عاطفه خادمی در گفتگو با خبرنگار زنان و خانواده خبرگزاری شبستان با اشاره به نفش زنان در نهضت عاشورا و استمرار تاریخی این نقش و تجلی آن در حماسه خیابان، اظهار کرد: در بسیاری از روایتهای متداول تاریخی، نقش زنان در نهضت حسینی به ابعاد احساسی و غیرسیاسی تقلیل یافته است؛ تصویری که عمدتاً بر «سوگواری صبورانه» و «مظلومیت منفعلانه» تأکید دارد و از کنشگری هوشمندانه، آگاهانه و تأثیرگذار آنان غفلت میکند. در حالی که باید با تکیه بر منطق گفتمان انقلاب اسلامی، که عاشورا را نه صرفاً یک مصیبت تاریخی، بلکه الگویی تمامعیار برای ظلمستیزی مستمر، مسئولیتپذیری و تکلیفگرایی سیاسی میداند، نقش زنان را در سه مقطع زمانی بازخوانی کنیم و سپس استمرار این الگو را در انقلاب اسلامی، دفاع مقدس و حماسههای اجتماعی امروز، بهویژه در مواجهه با جنگ ترکیبی دشمن را، مورد بررسی قرار دهیم.
نقشآفرینی زنان در عاشورا؛ سه ساحت راهبردی
این دکتری سیاستگذاری فرهنگی ادامه داد: زنان حاضر در کاروان امام حسین(ع)، پیش از وقوع حادثه عاشورا، بهعنوان یکی از ارکان مهم شکلگیری و تقویت این حرکت تاریخی نقشآفرینی کردند. این نقش، فراتر از حمایت عاطفی و خانوادگی بود و بر پایه شناخت، آگاهی و تشخیص درست از شرایط سیاسی و اجتماعی زمانه شکل گرفت؛ نمونه روشن این مسئله، رفتار همسر «زهیر بن قین» است؛ زمانی که زهیر در تردیدی تاریخی میان ماندن در مسیر زندگی عادی و پیوستن به کاروان امام حسین(ع) قرار داشت، همسرش با درک عمیق از حقیقت جبهه حق و باطل، او را به دیدار با امام دعوت کرد و زمینهساز انتخابی شد که سرانجام به شهادت او در رکاب امام حسین(ع) انجامید.
دبیر سابق شورای فرهنگ عمومی در ادامه افزود: در گفتمان انقلاب اسلامی، این اقدام نمونهای از «بصیرت سیاسی زنانه» و «ولایتپذیری فعالانه» تلقی میشود؛ یعنی تبدیل احساس و عاطفه فردی به انتخابی آگاهانه، مسئولانه و آرمانی در مسیر دفاع از حق؛ برخلاف تصور رایجی که زنان کربلا را تنها در جایگاه سوگوارانی منفعل تصویر میکند، بررسی دقیق واقعه نشان میدهد که آنان در روز عاشورا مسئولیتهای مهم و متعددی بر عهده داشتند.از جمله این نقشها میتوان به پرستاری از مجروحان، کاهش آلام رزمندگان، حمایت روحی از کودکان و مدیریت شرایط دشوار کاروان، همچنین دفاع از حریم خیمهها در برابر هجوم دشمن و جلوگیری از هتک حرمت اشاره کرد.
زنان عاشورا در میدان مقاومت حضور فعال داشتند و با بهرهگیری از صبر، شجاعت اخلاقی و استقامت روحی، بخشی از بار سنگین دفاع از نهضت حسینی را بر دوش کشیدند. در تحلیل گفتمان انقلاب اسلامی، این حضور نشاندهنده آن است که مسئولیتپذیری در برابر حق، محدود به جنسیت یا موقعیت اجتماعی نیست؛ بلکه هر فرد بر اساس ظرفیت و توان خود میتواند در مسیر دفاع از حقیقت نقشآفرین باشد.
خادمی گفت: این اقدامات نشان میدهد زنان عاشورا در میدان مقاومت حضور فعال داشتند و با بهرهگیری از صبر، شجاعت اخلاقی و استقامت روحی، بخشی از بار سنگین دفاع از نهضت حسینی را بر دوش کشیدند. در تحلیل گفتمان انقلاب اسلامی، این حضور نشاندهنده آن است که مسئولیتپذیری در برابر حق، محدود به جنسیت یا موقعیت اجتماعی نیست؛ بلکه هر فرد بر اساس ظرفیت و توان خود میتواند در مسیر دفاع از حقیقت نقشآفرین باشد.
