خبرگزاری شبستان، گروه بینالملل: امروز ۱۶ مرداد ۱۴۰۵ مصادف با روز خبرنگار است؛ در نگاه نخست، روز تجلیل از حرفهای است که وظیفهاش جستوجوی حقیقت و رساندن آن به مردم است؛ اما در سرزمینهایی که جنگ و اشغال سایه خود را بر زندگی مردم گسترده است، خبرنگاری معنایی فراتر از یک شغل پیدا میکند.
در غزه و لبنان، خبرنگاران تنها شاهد جنگ نبودهاند؛ خود در متن جنگ قرار گرفتهاند. آنها در حالی که میدانستند هر لحظه ممکن است ساختمان محل فعالیت یا حتی خانهشان هدف قرار گیرد، دوربینهایشان را روشن نگه داشتند، گزارش فرستادند و تصاویر مردمی را ثبت کردند که در میان آوار، به دنبال عزیزان خود میگشتند.
برای بسیاری از این خبرنگاران، آخرین گزارش، آخرین تصویر و آخرین حضور در میدان، به پایان زندگیشان انجامید؛ اما روایتشان متوقف نشد.
غزه؛ خبرنگارانی که زیر آتش ماندند
از آغاز جنگ غزه در اکتبر ۲۰۲۳، خبرنگاران فلسطینی در یکی از خطرناکترین محیطهای رسانهای جهان فعالیت کردهاند. بمباران مداوم، آوارگی، قطع ارتباطات، کمبود تجهیزات و سوخت، تخریب دفاتر رسانهای و شهادت اعضای خانواده، تنها بخشی از دشواریهایی است که خبرنگاران غزه با آن روبهرو بودهاند.
در شرایطی که ورود خبرنگاران خارجی به غزه با محدودیتهای جدی مواجه بوده، بخش مهمی از تصاویر و گزارشهای منتشرشده از این منطقه توسط خبرنگاران فلسطینی تهیه شده است؛ خبرنگارانی که خود در همان شرایطی زندگی میکردند که درباره آن گزارش میدادند.
کمیته حفاظت از روزنامهنگاران اعلام کرده است که پس از بازبینی و بررسی پروندهها، شمار قابل توجهی از خبرنگاران و کارکنان رسانهای در ارتباط با جنگ غزه شهید شدهاند و در شماری از پروندهها، تحقیقات درباره احتمال هدف قرار گرفتن خبرنگاران به دلیل فعالیت حرفهای آنان ادامه دارد.
این آمار، مجموعهای از اعداد نیست؛ پشت هر نام، یک خانواده، یک زندگی و یک روایت ناتمام قرار دارد.
خبرنگاری که صبح از خانه خارج میشود و دوربینش را به دست میگیرد، ممکن است نداند این آخرین باری است که خانوادهاش او را میبیند. با این حال، بسیاری از خبرنگاران فلسطینی در طول جنگ تلاش کردند همچنان در میدان باقی بمانند.
وقتی خبرنگار خودش به خبر تبدیل میشود
یکی از تلخترین واقعیتهای جنگ غزه آن است که شمار زیادی از خبرنگاران در حالی کشته شدند که مشغول انجام وظیفه حرفهای خود بودند.
اسماعیل الغول، خبرنگار شبکه الجزیره، و رامی الریفی، تصویربردار این شبکه، در ژوئیه ۲۰۲۴ در جریان پوشش رویدادهای غزه شهید شدند. یک سال بعد نیز انس الشریف، خبرنگار جوان الجزیره، که به یکی از شناختهشدهترین چهرههای رسانهای غزه تبدیل شده بود، به شهادت رسید.
انس الشریف در ماههای جنگ، بارها تصاویر و گزارشهایی از وضعیت مردم غزه منتشر کرد؛ از ویرانی خانهها گرفته تا وضعیت کودکان و آوارگان.
شهادت او نیز مانند شهادت بسیاری از خبرنگاران دیگر، واکنشهای گستردهای در میان سازمانهای رسانهای و حقوق بشری به همراه داشت.
اما شاید مهمتر از نامها و آمارها، پرسشی باشد که شهادت این خبرنگاران پیش روی افکار عمومی قرار میده که «اگر خبرنگاران نباشند، چه کسی آنچه را در میدان جنگ میگذرد، ثبت خواهد کرد؟»
جنگی دیگر؛ جنگ بر سر روایت
در هر جنگی، علاوه بر میدان نظامی، میدان دیگری نیز وجود دارد؛ میدان روایت.
طرفهای درگیر تلاش میکنند تصویری را که افکار عمومی جهان از جنگ دریافت میکند، شکل دهند. در چنین شرایطی، خبرنگار میتواند میان ادعا و واقعیت فاصله ایجاد کند.
