دکتر محمدباقر صابری زفرقندی، مدیر گروه اعتیاد دانشگاه علوم پزشکی ایران و روانپزشک و عضو هیأت علمی دانشگاه در گفتگو با خبرنگار اجتماعی خبرگزاری شبستان در پاسخ به این سوال که در سالهای اخیر، شاهد تغییر الگوی مصرف دخانیات از سیگارهای سنتی به سمت ویپ و سیگارهای الکترونیک هستیم. از نگاه آسیبشناسی، آیا این تغییر صرفاً یک جایگزینی کمخطر است یا با یک بحران جدید در نسل جوان مواجهیم؟ اظهار کرد: ماده مؤثره محصولات دخانی، مادهای به نام نیکوتین است. نیکوتین یک ماده محرک محسوب میشود که معمولاً افراد برای رفع خستگی، افزایش هوشیاری و کاهش نیاز به خواب از آن استفاده میکنند.
وی ادامه داد: آنچه تحت عنوان سیگار یا سایر جایگزینهای سیگار مصرف میشود، به دلیل وجود دود و مواد حاصل از احتراق، ریهها و سایر اعضای بدن را درگیر کرده و زمینه بروز مشکلات جسمی را فراهم میکند. بنابراین تاکنون جایگزینی برای استنشاق سیگار یا هر ترکیب استنشاقی که بتوان آن را جایگزین بیخطر سیگار دانست، وجود نداشته است.
نیکوتین مادهای بسیار وابستهزا است؛ شدت وابستگی ناشی از مصرف نیکوتین در مقایسه با بسیاری از مواد مخدر قابل توجه است. با این حال، خوشبختانه به جز بیماریهایی که در اثر استنشاق دود ایجاد میشوند، پیامدهای شدید روانی و جسمی مشابه برخی مواد مخدر دیگر در مصرف نیکوتین مشاهده نمیشود.مدیر گروه اعتیاد دانشگاه علوم پزشکی ایران تصریح کرد: البته در درمان وابستگی به نیکوتین، از فرآوردههایی استفاده میشود که حاوی نیکوتین هستند و میتوانند به عنوان جایگزین مصرف سیگار مورد استفاده قرار گیرند. این محصولات در قالب آدامس، پچ چسبهای پوستی عرضه میشوند و با هدف کمک به ترک مصرف سیگار به کار میروند. آنچه مسلم است، نیکوتین مادهای بسیار وابستهزا است. شدت وابستگی ناشی از مصرف نیکوتین در مقایسه با بسیاری از مواد مخدر قابل توجه است. با این حال، خوشبختانه به جز بیماریهایی که در اثر استنشاق دود ایجاد میشوند، پیامدهای شدید روانی و جسمی مشابه برخی مواد مخدر دیگر در مصرف نیکوتین مشاهده نمیشود.
این روانپزشک و عضو هیأت علمی دانشگاه افزود: متأسفانه نیکوتین در بسیاری از جوامع، از جمله ایران، به میزان گستردهای مصرف میشود. برای ریشهیابی این مسئله باید به این پرسش پاسخ داد که چرا افراد به سمت مصرف نیکوتین، عمدتاً در قالب سیگار، سوق پیدا میکنند.
اضطراب و افسردگی؛ زمینههای پنهان گرایش به سیگار
وی با بیان اینکه عوامل و اختلالات روانشناختی از مهمترین زمینههای گرایش افراد به مصرف نیکوتین هستند. اظهار کرد: اضطراب، افسردگی و سایر مشکلات روانی میتوانند افراد را به سمت مصرف موادی مانند سیگار سوق دهند؛ در چنین شرایطی، مصرف نیکوتین برای برخی افراد به ابزاری برای کاهش تنشهای روانی و کنترل موقت علائم اضطراب یا خستگی تبدیل میشود؛ هرچند این راهکار در بلندمدت نهتنها مؤثر نیست، بلکه خود میتواند وابستگی بیشتری ایجاد کند.