پس از عاشورا؛ جهاد تبیین و تداومبخشی گفتمانی
وی در ادامه بیان کرد: مهمترین و ماندگارترین نقش زنان عاشورا پس از وقوع حادثه کربلا آشکار شد؛ جایی که حضرت زینب(س) با پذیرش مسئولیت سنگین روایتگری و تبیین حقیقت، اجازه نداد پیام نهضت حسینی در غبار تبلیغات و تحریف حکومت اموی فراموش شود. حضرت زینب(س) بهعنوان امتداد خط ولایت علوی و پشتیبان حرکت امام سجاد(ع)، با حضور آگاهانه در شرایط سخت اسارت، نهتنها یک بازمانده منفعل نبود، بلکه به راوی اصلی حقیقت عاشورا تبدیل شد. خطبههای روشنگرانه ایشان در کوفه، مجلس ابنزیاد و دربار یزید، نقشی تعیینکننده در افشای ماهیت حکومت اموی و بیدارسازی افکار عمومی داشت.
خادمی با بیان اینکه این خطبهها کارکردهای متعددی داشت؛ تأکید کرد: از جمله آشکار ساختن چهره واقعی نظام حاکم، جلوگیری از تحریف واقعه کربلا، زنده نگه داشتن حافظه تاریخی جامعه و نشان دادن پیروزی منطق حق بر قدرت ظاهری و نظامی دشمن.در گفتمان انقلاب اسلامی، این اقدام حضرت زینب(س) نمونهای برجسته از «جهاد تبیین» است؛ یعنی مسئولیت همیشگی انسان مؤمن برای روایت صحیح حقیقت، مقابله با تحریف و روشنگری در برابر جریانهای باطل.گفتمان انقلاب اسلامی، انقلاب سال ۱۳۵۷ را امتداد تاریخی نهضت عاشورا در عصر غیبت میداند؛ بر همین اساس، نقش زنان در انقلاب اسلامی نیز بازتابی از همان الگوی سهگانه عاشورایی یعنی بصیرت، حضور و روایتگری تلقی میشود.
دوران مبارزه با طاغوت؛ زن ایرانی بهعنوان کنشگر تاریخ
وی خاطرنشان کرد: زنان ایرانی با الهام از سیره حضرت زینب(س)، در دوران مبارزه با رژیم پهلوی، حضوری فعال و اثرگذار داشتند؛ حضور آنان در راهپیماییها و حرکتهای اعتراضی، نشان داد که زن مسلمان تنها تماشاگر تحولات اجتماعی نیست، بلکه میتواند در مسیر تغییرات بزرگ تاریخی نقشآفرینی کند.این حضور بر پایه تشخیص شرایط، آگاهی نسبت به وضعیت جامعه و احساس مسئولیت در برابر سرنوشت امت شکل گرفت و زن را از جایگاه یک عنصر منفعل تاریخی به جایگاه یک کنشگر مؤثر اجتماعی ارتقا داد.
مولف کتاب «وضع شناسی مسائل زنان در جمهوری اسلامی ایران» اذعان داشت: در دوران دفاع مقدس نیز نقش زنان تنها به پشتیبانی از جبههها محدود نبود. زنان ایرانی در عرصههای مختلف، از حضور در مناطق جنگی و امدادرسانی گرفته تا تربیت و حمایت روحی از رزمندگان، بخشی مهم از تاریخ مقاومت را رقم زدند. مادران و همسران شهدا و رزمندگان با صبر، ایثار و تشویق عزیزان خود به حضور در میدان دفاع، نقش مهمی در تقویت روحیه مقاومت ایفا کردند. این نقش را میتوان ادامه همان الگوی زینبی دانست؛ الگویی که در آن، زن با حفظ هویت خانوادگی و معنوی خود، در عرصههای بزرگ اجتماعی و تاریخی نیز حضور مؤثر دارد، خانواده در این نگاه، نه یک مجموعه منفعل، بلکه نهادی اثرگذار و تربیتکننده برای شکلگیری انسانهای مسئول و آرمانخواه است.