تصویری از یک ساختمان ویرانشده، کودکی مجروح، پیکر یک قربانی، خانوادهای آواره یا بیمارستانی مملو از مجروحان، ممکن است به اندازه صدها صفحه گزارش درباره ابعاد انسانی جنگ سخن بگوید.
به همین دلیل است که دوربین خبرنگار در میدان جنگ، تنها وسیلهای برای تولید محتوا نیست؛ گاه سندی است که سالها بعد برای بازسازی یک واقعه مورد استفاده قرار میگیرد.
هر تصویر، هر گزارش و هر مصاحبه میتواند بخشی از حافظه یک ملت باشد. در غزه، خبرنگاران محلی در حالی این حافظه را ثبت کردهاند که خود نیز قربانیان همان جنگ بودهاند.
لبنان؛ روایت حقیقت از جنوب
آنچه در غزه بر خبرنگاران گذشت، نمونهای جداافتاده نبود. درلبنان نیز خبرنگارانی که حملات اسرائیل را در مناطق جنوبی پوشش میدادند، بارها در معرض خطر قرار گرفتند.
یکی از شناختهشدهترین نمونهها، شهادت عصام عبدالله، عکاس و فیلمبردار خبرگزاری رویترز، در اکتبر ۲۰۲۳ است.
عبدالله در حالی که همراه گروهی از خبرنگاران در جنوب لبنان مشغول پوشش تحولات مرزی بود، در حملهای شهید شد و چند خبرنگار دیگر نیز زخمی شدند.
این حادثه توجه گسترده سازمانهای بینالمللی مدافع آزادی رسانهها را به خود جلب کرد و بار دیگر مسئله امنیت خبرنگاران در مناطق جنگی را به صدر توجهات آورد.
خبرنگارانی که در مناطق مرزی لبنان فعالیت میکنند، نه در سنگر نظامی قرار دارند و نه سلاحی حمل میکنند. وظیفه آنها مشاهده، ثبت و انتقال رویدادهاست.
با این حال، حضور آنها در نزدیکی میدان درگیری، آنها را در معرض خطر مستقیم قرار داده است.
امل خلیل؛ خبرنگاری که زیر آوار ماند
در آوریل ۲۰۲۶، شهادت امل خلیل، خبرنگار لبنانی، بار دیگر توجهها را به وضعیت خبرنگاران در جنوب لبنان جلب کرد.
خلیل، خبرنگار باسابقه روزنامه «الاخبار»، هنگام پوشش حملات در جنوب لبنان در ساختمانی پناه گرفته بود که هدف حمله قرار گرفت. او برای ساعتها زیر آوار گرفتار ماند و در نهایت جان باخت.
این حادثه تنها یک مرگ دیگر در میان هزاران قربانی جنگ نبود؛ زیرا خلیل در همان مکانی حضور داشت که برای انجام وظیفه حرفهای خود انتخاب کرده بود.
گزارشهای نهادهای مدافع آزادی رسانهها درباره این حادثه، بر ضرورت تحقیق درباره شرایط حمله و مسئولیت عاملان آن تأکید کردهاند.
خلیل پیش از این نیز تهدید شده بود، اما همچنان به فعالیت رسانهای خود در جنوب لبنان ادامه داد.
او میدانست که ماندن در منطقه خطرناک است؛ اما خبرنگاری برای او به معنای حضور در جایی بود که روایت مردمش بیش از هر زمان دیگری به شنیدهشدن نیاز داشت.
خبرنگار؛ غیرنظامی در میدان جنگ
حقوق بشردوستانه بینالمللی برای خبرنگارانی که در مناطق جنگی فعالیت میکنند، حمایتهایی در نظر گرفته است. خبرنگاران، تا زمانی که مستقیماً در عملیات نظامی شرکت نکنند، غیرنظامی محسوب میشوند و نباید هدف حملات قرار گیرند.
همین اصل، اهمیت بررسی دقیق حملات علیه خبرنگاران را دوچندان میکند. در پروندههایی که خبرنگاران در جریان جنگ کشته میشوند، باید مشخص شود که آیا آنها به طور اتفاقی قربانی حمله شدهاند یا اینکه به دلیل فعالیت حرفهای و رسانهای خود هدف قرار گرفتهاند.
این تمایز از نظر حقوقی و حرفهای بسیار مهم است.
به همین دلیل، سازمانهایی مانند کمیته حفاظت از روزنامهنگاران و گزارشگران بدون مرز بارها خواستار تحقیقات مستقل درباره شهادت خبرنگاران در غزه و لبنان شدهاند.
