خبرگزاری شبستان، گروه بینالملل: مساجد قزاقستان، از بناهای شاخص و مدرن سر به فلک کشیده گرفته تا عبادتگاههای چندصدسالهای که در دل صخرهها تراشیده شدهاند، بازتابدهنده میراث معنوی غنی و تنوع معماری این کشور هستند. در حالی که مساجد مدرن با گنبدهای عظیم و منارههای بلند خود بازدیدکنندگان را مجذوب میکنند، بسیاری از قدیمیترین مساجد کشور نیز همچنان با تکنیکهای ساخت منحصربهفرد، افسانهها و اهمیت تاریخیشان مسافران را شیفته خود میسازند.
بر اساس آمار «اداره امور معنوی مسلمانان قزاقستان»، این کشور تا ژانویه ۲۰۲۵ دارای دوهزار و 888 مسجد فعال بوده است. دادههای اداره آمار ملی نشان میدهد که در سال ۲۰۲۵، بیست مسجد جدید افتتاح شدهاند که حاکی از رشدی ۵۴ درصدی نسبت به سال قبل است. با این حال، فراتر از این ارقام رو به رشد، تاریخی چندصدساله در مساجد قزاقستان نهفته است. در سراسر این کشور مساجدی هستند که از خشت ساخته شده، در دل صخرهها تراشیده شده یا با سبکهای معماری خاصی طراحی شدهاند وبرخی از آنها بیش از ۱۵۰ سال است که پذیرای نسلهای مختلف نمازگزاران بودهاند.
مسجد «اویل»
مسجد «اویل» که در منطقه «اویل» در غرب قزاقستان و در فاصله حدود ۳۰۰ کیلومتری شهر «آقتپه» واقع شده، یکی از خاصترین بناهای تاریخی-معماری این کشور به شمار میرود. این مسجد یکطبقه که در سال ۱۸۶۹ توسط بازرگانان محلی ساخته شد، بیش از یک قرن است که به عنوان اصلیترین مکان عبادت در این منطقه خدمت میکند. مناره مثلثیشکل و نقرهایرنگ متمایز و دیوارهای خشتیِ متمایل به قرمز آن، این بنا را از بسیاری دیگر از مساجد تاریخی قزاقستان متمایز میسازد.
آنچه این مسجد را بهویژه برجسته میسازد، تکنیک ساخت آن است. سازندگان به جای استفاده از آب، شیر مادیان و پشم گوسفند را با ماسه قرمزی که از بیابان «بارخین » در همان نزدیکی آورده شده بود، مخلوط کردند تا آجرهای خشتی بادوامی تولید کنند. ساکنان محلی میگویند که این ترکیب سنتی به حفظ نمای بیرونی مسجد در طول نسلها کمک کرده، بهطوری که نمای آن تا حد زیادی رنگ اصلی خود را حفظ کرده است.
مساجد زیرزمینی «مانگیستائو»
مسجد زیرزمینی «شوپان آتا» بخشی از یک گورستان بزرگتر است که در دل سنگ تراشیده شده است. این مسجد در حدود ۶۰ کیلومتری «ژاناوزن» واقع شده و این مجموعه یکی از بزرگترین اماکن مذهبی زیرزمینی در مانگیستائو محسوب میشود و همچنان مقصدی مهم برای زائران است. در نزدیکی آن یک درخت توت مقدس قرار دارد که سنت محلی آن را با شفا مرتبط میداند. طبق باور عمومی، بازدیدکنندگان مسنی که زیر شاخههای آن راه میروند ممکن است از درد کمر رهایی یابند.
