به گزارش خبرنگار فرهنگی خبرگزاری شبستان، با فرا رسیدن ماه محرم، ایران رنگ و بوی دیگری به خود میگیرد. از کوچههای باریک روستاهای دورافتاده تا خیابانهای پرجنبوجوش شهرهای بزرگ، نوای «یا حسین(ع)» در فضا طنینانداز میشود و پرچمهای سیاه سوگ بر سردر خانهها، مساجد و حسینیهها به اهتزاز درمیآید. گویی در این روزها، زمان در سراسر سرزمین ایران به احترام حماسه عاشورا مکث میکند و دلهای مردم در سوگ سالار شهیدان و یاران وفادارش به تپش درمیآید.
محرم در ایران تنها زمان سوگواری نیست؛ جلوهای از پیوند عمیق ایمان، فرهنگ و هویت مردمی است که قرنها عشق به اهل بیت(ع) را در تار و پود زندگی خود تنیدهاند. هر منطقه با رسم و آیینی ویژه، روایتگر ارادت خویش به امام حسین(ع) است؛ از طشتگذاری در اردبیل، گل مالی در خرم آباد و نخلگردانی در یزد گرفته تا علمبندان، تعزیهخوانی و دستههای باشکوه عزاداری در جایجای کشور. این تنوع آیینی، تصویری ماندگار از وحدت در عین گوناگونی را به نمایش میگذارد؛ تصویری که ریشه در باورهای عمیق مردم دارد و هر ساله در روزهای محرم و صفر جان تازهای میگیرد. تماشای این آیینها، سفری به قلب فرهنگ عاشورایی ایران است؛ سفری که در آن میتوان شور ایمان، شکوه سنتها و اخلاص مردمانی را دید که با گذشت قرنها، همچنان پرچم نهضت کربلا را برافراشته نگه داشتهاند در این گزارش تلاش داریم آیین «گِل مالی» لرستان را به عنوان یکی از «آیین های عاشورایی ایران» به مخاطبان معرفی کنیم.
«گِلمالی» لرستان، آیینی است که خاک را به زبان سوگ و اشک را به تصویر وفاداری تبدیل کرده است؛ در شب عاشورا، خرمآباد چهرهای متفاوت به خود میگیرد. صدای طبل و سنج از کوچههای قدیمی به گوش میرسد و مردم برای اجرای یکی از کهنترین و تأثیرگذارترین آیینهای عاشورایی ایران آماده میشوند؛ آیینی که در فرهنگ مردم لرستان با نام «گلمالی» شناخته میشود و هر ساله هزاران عزادار را در سوگ سالار شهیدان(ع) گرد هم میآورد.
ریشههای این سنت به قرنها پیش بازمیگردد؛ به روزگاری که ایرانیان در سوگ عزیزان و قهرمانان خود خاک بر سر و گل بر تن میمالیدند. از سوگ سیاوش تا مرثیه تهمینه بر سهراب، گِل نشانه اندوهی عمیق و زخمی جانکاه بوده است. این سنت کهن در گذر زمان با فرهنگ عاشورا درآمیخت و به نمادی از همدردی مردم لرستان با مصیبت کربلا تبدیل شد.
شب عاشورا، نذرهای مردم از راه میرسد؛ گلابهایی که با عشق به امام حسین(ع) تقدیم شدهاند، با آب و خاک درهم میآمیزند تا گل سوگواری آماده شودآمادهسازی گِل، خود آیینی جداگانه است. روزها پیش از عاشورا، خاکی پاک و مرغوب از منطقه کمالوند گردآوری میشود. خاک را با دقت الک میکنند و در حوضچههایی که با آجر ساخته شده، میریزند. شب عاشورا، نذرهای مردم از راه میرسد؛ گلابهایی که با عشق به امام حسین(ع) تقدیم شدهاند، با آب و خاک درهم میآمیزند تا گل سوگواری آماده شود.
در کنار حوضچهها، انبوهی از هیزم روی هم تلنبار شده است. این هیزمها حاصل روزها تلاش نوجوانان و جوانانی است که از هفتم محرم در کوچهها به راه میافتند و با خواندن اشعار محلی مردم را به نذر هیزم دعوت میکنند. هر تکه چوب، سهمی در برپایی این آیین دارد؛ سهمی در گرم کردن عزادارانی که ساعتی بعد در گل فرو خواهند رفت.
نیمهشب که فرا میرسد، نذرکنندگان آرامآرام وارد حوضچهها میشوند. برخی تمام بدن، صورت و حتی چشمان خود را با گل میپوشانند و در گل میغلتند؛ گویی میخواهند نهایت اندوه خود را با تمام وجود به نمایش بگذارند. برخی دیگر تنها سر و شانههای خود را گلاندود میکنند. آنان پس از خروج از حوضچه، کنار شعلههای آتش میایستند تا گل بر تنشان خشک شود؛ تصویری که برای هر بینندهای یادآور داغی است که قرنها بر دل شیعیان مانده است.
صبح عاشورا، خیابانهای خرمآباد صحنهای کمنظیر را به نمایش میگذارد. عزادارانی با جامههای گِلی در کنار علمها، طوقها و چهلچراغها حرکت میکنند. چهلچراغهایی که با دهها فانوس روشن، تاریکی را میشکافند و علمهایی که قامتشان نماد پیوند زمین و آسمان است. طوقهای مزین به آینه و پارچههای مخملی نیز پیشاپیش دستهها حرکت میکنند؛ یادگاری از سنتی دیرینه که هنوز در حافظه جمعی مردم زنده است.
در گذشته، سادات و علمای شهر با شمعهایی در دست و عمامههایی که به شیوهای خاص بر گردن میانداختند، در پیشاپیش دستههای عزاداری حرکت میکردند. آنان با تلاوت قرآن و ذکر مصیبت، فضای شهر را آکنده از معنویت میکردند و حتی بر مزار کسانی که سال گذشته در گلمالی حضور داشتند اما امروز در میان زندگان نبودند، گل مینهادند تا یاد آنان نیز در این سوگواری جاودانه بماند.
اما گلمالی تنها یک مراسم آیینی نیست؛ نمایش باشکوهی از همدلی و مشارکت اجتماعی است. از آمادهسازی حوضچههای گل گرفته تا جمعآوری هیزم، برپایی علمها و آذینبندی هیئتها، همه چیز با همکاری مردم انجام میشود. در این روز، تفاوتی میان فقیر و غنی، پیر و جوان، زن و مرد وجود ندارد؛ همه در سوگ حسین(ع) شریکاند.
با وجود گذر زمان و تغییر شیوههای زندگی، آیین گلمالی همچنان اصالت خود را حفظ کرده است. هرچند گاه پیشنهادهایی برای سادهسازی آن مطرح میشود، اما مردم لرستان میدانند که روح این مراسم تنها در گِل و آتش خلاصه نمیشود؛ بلکه در باورها، نذرها، همدلیها و سنتهایی نهفته است که نسل به نسل منتقل شدهاند.
عاشورای خرمآباد، روزی است که خاک سخن میگوید؛ روزی که گل بر تن عزاداران مینشیند تا روایتگر اندوهی باشد که به تعبیر پیامبر اکرم(ص)، هرگز در دل مؤمنان سرد نخواهد شد. در این سرزمین، گلمالی فقط یک رسم نیست؛ مرثیهای زنده است که هر سال در کوچههای شهر تکرار میشود و از کربلا میگوید.
نظر شما