی باشد، این نهتنها با قداست مسجد منافاتی ندارد، بلکه با کارکرد اصیل مسجد سازگار است.
مسجد زمانی واقعاً تمدنساز میشود که فقط درِ شبستانش به روی مردم باز نباشد؛ بلکه درِ مسئولیت اجتماعیاش نیز به روی زندگی و مشکلات مردم باز باشد.
حجتالاسلام والمسلمین خوش صحبت تصریح کرد: بنابراین، اگر بخواهیم شعار «مسجد محوری» را از سطح شعار به میدان عمل ببریم، باید از هر مسجد یک کانون زنده محله بسازیم؛ کانونی برای عبادت و معرفت، تربیت و گفتوگو، شناخت مسائل محله، حمایت از خانواده، میداندادن به جوانان، مشارکت مؤثر زنان، کمک به محرومان، مصرف مسئولانه آب و انرژی، توانمندسازی اقتصادی، مدیریت بحران و انتقال صادقانه مسائل مردم به مسئولان.
عضو هیئت امنای مسجدامیرالمومنین(ع) پردیسان قم گفت:در این نگاه، دولت نیز باید به جای تصدیگری، بیشتر نقش تسهیلگر و پشتیبان داشته باشد؛ موانع را بردارد، آموزش و حمایت تخصصی فراهم کند و میدان را برای ابتکار مردم باز بگذارد. مسجد هم باید در کنار مردم و در تعامل با دولت برای خیر عمومی کار کند، بیآنکه به ابزار اداری یا تبلیغاتی دولت تبدیل شود.
عضو هیئت علمی موسسه آموزشی پژوهشی امام خمینی(ره) تاکید کرد: در یک جمله، مسجد محوری یعنی «تبدیل مسجد از محل برگزاری برنامه به نهاد حل مسئله محله». و مسجد تمدنساز مسجدی است که ایمان را به مسئولیت، مسئولیت را به مشارکت، و مشارکت را به پیشرفت و عدالت پیوند میزند.
وی در پایان تاکید کرد: به نظر من، مسجد زمانی واقعاً تمدنساز میشود که فقط درِ شبستانش به روی مردم باز نباشد؛ بلکه درِ مسئولیت اجتماعیاش نیز به روی زندگی و مشکلات مردم باز باشد. آن روز، مسجد هم خانه خداست، هم خانه مردم، و هم یکی از مهمترین کانونهای ساختن جامعهای مؤمن، عادل، مسئول و توانمند.
نظر شما