ظرفیت سادات باید به نهاد اجتماعی تبدیل شود

به گزارش خبرگزاری شبستان، آیت‌الله احمد مبلغی، نماینده جمهوری اسلامی ایران در مجمع جهانی فقه اسلامی و نماینده مجلس خبرگان رهبری در آیین رونمایی از دو اثر پژوهشی که با عناوین «تبارشناسی قائد شهید» و «تبارشناسی صالح بعد صالح» به همت پژوهشکده الذریه النبویه در شهر مقدس قم برگزار شد، با اشاره به جایگاه تاریخی و اجتماعی سادات، بر ضرورت توجه علمی به تبارشناسی و شناخت نقش خاندان‌های منتسب به پیامبر اکرم(ص) در امتداد تاریخ اسلامی تأکید کرد.

آیت‌الله مبلغی با اشاره به نقش الگویی پیامبر اکرم(ص) برای امت اسلامی افزود: پیامبر(ص) دارای یک وساطت تاریخی، مستمر و جهانی است و این نقش از طریق آل، اهل‌بیت و ذریه آن حضرت در تاریخ استمرار پیدا می‌کند.

سادات، امتداد یک مرجعیت تاریخی و معنوی

این استاد درس خارج حوزه علمیه با بیان اینکه اهمیت سادات در اصل به انتساب آنان به پیامبر اکرم(ص) و اهل‌بیت(ع) بازمی‌گردد، گفت: این نسبت تاریخی به سادات نوعی جایگاه، مرجعیت، معنویت، کارکرد اجتماعی و ظرفیت نمادین می‌بخشد.

وی ادامه داد: پیامبر اکرم(ص) امروز به صورت ظاهری در میان جامعه حضور ندارد، اما ذریه پیامبر در بستر تاریخ استمرار پیدا کرده‌اند و از این طریق بخشی از آثار اجتماعی و تاریخی انتساب به پیامبر(ص) در جامعه بازتولید می‌شود.

مبلغی با اشاره به ظهور حضرت ولی‌عصر(عج) از خاندان پیامبر اسلام(ص)، خاطرنشان کرد: حتی حرکت جهانی عدالت در آخرالزمان نیز در امتداد همین خاندان و انتساب به پیامبر اکرم(ص) قرار می‌گیرد و این نشان‌دهنده نقش ممتد و تاریخی این سلسله در حیات جامعه اسلامی است.

تبارشناسی، پیوند دادن گذشته با حال و آینده است

وی در بخش دیگری از سخنان خود با تقدیر از فعالیت صورت‌گرفته در زمینه تبارشناسی اظهار داشت: در مکتب اهل‌بیت(ع)، هنگامی که از یک شخصیت سخن گفته می‌شود، تنها خود آن فرد موضوع توجه نیست، بلکه آبا و اجداد از یک سو و ذریه او از سوی دیگر نیز اهمیت پیدا می‌کنند.

آیت‌الله مبلغی افزود: مسئله وراثت به معنای معنوی و مکتبی آن، در ذهنیت دینی ما جایگاه مهمی دارد و تاریخ را به یکدیگر متصل می‌کند. از نگاه دینی، تاریخ موجودی زنده است و صالحان در امتداد یکدیگر قرار می‌گیرند؛ به‌گونه‌ای که صالحان گذشته در صالحان پس از خود نوعی حضور و امتداد پیدا می‌کنند.

وی عنوان «صالح پس از صالح» را ناظر به همین منطق دانست و گفت: توجه به سلسله صالحان و پیوند نسل‌ها، یکی از ویژگی‌های مهم ادبیات دینی و به‌ویژه مکتب اهل‌بیت(ع) است.