در دوران معاصر و در شرایطی که جامعه با شکلهای جدیدی از جنگ ترکیبی، هجمه رسانهای و نبرد روایتها مواجه است، نقش زنان در عرصههای اجتماعی و فرهنگی نیز ابعاد تازهای پیدا کرده است. زنان امروز با حضور در عرصههای مختلف اجتماعی، فرهنگی و رسانهای، در چارچوب این نگاه، ادامهدهنده همان مسیر روایتگری زینبی هستند؛ مسیری که بر آگاهی، مسئولیتپذیری و دفاع از حقیقت استوار است.
تجلی الگوی زینبی در حماسههای اجتماعی امروز؛ نبرد روایتها و بصیرت مستمر
وی تأکید کرد: در دوران معاصر و در شرایطی که جامعه با شکلهای جدیدی از جنگ ترکیبی، هجمه رسانهای و نبرد روایتها مواجه است، نقش زنان در عرصههای اجتماعی و فرهنگی نیز ابعاد تازهای پیدا کرده است. زنان امروز با حضور در عرصههای مختلف اجتماعی، فرهنگی و رسانهای، در چارچوب این نگاه، ادامهدهنده همان مسیر روایتگری زینبی هستند؛ مسیری که بر آگاهی، مسئولیتپذیری و دفاع از حقیقت استوار است. در این میان، روایتگری و تبیین واقعیتها اهمیت ویژهای پیدا میکند؛ چراکه بخش مهمی از تقابلهای امروز، نه تنها در میدانهای سخت، بلکه در عرصه افکار عمومی و فضای رسانهای شکل میگیرد.
وی ادامه داد: گفتمان انقلاب اسلامی بر این باور است که حضور اجتماعی و سیاسی زن، زمانی معنا و اثرگذاری واقعی پیدا میکند که همراه با حفظ هویت، کرامت و جایگاه انسانی او باشد. بر همین اساس، الگوی «فاطمی ـ زینبی» بر حضوری فعال، آگاهانه و مسئولانه تأکید دارد؛ حضوری که در عین مشارکت در عرصههای اجتماعی، فرهنگی و سیاسی، هویت معنوی و کرامت زنانه را نیز پاس میدارد. در این نگاه، زن نه موجودی منفعل و جدا از تحولات جامعه است و نه ابزاری برای نمایش یا بهرهبرداریهای رسانهای؛ بلکه انسانی دارای اراده، اندیشه و نقشآفرینی است که میتواند در کنار حفظ ارزشهای هویتی خود، در ساخت آینده جامعه نیز سهیم باشد.
زن؛ راوی حقیقت در عصر جنگ روایتها
دبیر سابق شورای فرهنگ عمومی اذعان تصریح کرد: الگوی زینبی نشان میدهد که زن میتواند در حساسترین شرایط تاریخی حضور داشته باشد؛ از میدان تبیین و روشنگری گرفته تا عرصههای اجتماعی و فرهنگی، بدون آنکه از جایگاه انسانی و معنوی خود فاصله بگیرد. امروز یکی از مهمترین عرصههای تقابل، میدان روایتهاست؛ جایی که جریانهای مختلف تلاش میکنند برداشت خود را از واقعیت به جامعه عرضه کنند.
وی افزود: در چنین شرایطی، نقش زنان در روایتگری، آگاهیبخشی و انتقال صحیح مفاهیم، اهمیت ویژهای پیدا میکند. همانگونه که حضرت زینب(س) پس از عاشورا با روشنگری خود اجازه نداد حقیقت در سایه تبلیغات دشمن پنهان بماند، زنان امروز نیز میتوانند با حضور مسئولانه در عرصههای فرهنگی و رسانهای، نقش مهمی در تبیین واقعیتها و مقابله با تحریف ایفا کنند.این روایتگری تنها انتقال خبر یا بیان یک دیدگاه نیست، بلکه نوعی مسئولیت اجتماعی برای دفاع از حقیقت و حفظ حافظه تاریخی جامعه به شمار میآید.
خادمی اظهار کرد: بنابراین، زن در الگوی عاشورایی و گفتمان انقلاب اسلامی، صرفاً موضوع تاریخ نیست؛ بلکه خود یکی از سازندگان و روایتگران تاریخ است. از زنان حاضر در کاروان امام حسین(ع) تا زنان فعال در انقلاب اسلامی، دفاع مقدس و عرصههای اجتماعی امروز، یک مسیر مشترک دیده میشود؛ مسیری مبتنی بر آگاهی، مسئولیتپذیری، صبر و حضور مؤثر. حضرت زینب(س) نشان داد که پس از یک واقعه بزرگ تاریخی، حفظ پیام و انتقال حقیقت، به اندازه خود آن حادثه اهمیت دارد. بر همین اساس، نقش زنان در طول تاریخ اسلام تنها به همراهی محدود نشده، بلکه آنان در بسیاری از مقاطع، حاملان پیام، حافظان ارزشها و عاملان استمرار یک حرکت تاریخی بودهاند.
