به گزارش خبرگزاری شبستان از فارس، گاهی انسان برای آنکه مسیر زندگی خود را اصلاح کند، بیش از هر چیز به این نیاز دارد که بداند تنها نیست؛ بداند در همه لحظههای آشکار و پنهان زندگی، ناظری مهربان و آگاه بر اعمال، نیتها و حتی اندیشههای او حضور دارد. بسیاری از آموزههای اخلاقی و تربیتی دین نیز بر همین اصل استوار است؛ اینکه انسان اگر حضور خداوند را در زندگی خود باور کند، بسیاری از لغزشها پیش از آنکه به عمل تبدیل شوند، در همان مرحله نیت و اندیشه متوقف خواهند شد.
در فرهنگ اسلامی، خداوند تنها خالق و رازق نیست؛ او «شاهد» است، «شهید» است و همواره حاضر و ناظر بر بندگان خویش است. مفهومی که اگر از مرحله دانستن به مرحله باور برسد، میتواند سبک زندگی انسان را دگرگون کند؛ از روابط خانوادگی و اجتماعی گرفته تا خلوتهایی که هیچ چشم انسانی در آن حضور ندارد.
حجتالاسلام محمدحسین مدبر با تبیین این مفهوم قرآنی، تلاش میکند نگاه مخاطبان را از برداشت رایج واژه «شهید» فراتر ببرد و آن را به یکی از اسامی و صفات الهی پیوند بزند؛ نگاهی که ریشه در آیات متعدد قرآن کریم دارد و انسان را به مراقبت دائمی از رفتار و نیت خود فرا میخواند.
خدا؛ بهترین شاهد هستی
وی در آغاز سخنان خود با اشاره به آیات متعدد قرآن کریم میگوید: ما به برکت تعالیم قرآن و آموزههای اسلام، شناخت روشنی از خداوند متعال داریم و یکی از نامها و صفات برجسته پروردگار، «شهید» و «شاهد» است. خداوند بارها در قرآن خود را با این عنوان معرفی کرده است؛ «إِنَّ اللَّهَ عَلَی کُلِّ شَیْءٍ شَهِیدٌ» و در دعای جوشن کبیر نیز او را با تعبیر «یا شهید، یا شاهد، یا شاهداً غیر غائب، یا خیر شاهد و مشهود» میخوانیم.
امام جمعه جهرم با تبیین مفهوم «شاهد» ادامه میدهد اگر بخواهیم این واژه را به زبان ساده معنا کنیم، شاهد یعنی «حاضرِ ناظر». همان کسی که در صحنه حضور دارد و آنچه رخ داده را میبیند. در نظام قضایی نیز شاهد کسی است که واقعه را دیده و سپس آن را بازگو میکند؛ بنابراین شهادت دو مرحله دارد؛ نخست «تحمل شهادت» یعنی دیدن واقعه و سپس «ادای شهادت» یعنی بیان آن.
او تأکید میکند: خداوند حاضر مطلقی است که همه اعمال بندگان را مشاهده میکند و خوشا به حال کسانی که این حضور را همواره در زندگی خود احساس میکنند؛ همان حقیقتی که قرآن درباره آن میفرماید: «وَهُوَ مَعَکُمْ أَیْنَ مَا کُنتُمْ»؛ یعنی خداوند در هر کجا که باشید، همراه شماست.
شاهدی که از نیت انسان نیز آگاه است
این استاد حوزه علمیه با اشاره به گستره علم الهی، توضیح میدهد که نظارت خداوند تنها محدود به رفتارهای آشکار نیست، بلکه نیتها، اندیشهها و رازهای درونی انسان را نیز در بر میگیرد.
وی با استناد به فرازهایی از دعای کمیل میگوید: حضرت امیرالمؤمنین(ع) در این دعا پس از درخواست آمرزش گناهانی که فرشتگان ثبت میکنند، عرضه میدارند: «و کنت انت الرقیب علیّ من ورائهم و الشاهد لما خفی عنهم»؛ یعنی خدایا، افزون بر فرشتگان، خودت نیز مراقب من هستی و آنچه حتی از آنان پنهان است، میبینی.
مدبر با اشاره به آیه «فَإِنَّهُ یَعْلَمُ السِّرَّ وَأَخْفَی» اضافه میکند: خداوند علاوه بر اینکه از اسرار درونی انسان آگاه است، حتی آنچه را که خود انسان نیز فراموش کرده، میداند. امام باقر(ع) نیز در تفسیر این آیه میفرمایند که خداوند نیت انسان را پیش از آنکه به عمل تبدیل شود، میداند و حتی از لایههای پنهان ذهن که امروز از آن با عنوان «ضمیر ناخودآگاه» یاد میشود نیز آگاه است.
خارهای پنهان دل را خدا میبیند
او برای تبیین این حقیقت از تمثیل زیبای مولوی بهره میگیرد؛ تمثیلی که نشان میدهد همانگونه که انسان خار فرو رفته در پای خود را جستوجو میکند، باید خارهای پنهان دل را نیز بشناسد.