نماینده مجلس خبرگان رهبری با اشاره به جایگاه مفهوم «ذریه» در قرآن کریم تصریح کرد: قرآن کریم بارها بر مفهوم ذریه تمرکز کرده است و حتی حضرت ابراهیم(ع) هنگامی که به آینده حرکت توحیدی خود می‌اندیشد، مسئله ذریه را نیز مورد توجه قرار می‌دهد. این امر نشان می‌دهد که حرکت تاریخی صرفاً متعلق به یک فرد یا یک مقطع زمانی نیست، بلکه از طریق نسل‌ها استمرار پیدا می‌کند.

ما فقط فرزندان زمان خود نیستیم؛ فرزندان تاریخیم

مبلغی با تأکید بر اهمیت دانش تاریخ در حوزه‌های علمیه گفت: ما اساساً باید ارتباط جدی‌تری با تاریخ برقرار کنیم. برای نگاه کردن به آینده، ناگزیر از شناخت مؤلفه‌های تاریخی هستیم و برای فهم گذشته نیز باید حرکت و منطق درونی تاریخ را بشناسیم.

وی افزود: تاریخ اهل‌بیت(ع) باید به‌گونه‌ای مطالعه شود که فهم ولایت، معنویت، نقش و کارکرد آنان در طول تاریخ به‌صورت تدریجی و دقیق آشکار شود.

این عضو مجلس خبرگان رهبری اظهار داشت: «ما ابنای یک زمان خاص نیستیم؛ ما ابناء تاریخ هستیم.» زمانی که اکنون در آن زندگی می‌کنیم نیز تنها جزئی از یک حرکت تاریخی بزرگ‌تر است و بدون فهم این حرکت نمی‌توان وضعیت حال و آینده را به‌درستی تحلیل کرد.

سادات از منظر جامعه‌شناسی «گروه مرجع» هستند

آیت‌الله مبلغی در ادامه به تبیین جامعه‌شناختی جایگاه سادات پرداخت و گفت: چند عنوان مهم جامعه‌شناختی را می‌توان بر سادات منطبق کرد که نخستین آنها مفهوم «گروه مرجع» است.

وی توضیح داد: گروه مرجع لزوماً به این معنا نیست که افراد علم خود را از آن گروه دریافت کنند؛ بلکه گروه مرجع بر ذهنیت اجتماعی، حافظه اجتماعی، جهت‌گیری جامعه و الگوسازی مستقیم و غیرمستقیم اثر می‌گذارد.

مبلغی افزود: گروه‌های مرجع در جوامع امروز می‌توانند در ایجاد توازن، ثبات و استقرار اجتماعی نقش جدی ایفا کنند و هنگامی که یک گروه مرجع از جایگاه شرافت تاریخی و معنوی نیز برخوردار باشد، قدرت تأثیرگذاری آن افزایش پیدا می‌کند.

«منزلت اجتماعی» سادات، توقع اجتماعی ایجاد می‌کند

این استاد حوزه دومین ویژگی را «منزلت اجتماعی» دانست و گفت: گروه دارای منزلت با گروه مرجع یکسان نیست. در جامعه، نگاه مردم متوجه گروه‌های دارای منزلت است و از آنان انتظار ایفای نقش وجود دارد.

وی افزود: هنگامی که جامعه از یک گروه یا شخصیت دارای منزلت توقعی پیدا می‌کند، آن گروه نیز متناسب با این انتظار اجتماعی به ایفای نقش می‌پردازد و موفقیت در این نقش‌آفرینی، سطح توقع جامعه را افزایش می‌دهد.

مبلغی با اشاره به سابقه تاریخی حضور سادات در جنبش‌ها و تحولات اجتماعی گفت: یکی از دلایلی که در طول تاریخ بسیاری از قیام‌ها و حرکت‌های اجتماعی با حضور سادات همراه بوده، همین برخورداری آنان از منزلت و جایگاه اجتماعی است.