در حدود ۵۷ کیلومتری «فورت-شفچنکو» در منطقه «توپکاراگان» مسجد زیرزمینی «سلطان-اپه»، یکی از قدیمیترین اماکن زیارتی مانگیستائو، قرار دارد. مورخان قدمت این مسجد را به قرنهای نهم تا سیزدهم میلادی نسبت میدهند. این مجموعه شامل ۱۱ اتاق است که توسط یک راهروی مرکزی که توسط ستونهای سنگی پشتیبانی میشود، به هم متصل شدهاند. روزنههای سقف به نور خورشید اجازه میدهد تا اتاقهای زیرزمینی را روشن کند. بازدیدکنندگان قبل از ورود به راهروها از یک راه پله سنگی شیبدار پایین میروند، جایی که برخی از گذرگاههای باریک، افراد را ملزم به خم شدن یا حتی خزیدن برای رسیدن به حجرههای نماز میکنند که زمانی توسط صوفیان استفاده میشد.
زائران معتقدند که چاهی در نزدیکی این مکان وجود دارد که حاوی آب شفابخش است، در حالی که طبق سنت محلی، این مسجد مسافرانی که سفرهای طولانی را آغاز میکنند از محافظت معنوی برخوردار میکند. در بیرون مسجد، گورستان سلطان-اپه قرار دارد که بازدیدکنندگان اغلب تکههای کوچکی از پارچه را به عنوان نماد دعا و آرزو به تیرکهایی در نزدیکی قبرها میبندند.
مسجد زیرزمینی «شاکپاک آتا» نیز یکی از مهمترین بناهای مذهبی و معماری قزاقستان است. این مسجد که در نزدیکی روستای تاوچیک در منطقه مانگیستائو واقع شده است، در یک صخره عظیم با چشماندازی چشمگیر از یک دره ساخته شده است.
اگرچه این مکان معمولا «مسجد زیرزمینی» نامیده میشود، اما در واقع به جای آنکه در زیر زمین شده باشد، در دل صخرهای تراشیده شده است. در مورد قدمت دقیق آن میان پژوهشگران اختلاف نظر وجود دارد. اکثر آنها قدمت این بنا را به بازه زمانی قرنهای دهم تا سیزدهم میلادی نسبت میدهند، در حالی که برخی دیگر معتقدند بخشهایی از آن ممکن است بسیار پیشتر وجود داشته و در دوران قرون وسطی به مکانی برای عبادت تبدیل شده باشد.
«شاکپاک آتا» قرنها به عنوان مرکزی معنوی عمل میکرد. بر اساس روایات محلی، آن عارفی که مسجد به نام او نامگذاری شده، دارای قدرت شفابخشی بوده و سالهای پایانی عمر خود را در انزوا گذرانده و به کسانی که برای رهایی از بیماری و مشکلات شخصی به او مراجعه میکردند، یاری میرسانده است. امروزه نیز زائران همچنان از این مکان دیدن میکنند.
مسجد شاکپاک آتا یک گام دیگر به ثبت در فهرست میراث جهانی یونسکو نزدیک شده است، چرا که پرونده نامزدی آن در چهل و هشتمین اجلاس کمیته میراث جهانی در بوسان کره جنوبی در حال بررسی است.
هیچ سفری به اماکن مقدس «مانگیستائو» بدون بازدید از مسجد زیرزمینی «بکت آتا»، یکی از مهمترین مقاصد زیارتی قزاقستان کامل نخواهد بود. مجموعهای که مسجد در آن قرار دارد در منطقه دورافتاده «اوگلاندی» در نزدیکی فلات «اوستیورت» و در فاصله حدود ۱۱۵ کیلومتری روستای «سنک» واقع شده، با نام «بکت آتا»، عالم، استاد و رهبر معنوی قرن هجدهم پیوند خورده است.
اسناد تاریخی نشان میدهند که بکت آتا در طول حیات خود چهار مسجد زیرزمینی در سراسر غرب قزاقستان بنا کرده است. مسجد اوگلاندی که مدفن او نیز در آنجا قرار دارد، بزرگترین و پربازدیدترینِ آنهاست. هر ساله هزاران زائر از سراسر قزاقستان و کشورهای همسایه برای دعا و نیایش به این زیارتگاه میآیند؛ مکانی که یکی از مقدسترین اماکن اسلامی کشور محسوب میشود.
