به گزارش خبرنگار فرهنگی خبرگزاری شبستان، پرونده ثبت جهانی «دژ الموت و استحکامات وابسته به آن» از روز سیام تیرماه در صحن علنی چهلوهشتمین اجلاس کمیته میراث جهانی یونسکو در شهر بوسان کره جنوبی در حال بررسی است؛ پروندهای که در صورت تصویب، یکی از مهمترین دستاوردهای میراث فرهنگی ایران در سالهای اخیر رقم خواهد خورد.
دژ الموت که قرنها پیش به عنوان مرکز فرماندهی اسماعیلیان و نماد مقاومت در برابر سپاهیان سلجوقی شناخته میشد، امروز با تکیه بر ارزشهای تاریخی، معماری، فرهنگی و منظر طبیعی خود، در آستانه ورود به معتبرترین فهرست میراث فرهنگی جهان قرار گرفته است.
نکته امیدبخش این پرونده، ارزیابی مثبت شورای بینالمللی بناها و محوطههای تاریخی (ایکوموس) است. این نهاد تخصصی، برخلاف برخی پروندههای پیشین ایران که با درخواست اصلاحات اساسی یا حتی توصیه به عدم ثبت روبهرو شده بودند، برای پرونده الموت تنها پیشنهادهایی در حوزه مدیریت و حفاظت ارائه کرده و آن را واجد شرایط ثبت جهانی دانسته است؛ موضوعی که شانس ثبت این مجموعه را به شکل قابل توجهی افزایش داده است.
پرونده الموت بر پایه چهار معیار یونسکو تدوین شده است؛ معیارهایی که بر ارزشهای تاریخی، معماری، فرهنگی، اجتماعی و پیوند اثر با محیط طبیعی تأکید دارند. ایکوموس نیز دستکم یکی از این معیارها را به طور کامل منطبق با استانداردهای جهانی تشخیص داده و بر اهمیت استثنایی این مجموعه تأکید کرده است.
فراتر از یک قلعه؛ شبکهای از تمدن و دفاع
آنچه پرونده الموت را از بسیاری از آثار تاریخی متمایز میکند، نگاه یونسکو به این مجموعه به عنوان یک «منظر فرهنگی» است؛ شبکهای از دژها، مسیرهای ارتباطی، سامانههای دفاعی، منابع آب، چشماندازهای طبیعی و شیوه سازگاری انسان با محیط کوهستانی که در کنار هم، نظامی کمنظیر را شکل دادهاند.
این مجموعه تنها به قلعه مشهور الموت محدود نمیشود، بلکه دژهایی همچون شیرکوه، شمسکلایه و لمبسر نیز در کنار آن، بخشی از ساختار دفاعی منسجم قلمرو اسماعیلیان را تشکیل میدهند؛ استحکاماتی که با ارتباط بصری مستقیم، امکان انتقال سریع پیام و هماهنگی نظامی را در سراسر منطقه فراهم میکردند.
شیرکوه؛ دژی برای مدیریت آب و مقاومت
دژ شیرکوه یا بیدلان یکی از مهمترین پایگاههای پشتیبان الموت به شمار میرود؛ دژی که با اشراف کامل بر مسیر طالقان، امنیت ورودیهای جنوبی سرزمین الموت را تأمین میکرد.
کشف ۹ آبانبار و احتمال شناسایی ۱۴ مخزن آب در این دژ، نشاندهنده نظام پیشرفته مدیریت منابع آبی برای مقاومت در محاصرههای طولانی است؛ موضوعی که اهمیت دانش مهندسی و برنامهریزی ساکنان این منطقه را آشکار میکند.
منابع تاریخی همچنین از اقامت فرمانروایان اسماعیلی در این دژ و کشته شدن علاءالدین محمد، ششمین فرمانروای الموت، در همین مکان حکایت دارند؛ رخدادهایی که بر جایگاه سیاسی و حکومتی شیرکوه میافزاید.
شمسکلایه؛ پیوند تاریخ، طبیعت و باستانشناسی
دژ شمسکلایه نیز یکی دیگر از ارکان مهم این پرونده جهانی است؛ استحکامی که بر تودهای عظیم از سنگهای کنگلومرایی بنا شده و هفت غار طبیعی آن، معماری و کاربری منحصربهفردی را در دل کوهستان پدید آورده است.
وجود گورستانی متعلق به هزاره نخست پیش از میلاد، سفالینههای تاریخی و یافتههای فلزی، نشان میدهد این منطقه پیش از دوره اسلامی نیز محل سکونت و فعالیت بوده و تداوم حیات فرهنگی در آن جریان داشته است.
در کنار این پیشینه تاریخی، وجود امامزاده دوازده امام، چنار کهنسال و چشماندازهای طبیعی، شمسکلایه را به نمونهای شاخص از تلفیق میراث فرهنگی، طبیعی و معنوی تبدیل کرده است.
لمبسر؛ آخرین سنگر مقاومت
در میان دژهای این مجموعه، لمبسر جایگاهی ویژه دارد؛ بزرگترین و مهمترین قلعه دفاعی الموت که در دوره اسماعیلیان به عنوان زمستانگاه حکومت و دومین مرکز فرمانروایی این قلمرو شناخته میشد.
وسعت هفت هکتاری، برج و باروهای گسترده، بیش از ۱۵ آبانبار، سه تراز معماری، دو دروازه اصلی و سامانه پیچیده دفاعی، لمبسر را به یکی از بزرگترین استحکامات نظامی ایران در سدههای میانی تبدیل کرده است.
موقعیت راهبردی این دژ بر فراز ارتفاعات و تسلط آن بر درههای اطراف، سبب شده بود سالها در برابر مهاجمان مقاومت کند. منابع تاریخی روایت میکنند که لمبسر آخرین قلعهای بود که در سال ۶۵۴ هجری قمری به دست مغولان سقوط کرد و آخرین مدافع آن زنی بود که تا واپسین لحظات در برابر مهاجمان ایستادگی کرد؛ روایتی که این دژ را به نمادی از پایداری در حافظه تاریخی ایران بدل کرده است.
ثبت جهانی، تنها ثبت نام یک اثر در فهرست یونسکو نیست؛ بلکه آغاز تعهدی بینالمللی برای حفاظت، مرمت و مدیریت پایدار آن است. بر همین اساس، اجرای طرحهای استحکامبخشی سازهها، کاوشهای علمی، حفاظت از غارها، تأمین زیرساختهای ضروری و ساماندهی گردشگری، بخشی از برنامههایی است که ایران در چارچوب تعهدات خود به یونسکو پیشبینی کرده است.
اکنون دژ الموت و استحکامات وابسته به آن در آستانه تصمیمی تاریخی قرار گرفتهاند؛ تصمیمی که در صورت ثبت، نه تنها شمار میراث جهانی ایران را به ۳۰ اثر خواهد رساند، بلکه بار دیگر نشان خواهد داد که سرزمین ایران، با تمدنی چند هزار ساله، همچنان روایتگر فصلهایی ماندگار از تاریخ، فرهنگ، دانش مهندسی و مقاومت در حافظه مشترک بشریت است.
نظر شما