نمادهای دینی را باید شناخت و فعال کرد

آیت‌الله مبلغی «نماد اجتماعی» را سومین ظرفیت مهم سادات عنوان کرد و اظهار داشت: نمادها از منظر جامعه‌شناسی بسیار تأثیرگذارند. اگر می‌خواهیم دین در جامعه تقویت شود باید نمادهای دینی را نیز تقویت کنیم و اگر خواهان استقرار فرهنگ اسلامی هستیم، نمی‌توانیم نقش نمادها را نادیده بگیریم.

وی افزود: تشخیص نمادهای مؤثر اجتماعی فقط با نگاه فردی امکان‌پذیر نیست و باید از ظرفیت علوم اجتماعی و جامعه‌شناسی نیز برای شناخت آنها بهره گرفت.

مبلغی ادامه داد: انتساب سادات، عنوان آنان، نشانه‌های شناخته‌شده اجتماعی و حتی مزارات سادات، هر یک در سطحی می‌توانند واجد کارکرد نمادین باشند. این نمادها قادرند جامعه را حفظ کنند و به حرکت اجتماعی جهت دهند.

وی تأکید کرد: ظرفیت‌های ناشناخته و فعال‌نشده نمادهای مرتبط با سادات، احتمالاً از ظرفیت‌هایی که تاکنون شناخته و فعال شده‌اند بیشتر است.

سادات یک «سرمایه اجتماعی تاریخی» هستند

نماینده جمهوری اسلامی ایران در مجمع جهانی فقه اسلامی، «سرمایه اجتماعی تاریخی» را یکی دیگر از ویژگی‌های سادات دانست و گفت: گاهی یک سرمایه اجتماعی متعلق به یک مقطع زمانی محدود است، اما برخی سرمایه‌های اجتماعی در طول تاریخ شکل گرفته و انباشته شده‌اند و سادات را باید از این منظر نیز مورد توجه قرار داد.

وی در ادامه بر ضرورت «نهادسازی» در این زمینه تأکید کرد و گفت: سادات نباید تنها در سطح یک نماد باقی بمانند، بلکه باید ظرفیت آنان به نهادهای اجتماعی تبدیل شود. نهاد اجتماعی با نماد اجتماعی متفاوت است و می‌تواند کارکرد پایدار و سازمان‌یافته‌ای را در جامعه ایجاد کند.

سادات می‌توانند موتور محرک وحدت امت اسلامی باشند

آیت‌الله مبلغی در بخش پایانی سخنان خود با پیوند دادن این بحث به مسئله تقریب مذاهب اسلامی گفت: تقریب و وحدت اسلامی اساساً پروژه قرآن و اهل‌بیت(ع) است و نمی‌توان ساختار امت اسلامی را از منظومه قرآن حذف کرد.

وی افزود: قرآن از «جعل امت» آغاز می‌کند و تا ایجاد اخوت میان مسلمانان پیش می‌رود و اگر این استخوان‌بندی شکسته شود، قوام جامعه اسلامی نیز آسیب خواهد دید.

این استاد حوزه با اشاره به تأکید اهل‌بیت(ع) بر انسجام امت اسلامی اظهار داشت: اهل‌بیت(ع) اختصاص به یک گروه محدود ندارند و کارکرد آنان در سطح امت اسلامی و بلکه بشریت قابل طرح است.

مبلغی تصریح کرد: اهل‌بیت(ع) از مهم‌ترین مشترکات مسلمانان هستند و فیوضات آنان اختصاص به یک مذهب ندارد. از همین رو، ظرفیت سادات نیز می‌تواند در خدمت انسجام امت اسلامی قرار گیرد.

وی در پایان تأکید کرد: «ما می‌توانیم از ظرفیت سادات به‌عنوان موتور حرکت‌دهنده وحدت و امت اسلامی استفاده کنیم.» شناخت این ظرفیت، تبارشناسی خاندان‌های سادات و تبدیل سرمایه تاریخی و معنوی آنان به ظرفیت نهادی و اجتماعی، می‌تواند آثار مهمی برای جامعه اسلامی به همراه داشته باشد.