دکتر زفزقندی خاطر نشان کرد: درباره آنچه امروز به عنوان پیشگیری از مصرف سیگار در کشور مطرح و تبلیغ میشود، دیدگاهها و بحثهای متعددی وجود دارد. تأکید صرف بر ترک مصرف نیکوتین یا سیگار، بدون معرفی جایگزینهای مناسب، رفتارهای جایگزین یا فعالیتهای جایگزین، معمولاً شانس موفقیت را کاهش میدهد. افرادی که سالها به مصرف نیکوتین وابسته بودهاند، برای ترک موفق نیازمند راهکارهای عملی، حمایتهای روانشناختی و جایگزینهای مناسب هستند. در غیر این صورت، بسیاری از تلاشها برای ترک مصرف ممکن است با شکست مواجه شود. مصرف دخانیات و سیگار در گذشته در جامعه ما با نوعی انگ اجتماعی همراه بود. همین قبح اجتماعی باعث میشد بسیاری از نوجوانان و حتی برخی جوانان از ورود به سمت مصرف سیگار خودداری کنند.
وی با اشاره به نمایش مصرف مواد دخانیات در نمایش خانگی بیان کرد: نمایش مصرف سیگار در فیلمها و آثار نمایشی میتواند به تدریج این قبح اجتماعی را کاهش دهد و دسترسی ذهنی و رفتاری افراد به این مواد را آسانتر کند. در نتیجه، احتمال گرایش نسلهای جوان به مصرف دخانیات افزایش مییابد.
وظیفه سینما بازتاب و انعکاس معضلات اجتماعی برای آگاهیبخشی به جامعه است تا از این طریق بتوان به راهحلهایی برای مشکلات دست یافت؛ در این رویکرد، ظاهراً محدودیتی برای نمایش آنچه بهعنوان آسیبها، ناهنجاریها یا رفتارهای خارج از عرف شناخته میشود، در نظر گرفته نمیشود. در مقابل، این دیدگاه بر نقش بیبدیل و انکارناپذیر رسانه و آثار نمایشی در الگوسازی برای عموم مردم تأکید دارد.
وی با بیان اینکه وظیفه سینما بازتاب و انعکاس معضلات اجتماعی برای آگاهیبخشی به جامعه است تا از این طریق بتوان به راهحلهایی برای مشکلات دست یافت. تصریح کرد: در این رویکرد، ظاهراً محدودیتی برای نمایش آنچه بهعنوان آسیبها، ناهنجاریها یا رفتارهای خارج از عرف شناخته میشود، در نظر گرفته نمیشود. در مقابل، این دیدگاه بر نقش بیبدیل و انکارناپذیر رسانه و آثار نمایشی در الگوسازی برای عموم مردم تأکید دارد. بر اساس این رویکرد، صرف بازنمایی معضلات اجتماعی نهتنها کمکی به حل آنها نمیکند، بلکه میتواند به الگویی برای جامعه، بهویژه نسل جوان، تبدیل شود.
این روانپزشک ادامه داد: متأسفانه در سالهای اخیر قلیان به عنوان جایگزینی برای مصرف سیگار در میان بخشی از جامعه رواج پیدا کرد. قلیان نهتنها جایگزین مناسبی برای سیگار نیست، بلکه به دلیل قبح اجتماعی کمتر، توانست طیف گستردهای از نوجوانان و جوانان را به مصرف دخانیات جذب کند. این پدیده به یکی از چالشهای مهم سلامت عمومی کشور تبدیل شد و افراد زیادی را به سمت مصرف قلیان سوق داد. در سالهای اخیر نیز بحثهایی درباره پایپ و سیگارهای الکترونیکی مطرح شده است. با این حال، هنوز شواهد علمی قطعی و کافی وجود ندارد که نشان دهد این محصولات نسبت به سیگارهای معمولی عوارض کمتری دارند یا میتوانند جایگزین ایمنتری محسوب شوند.
ضرورت رویکرد «کاهش آسیب» در سیاستهای مقابله با دخانیات
وی خاطر نشان کرد: به نظر میرسد در مواجهه با مصرف دخانیات باید رویکرد «کاهش آسیب» را مدنظر قرار داد. هرچند نگاه پرهیزمدارانه و تأکید بر ترک کامل مصرف، در ذات خود رویکرد نامناسبی نیست، اما درباره میزان موفقیت آن تردیدهای جدی وجود دارد به ویژه اگر این مداخلات جنبه آمرانه و یا خاستگاه سیاسی بخود بگیرد، ممکن است واکنشهای منفی در جامعه ایجاد کند. در برخی موارد حتی امکان دارد مصرف دخانیات به یک رفتار اعتراضی تبدیل شود که این مسئله میتواند پیامدهای خطرناکی به همراه داشته باشد. به همین دلیل، لازم است سیاستگذاران و متولیان حوزه سلامت با حساسیت و دقت بیشتری نسبت به این موضوع عمل کنند.
