دکتر «حجت امانی»، استاد دانشگاه و پژوهشگر هنرهای اسلامی در گفتگو باخبرنگار فرهنگی خبرگزاری شبستان درباره نقش کاشیکاری در زیبایی و معماری مساجد ایران اظهار کرد: کاشی بهعنوان عنصری تزیینی که بهتدریج به معماری مساجد افزوده شد، با نقش بازآفرینی و تجلی تصور باغ بهشت و با هدف تشخصبخشی به اماکن مذهبی، بهویژه مساجد، در تمدن اسلامی رونق گرفت.
وی افزود: نقوش انتزاعی و تجریدی که بهصورت نمادین و رمزگونه ریشه در فرهنگ و حکمت ایرانی ـ اسلامی دارند، بهعنوان بنمایههای تصویری هویتساز در شکلگیری آرایههای اسلامی مؤثر بودهاند و در بسترهای متفاوتی به کار گرفته شدهاند. یکی از این بسترها، کاشی است که علاوه بر جنبه تزیینی، بهعنوان عایق در معماری نیز مورد توجه قرار گرفته است.
امانی با اشاره به ویژگیهای فنی کاشی ادامه داد: خاصیت درخشندگی و مقاومت کاشی موجب شد این عنصر بیش از پیش در معماری بناهای ماندگار و اماکن مذهبی مورد استفاده قرار گیرد.
رواج کاشی هفترنگ در دوره صفوی
این استاد دانشگاه درباره تحول شیوههای کاشیکاری در دورههای مختلف تاریخی گفت: در دوره صفوی، نسبت به دورههای پیش از آن، کمتر به ساخت و تولید کاشی معرق پرداخته شد و در مقابل، نوعی کاشی هفترنگ بیشتر مورد توجه و استفاده قرار گرفت.
وی خاطرنشان کرد: از ویژگیهای کاشی هفترنگ میتوان به سهولت در طراحی، رنگآمیزی و نحوه چینش اشاره کرد. تولید و اجرای این نوع کاشی در مقایسه با کاشی معرق زمان کمتری نیاز دارد و به همین دلیل، سرعت اجرای کار نیز بالاتر است.
رنگ و نقش؛ زبان معنایی کاشیکاری مساجد
امانی با بیان اینکه مسئله رنگ و نقش در کاشیکاری مساجد بسیار پیچیده و شگفتانگیز است، گفت: پژوهشگران از زوایای مختلف به این موضوع پرداختهاند، اما بهطور کلی میتوان گفت هر دوره از تاریخ معماری ایران، شاخصههای متفاوتی از نظر رنگ و نقش داشته است.
رنگ لاجورد که به «آبی ایرانی» نیز شهرت دارد، بهویژه در کتیبهنگاری مورد استفاده قرار گرفته است. این رنگ عمیق بیشتر بهعنوان زمینه نقوش و کتیبهها به کار رفته و با ایجاد تباین و کنتراست، زمینه مناسبی برای درخشش سایر رنگها فراهم کرده است. در کنار لاجوردی، رنگهای فیروزهای، سفید، زرد و سبز از پرکاربردترین رنگها در کاشیکاری مساجد ایرانی تا پیش از دوره قاجار بودهاند و در دوره قاجار، رنگهای عنابی و سرخگون نیز به این مجموعه افزوده شدند.
وی رنگ لاجوردی را یکی از پرکاربردترین رنگها در مساجد ایرانی دانست و اظهار کرد: رنگ لاجورد که به «آبی ایرانی» نیز شهرت دارد، بهویژه در کتیبهنگاری مورد استفاده قرار گرفته است. این رنگ عمیق بیشتر بهعنوان زمینه نقوش و کتیبهها به کار رفته و با ایجاد تباین و کنتراست، زمینه مناسبی برای درخشش سایر رنگها فراهم کرده است.
این پژوهشگر هنرهای اسلامی ادامه داد: رنگ لاجوردی ضمن القای آرامشی عمیق به مخاطب، چشم ناظران در مناطق کویری با رنگهای گرم را نیز از نظر بصری اغنا میکند و به نوعی تعادل ایجاد میکند. همرنگی این رنگ با عمق آسمان کویری هنگام غروب آفتاب نیز امکان درخشش نقشمایهها و خطوط کتیبهها را فراهم میآورد؛ گویی این نقوش همچون ستارههای آسمان جلوه میکنند.
وی افزود: در کنار لاجوردی، رنگهای فیروزهای، سفید، زرد و سبز از پرکاربردترین رنگها در کاشیکاری مساجد ایرانی تا پیش از دوره قاجار بودهاند و در دوره قاجار، رنگهای عنابی و سرخگون نیز به این مجموعه افزوده شدند.
رنگ در هنر اسلامی؛ مبتنی بر معنا و حکمت
امانی با تأکید بر جنبه معنایی رنگ در هنر اسلامی گفت: رنگ در هنر اسلامی بیشتر بر اساس حکمت و معنا شکل گرفته است تا عینیت؛ از همین رو، رنگهای بهکاررفته در هنر ایرانی ـ اسلامی را گاه «خیالین» نیز نامیدهاند.
وی تصریح کرد: رنگهای مورد استفاده در نگارگری و دیگر صناعات و هنرهای اسلامی، از جمله کاشینگاری، از نظر معنا و مفهوم به یکدیگر نزدیک هستند؛ با این حال، گاهی از نظر تکنیک و مسائل فنی امکان اجرای همان رنگها در کاشی وجود ندارد. به همین دلیل، دامنه رنگهای قابل استفاده در کاشیکاری نسبت به نگارگری محدودتر است.
تفاوت کاشی هفترنگ و معرق
این استاد دانشگاه در ادامه به تفاوت شیوه ساخت کاشی هفترنگ و کاشی معرق اشاره کرد و گفت: تفاوت اصلی این دو نوع کاشی در نحوه ساخت و تولید آنهاست. در کاشی هفترنگ، نقوش با قلممو و رنگهای مخصوص کاشی، مستقیماً روی قطعات خشت، که عمدتاً مربعشکل هستند، اجرا میشود و پس از لعابکاری در کوره پخته شده و مطابق طرح در جای خود قرار میگیرند.
وی افزود: در کاشی معرق، نقوش بر اساس قطعات رنگی کاشیهای رنگشده شکل میگیرند. این قطعات با چکش تراشیده و سپس در کنار یکدیگر چیده میشوند. از این رو، اجرای کاشی معرق از نظر زمان، دقت و دشواری کار، نسبت به کاشی هفترنگ مشقت بیشتری دارد.
نظر شما