این استاد حوزه و دانشگاه با خواندن ابیاتی از مثنوی میگوید:
«چون کسی را خار در پایش جهد
پای خود را بر سر زانو نهد...»
او ادامه میدهد بسیاری از تجربههای تلخ کودکی یا خاطرات فراموششده، سالها بعد بر رفتار انسان اثر میگذارند؛ مسائلی که شاید خود انسان نیز از آنها غافل باشد، اما خداوند از همه آنها آگاه است.
به گفته وی، روانشناسان امروز تلاش میکنند همین زخمهای پنهان را شناسایی و درمان کنند، اما خداوند از آغاز به همه آنها علم دارد و هیچ بخشی از وجود انسان از نگاه او پنهان نیست.
«یا حاضر، یا ناظر»؛ ذکری برای همه عمر
مدبر در بخش دیگری از سخنان خود، به توصیه بزرگان اخلاق درباره مراقبت دائمی از نفس اشاره میکند و میگوید: عالمان دین سفارش کردهاند انسان با ذکر «یا حاضر، یا ناظر» مأنوس شود؛ ذکری که یادآور حضور همیشگی خداوند است و میتواند انسان را در خلوت و جلوت از بسیاری لغزشها حفظ کند.
وی با استناد به سخنی از امام علی(ع) در نهجالبلاغه اذعان میکند: حضرت میفرمایند: «اتقوا معاصی الله فی الخلوات فإن الشاهد هو الحاکم»؛ یعنی از گناه در خلوت بپرهیزید، زیرا همان کسی که شاهد است، روز قیامت نیز داور خواهد بود.
مدبر با اشاره به تغییر سبک زندگی در عصر فناوری اظهار میکند: در گذشته برای انجام گناه باید به دنبال مکانی خلوت میگشتند، اما امروز بسیاری از خلوتهای انسان در تلفن همراه او شکل میگیرد؛ جایی که ممکن است فرد در میان خانواده حضور داشته باشد، اما در حقیقت در خلوت خود قرار گرفته باشد. در چنین شرایطی، یاد خدا به عنوان «حاضر و ناظر» بیش از هر زمان دیگری اهمیت پیدا میکند.
آغاز یک سلوک از نگاه یک کودک
برای نشان دادن اثر تربیتی این باور، حجتالاسلام مدبر خاطرهای از یکی از بزرگان اخلاق نقل میکند.
او میگوید: از عالمی پرسیدند راز موفقیت معنوی شما چه بود؟ پاسخ داد: در کودکی شبی از خواب بیدار شدم و دیدم داییام نیمهشب با حالتی خاص رو به قبله ایستاده و با خدا مناجات میکند. آن صحنه چنان در جانم نشست که از او خواستم راه راز و نیاز با خدا را به من بیاموزد.
به گفته مدبر، آن عالم نقل کرده بود که داییاش در آغاز تنها یک جمله به او آموخت: «رو به قبله بنشین و یک بار بگو: یا حاضر، یا ناظر.»
وی میافزاید: همان ذکر کوتاه، سرآغاز مسیر معنوی آن عالم شد؛ ذکری که تا پایان عمر همراه او باقی ماند و حضور دائمی خداوند را در همه لحظات زندگی به او یادآوری کرد.
حیای الهی؛ ثمره معرفت
مدبر در پایان تأکید میکند: اگر انسان باور کند که خداوند همواره حاضر و ناظر است، نگاهش به زندگی تغییر خواهد کرد. چنین انسانی نه از ترس مردم، بلکه از روی حیا در برابر پروردگار، بسیاری از گناهان را ترک میکند.
او میگوید: گاهی جسم ما در نماز حضور دارد، اما دل و ذهنمان در جای دیگری است؛ در حالی که حقیقت بندگی آن است که انسان حضور خدا را در همه لحظات زندگی احساس کند و این حضور را به یک تجربه دائمی تبدیل سازد.
شناخت خداوند به عنوان «شهید» و «شاهد» تنها یک مفهوم اعتقادی نیست، بلکه میتواند بنیان سبک زندگی مؤمنانه باشد؛ سبکی که در آن انسان خود را همواره در محضر پروردگار میبیند و همین احساس حضور، او را به سوی صداقت، تقوا، مسئولیتپذیری و خودسازی سوق میدهد.
آنگونه که حجتالاسلام مدبر تأکید میکند، ذکر ساده اما عمیق «یا حاضر، یا ناظر» اگر از زبان به دل راه یابد، میتواند مراقبت دائمی از نفس را به بخشی از زندگی روزمره انسان تبدیل کند؛ مراقبتی که ثمره آن، حیای الهی و فاصله گرفتن از لغزشها، چه در خلوت و چه در جلوت، خواهد بود.
نظر شما