مدیر گروه اعتیاد دانشگاه علوم پزشکی ایران اظهار کرد: افزود: اینکه بسیاری از افراد دارای وابستگی به مواد مخدر، همزمان مصرفکننده سیگار و نیکوتین نیز هستند، موضوعی انکارناپذیر است. اما اینکه سیگار را به عنوان «دروازه ورود» به مصرف مواد مخدر معرفی کنیم، همچنان محل بحث است و چنین ادعایی باید از منظر علمی به اثبات برسد. با این حال، افرادی که گرایش شدید به مصرف نیکوتین و سیگار دارند، عموما دارای زمینههایی هستند که میتواند آنها را برای گرایش به سایر مواد مخدر نیز مستعد کند.
دکتر زفزقندی در ادامه افزود: در واقع، عوامل زمینهای مشترکی در بسیاری از انواع سوءمصرف مواد، از جمله مصرف نیکوتین، وجود دارد و باید از این زاویه به موضوع نگاه کرد. بنابراین، تمرکز بر شناسایی و درمان این عوامل زمینهای میتواند نقش مهمی در پیشگیری از گرایش افراد به انواع مواد اعتیادآور داشته باشد.
بخش مهمی از گرایش نوجوانان و جوانان به مصرف سیگار و سایر محصولات دخانی ناشی از کمبود آموزشهای مؤثر و مبتنی بر واقعیت است. زمانی که صرفاً بر ممنوعیت و هشدار تأکید میکنیم اما درباره دلایل روانشناختی گرایش به مصرف دخانیات و مهارتهای مقابله با فشارهای روانی آموزش کافی ارائه نمیدهیم، طبیعی است که بخشی از این تلاشها نتیجه مطلوب نخواهد داشت.
دکتر صابری زفرقندی در ادامه با اشاره به ضرورت بازنگری در شیوههای آموزش و آگاهیبخشی درباره مضرات دخانیات اظهار کرد: بخش مهمی از گرایش نوجوانان و جوانان به مصرف سیگار و سایر محصولات دخانی ناشی از کمبود آموزشهای مؤثر و مبتنی بر واقعیت است. زمانی که صرفاً بر ممنوعیت و هشدار تأکید میکنیم اما درباره دلایل روانشناختی گرایش به مصرف دخانیات و مهارتهای مقابله با فشارهای روانی آموزش کافی ارائه نمیدهیم، طبیعی است که بخشی از این تلاشها نتیجه مطلوب نخواهد داشت.
وی گفت: در بسیاری از کشورهای جهان، مدیریت مصرف دخانیات صرفاً به اعمال محدودیتها و ممنوعیتها محدود نمیشود، بلکه بر مجموعهای از برنامههای آموزشی، فرهنگی، روانشناختی و اجتماعی نیز تکیه دارد. بررسی تجربههای موفق نشان میدهد هرچه نقش خانوادهها، نظام آموزشی و رسانهها در ارتقای آگاهی عمومی و آموزش مهارتهای زندگی پررنگتر باشد، احتمال رویآوری نوجوانان به مصرف دخانیات کاهش مییابد.
این روانپزشک با اشاره به ضرورت بازنگری در رویکردهای سیاستگذاری این حوزه اظهار کرد: کاهش پیامدهای سلامتمحور و اجتماعی ناشی از مصرف دخانیات باید در کانون برنامهریزیها قرار گیرد. تحقق این هدف مستلزم اتخاذ سیاستهایی مبتنی بر شواهد علمی و واقعیتهای موجود است؛ سیاستهایی که علاوه بر تمرکز بر پیشگیری، به موضوع درمان، حمایت از مصرفکنندگان و راهکارهای کاهش آسیب نیز توجه جدی داشته باشند.
نظر شما