مسجد «ژارکنت»
این مسجد که در نگاه اول، شباهت چندانی به مساجد سنتی ندارد. سقفهای وسیع و کاشیکاریشده، کندهکاریهای چوبی رنگارنگ و نمای کلیِ شبیه به پاگودا (معابد شرقی) که همگی الهامگرفته از معماری چینی هستند، این بنا را به تنها مسجد از نوع خود در قزاقستان تبدیل کردهاند.
این مسجد که در شهر ژارکنت و در نزدیکی مرز چین واقع شده، در اواخر قرن نوزدهم تحت نظارت معمار چینی به نام «هونگ پیک» تکمیل گردید؛ کسی که تکنیکهای ساختوساز چینی را با سنتهای تزئینی آسیای مرکزی در هم آمیخت.
این بنا تماما از چوب صنوبر کوههای «تیانشان» و بدون استفاده از میخ ساخته شده است که دستاوردی شگرف برای زمان خود محسوب میشود. تیرهای چوبی با کندهکاریهای ظریف، نقوش گلدارِ پررنگولعاب و سقفهای پرکار و مجلل، بازتابدهنده مهارت صنعتگرانی از اقوام گوناگون منطقه از جمله قزاقها، اویغورها، دونگانها و دیگران هستند.
امروزه این مسجد موزهای از هنر و معماری را در خود جای داده است که آثار تاریخی و فرهنگیِ مردمان ساکن جنوبشرقی قزاقستان را در طول نسلهای متمادی به نمایش میگذارد.
مسجد «کونانبای»
مسجد «کونانبای» در منطقه «کاراگاندی»، پیوندی نزدیک با یکی از چهرههای تاثیرگذار تاریخ قزاقستان، یعنی «کونانبای اوسکنبایاولی»، پدر شاعر و فیلسوف نامدار، «آبای کونانبایاولی» دارد.
این مسجد که بین سالهای ۱۸۴۹ تا ۱۸۵۳ و با هزینه شخصی کونانبای در دوران تصدی او به عنوان مدیر ارشد منطقه کارکارالی ساخته شد، به یکی از نخستین بناهای مذهبی اسلامیِ مهم در شمال و مرکز قزاقستان بدل گردید.
در سال ۱۹۲۰، مناره آن تخریب و کاربری ساختمان به مدرسه و سپس به انبار تغییر یافت؛ از این رو، این مکان برای چندین دهه به روی نمازگزاران بسته ماند. تلاشها برای مرمت بنا در دهه ۱۹۸۰ آغاز شد و تا سال ۱۹۹۱، مسجد کارکرد اصلی خود را به عنوان مکانی برای عبادت بازیافت. از آنجا که بخش عمدهای از سازه اولیه از بین رفته بود، متخصصان با بهرهگیری از عکسهای آرشیوی، توصیفات تاریخی و اسناد باقیمانده، اقدام به بازسازی بنا کردند.
با وجود بازسازی گسترده، چندین عنصر اصیلِ متعلق به مسجد قرن نوزدهمی حفظ شدند؛ از جمله مهمترین آنها میتوان به تیرهای چوبیِ اولیه ساختمان اشاره کرد که اکنون در سقف اتاق امام جماعت به کار رفتهاند.
در نزدیکی این مسجد، تندیس «آبای و کونانبای» اثر «دائولتبایف»، مجسمهساز قزاقستانی قرار دارد. این تندیس که بیش از چهار متر ارتفاع دارد، آبای جوان را در حال بازگشت از مدرسه علوم دینی و دیدار با پدرش به تصویر میکشد؛ تصویری نمادین از انتقال دانش، ارزشهای خانوادگی و هدایت معنوی در گذر نسلها.
نظر شما