خبرنگارانی که فقط گزارشگر نبودند
خبرنگار غزه اغلب نخستین کسی است که خود را به محل حادثه میرساند. او ممکن است همان کودکی را ببیند که دقایقی پیش در کنار خانوادهاش بوده و اکنون زیر آوار گرفتار شده است.
ممکن است وارد بیمارستانی شود که ظرفیت پذیرش مجروحان جدید را ندارد و یا برای مصاحبه با خانوادهای آواره، خودش چند ساعت پیش خانهاش را از دست داده باشد و شاید هنگام ارسال گزارش، بداند که خانوادهاش نیز در همان منطقهای زندگی میکنند که هر لحظه احتمال حمله به آن وجود دارد.
به همین دلیل، بسیاری از خبرنگاران فلسطینی در طول جنگ تنها گزارشگر نبودند؛ آنها همزمان قربانی، شاهد و مستندساز بودند. این وضعیت، مفهوم خبرنگاری را به شکل عمیقی تغییر میدهد.
تصاویر؛ حافظهای که نمیتوان بمباران کرد
جنگ ممکن است ساختمانها را ویران کند، اما نمیتواند به آسانی تمام تصاویر ثبتشده را از بین ببرد. تصاویری که خبرنگاران غزه و لبنان ثبت کردهاند، بخشی از حافظه تاریخی این دوره خواهد بود.
سالها بعد، هنگامی که پژوهشگران درباره این جنگ تحقیق کنند، گزارشهای رسانهای، تصاویر، ویدئوها و شهادتهای خبرنگاران از جمله منابعی خواهند بود که برای بازسازی وقایع به آنها مراجعه میشود.
از این منظر، خبرنگار نه فقط تولیدکننده خبر، بلکه بخشی از فرآیند ثبت تاریخ است. هر بار که یک خبرنگار دوربین خود را روشن میکند، در حقیقت میگوید: «من اینجا هستم تا آنچه را میبینم، ثبت کنم.»
و گاهی همین جمله ساده، در میدان جنگ به یکی از پرهزینهترین تصمیمهای یک انسان تبدیل میشود.
روز خبرنگار؛ روز یادآوری یک مسئولیت
روز خبرنگار فرصتی است برای یادآوری رشادتها و فداکاریهای خبرنگاران در غزه و لبنان که می توانستند دوربین خود را خاموش کنند، اما روشن نگه داشتند تا حقیقت را منعکس کنند.
آنها انتخاب کردند که بمانند، ببینند و روایت کنند. نام بسیاری از آنها دیگر در انتهای گزارشها به عنوان «خبرنگار» نوشته نمیشود؛ کنار نامشان واژهای ایستاده است که سنگینی تاریخ را بر دوش میکشد: شهید.
مرگ خبرنگار، پایان یک روایت نیست. گاهی آخرین تصویر ثبتشده توسط یک خبرنگار، پس از مرگ او بیش از هر زمان دیگری دیده میشود. گاهی آخرین گزارش او، به سندی برای فهم یک حادثه تبدیل میشود.
و گاهی نام او در حافظه نسلی باقی میماند که میخواهد بداند در روزهایی که جهان شاهد جنگ بود، چه کسانی ایستادند و حقیقت را ثبت کردند.
در غزه و لبنان، خبرنگارانی بودند که دوربین را در میان آوار بالا نگه داشتند؛ میکروفن را مقابل مادری داغدار گرفتند؛ صدای کودکی مجروح را به گوش جهان رساندند و تصاویر خانههایی را ثبت کردند که دیگر وجود نداشتند.
آنها شاید میدانستند که جنگ میتواند جانشان را بگیرد، اما نمیخواستند حقیقت نیز همراه آنان دفن شود.
این شاید رساترین معنای خبرنگاری باشد: «ایستادن در برابر فراموشی».
امروز، در روز خبرنگار، میتوان از بسیاری از خبرنگاران تقدیر کرد؛ اما در میان همه نامها، باید لحظهای درنگ کرد و به یاد کسانی افتاد که دیگر پشت دوربین نمیایستند.
خبرنگارانی که در غزه و لبنان جان باختند، تنها قربانیان جنگ نیستند؛ آنها شاهدانی هستند که بخشی از حقیقت را با خود بردند و بخشی دیگر را برای همیشه در تصاویر، گزارشها و روایتهایشان باقی گذاشتند.
و شاید ماندگارترین یادبود برای آنان، نه فقط نامشان، بلکه ادامه دادن همان کاری باشد که برای آن جان دادند: «دیدن، پرسیدن، ثبت کردن و روایت حقیقت در میان هیاهوی جنگ.»
نظر شما