وی بیان کرد: حماسههای اجتماعی امروز نیز در این چارچوب، ادامه همان مسیر تاریخی دانسته میشود؛ مسیری که در آن زن با بهرهگیری از بصیرت و آگاهی، در عرصههای مختلف فرهنگی، اجتماعی و تمدنی حضور مییابد و بهعنوان عنصری اثرگذار در ساخت آینده جامعه نقشآفرینی میکند.بر این اساس، تحقق جامعهای مبتنی بر ارزشهای دینی و انسانی، بدون حضور فعال، آگاهانه و مسئولانه زنان امکانپذیر نیست؛ چراکه تجربه عاشورا و تاریخ پس از آن نشان داده است که زنان، نه در حاشیه تحولات، بلکه در متن بسیاری از حرکتهای بزرگ تاریخی قرار داشتهاند.
بررسی نقش زنان در نهضت عاشورا نشان میدهد که این حضور، محدود به یک مقطع تاریخی خاص نبوده، بلکه به الگویی ماندگار برای نقشآفرینی زنان در دورههای مختلف تبدیل شده است. الگوی زینبی، الگویی است که در آن زن با تکیه بر ایمان، آگاهی و مسئولیت اجتماعی، میتواند در برابر جریانهای انحرافی و تحریفگر ایستادگی کند و پیام حقیقت را به نسلهای بعد منتقل سازد.
زن و آینده تمدنی؛ از میراث عاشورا تا مسئولیت اجتماعی امروز
وی خاطر نشان کرد: بررسی نقش زنان در نهضت عاشورا نشان میدهد که این حضور، محدود به یک مقطع تاریخی خاص نبوده، بلکه به الگویی ماندگار برای نقشآفرینی زنان در دورههای مختلف تبدیل شده است. الگوی زینبی، الگویی است که در آن زن با تکیه بر ایمان، آگاهی و مسئولیت اجتماعی، میتواند در برابر جریانهای انحرافی و تحریفگر ایستادگی کند و پیام حقیقت را به نسلهای بعد منتقل سازد. از این منظر، زن در منظومه فکری عاشورا و انقلاب اسلامی، تنها همراه یک حرکت اجتماعی نیست؛ بلکه یکی از عوامل استمرار، تعمیق و انتقال آن حرکت به شمار میآید. همانگونه که حضرت زینب(س) پس از واقعه کربلا نقش تعیینکنندهای در حفظ پیام عاشورا داشت، زنان در هر دوره تاریخی نیز با شناخت شرایط زمانه، میتوانند در عرصههای مختلف فرهنگی، اجتماعی و تربیتی اثرگذار باشند.نقش مادری، همسری، تربیتی و اجتماعی زن در این نگاه، عرصههایی جدا از یکدیگر نیستند، بلکه مجموعهای بههم پیوسته از مسئولیتهایی هستند که میتوانند زمینهساز رشد جامعه و شکلگیری نسلی آگاه و مسئولیتپذیر باشند.
عاشورا؛ الگویی فراتر از زمان و مکان
خادمی خاطرنشان کرد: راز ماندگاری عاشورا را میتوان در پیوند میان ایمان، آگاهی و اقدام جستوجو کرد. زنان عاشورا با حضور خود نشان دادند که مقاومت تنها به معنای حضور در میدان نبرد نیست، بلکه گاهی در قالب صبر، تربیت، روشنگری، روایتگری و حفظ ارزشها معنا پیدا میکند.حضرت زینب(س) با تبدیل رنج و سختی پس از واقعه کربلا به فرصتی برای آگاهیبخشی، نشان داد که حتی در دشوارترین شرایط نیز میتوان نقشآفرین بود و مسیر تاریخ را تحت تأثیر قرار داد.بر همین اساس، استمرار فرهنگ عاشورا در طول تاریخ، مرهون کسانی است که پیام آن را فهمیدند و به نسلهای بعد منتقل کردند؛ زنانی که در مقاطع مختلف، با حضور آگاهانه خود، بخشی از این زنجیره تاریخی را شکل دادهاند.
نظر شما