چرایی ماندگاری اندیشه شهید مطهری/ حکمت مطهری پاسخ‌گوی راه سوم در جهان امروز است

به گزارش خبرگزاری شبستان به نقل از روابط عمومی سازمان بسیج اساتید کشور، مراسم بزرگداشت روز استاد و معلم عصر امروز با حضور جمعی از چهره‌های شاخص علمی، در خانه‌موزه شهید مطهری برگزار شد.

در این مراسم، محمدباقر خرمشاد، استاد تمام علوم سیاسی دانشگاه علامه طباطبائی، با موضوع «چرایی پایایی و پویایی حکمت مطهری» به تبیین ابعاد فکری شهید مطهری پرداخت.

خرمشاد با اشاره به این پرسش که «چرا اندیشه و آثار شهید مطهری کهنه نمی‌شود و همچنان برای نسل‌های جدید قابل استفاده است»، گفت: پنج عامل اصلی برای ماندگاری حکمت مطهری می‌توان برشمرد که در کنار یک مبنای قرآنی و یک روایت، به ماندگاری اندیشه ایشان کمک کرده است.

وی عامل نخست را مواجهه فعال شهید مطهری با مسائل زمانه دانست و بیان کرد: در دو دهه پایانی نظام پهلوی، فضای فکری جامعه، به‌گونه‌ای بود که انسان امروز، انسان مسلمان امروز و چالش‌های اسلام‌گرایی در نسبت با تمدن غرب، به‌طور جدی مطرح شده بود. هنر شهید مطهری این بود که از چالش‌ها فرار نمی‌کرد، بلکه با آنها روبه‌رو می‌شد و با اتکا به اشراف عمیق بر منابع فلسفی، کلامی و فقهی، برای پرسش‌های روز پاسخ‌هایی متناسب ارائه می‌داد. بخشی از پرسش‌ها، مانند مسئله «زن»، هنوز هم موضوعیت دارد و به همین دلیل، پاسخ‌های او امروز نیز کارآمد است.

خرمشاد دومین عامل ماندگاری حکمت مطهری را «جامع‌الاطراف بودن» پاسخ‌های او عنوان کرد و افزود: اگر شهید مطهری فقط فقیه، یا صرفاً عارف، یا تنها فیلسوف بود، ماندگاری کنونی را نداشت. هنر او در این بود که این ساحت‌ها را با یکدیگر ترکیب و به یک «سنتز» تبدیل کرد و پاسخ‌هایی ارائه داد که هم‌زمان فلسفی، کلامی، فقهی و اجتماعی بود. به همین دلیل، وقتی از عدالت یا سایر مفاهیم سخن می‌گفت، آن را در متن عدالت اجتماعی و نیازهای امروز جامعه تبیین می‌کرد.

این استاد علوم سیاسی، «توانایی بیان مسائل پیچیده به زبان ساده» را سومین عامل عنوان کرد و افزود: در میان برخی از بزرگان، گاهی زبان علمی به حدی پیچیده و مملو از اصطلاحات است که مخاطب عام به‌سختی با آن ارتباط برقرار می‌کند؛ اما شهید مطهری با وجود عمق علمی بالا، پیچیده‌ترین مباحث فلسفی و کلامی را به زبانی روان، قابل فهم و متناسب با سطح مخاطبان طرح می‌کرد. بخش عمده‌ای از کتاب‌های ایشان نیز با همین رویکرد تألیف شده و علت استقبال گسترده از آثار او همین ویژگی است.

خرمشاد سپس به بُعد سیاسی اندیشه مطهری اشاره کرد و گفت: شهید مطهری شرایط زمانه خود را به‌خوبی درک کرد. در دهه‌های منتهی به انقلاب، فضای فکری جامعه به‌دنبال «راه سوم» بود؛ راهی که نه لیبرالیسم باشد و نه سوسیالیسم، اما در عین حال به اندازه آن دو مکتب، مدون، قدرتمند و پاسخ‌گوی مسائل روز باشد. شعار «نه شرقی، نه غربی» فقط محصول گفتمان پس از انقلاب نبود، بلکه پیش از آن هم فضای فکری جامعه، نیاز به چنین راهی را احساس می‌کرد. به تعبیر خرمشاد، یکی از دلایل ماندگاری مطهری این است که او از بزرگ‌ترین نظریه‌پردازان اسلام سیاسی و از معماران فکری این راه سوم بود.

خرمشاد در ادامه، با اشاره به نسبت میان شهید مطهری و مرحوم دکتر شریعتی، گفت: اگر دکتر شریعتی را تا حدی «برهم‌زننده وضع موجود» و متوجه‌سازی جامعه نسبت به نقش اسلام در انقلاب بدانیم، شهید مطهری بیش از همه به «ساختن تمدنی جدید» می‌اندیشید. او منظومه‌ای چندضلعی از تفکر ارائه کرد و صرفاً به یک بُعد بسنده نکرد. به همین دلیل، امروز که از «تمدن نوین اسلامی» سخن می‌گوییم، متون و آثار مطهری هنوز هم برای ما راهگشاست.

این استاد دانشگاه در بخش پایانی سخنان خود به یک آیه قرآن و حدیثی از امام باقر (ع) اشاره کرد و افزود: در نگاه دینی و شیعی، اگر عالمی علاوه بر دانش، دو ویژگیِ تقوا و عمل به دانسته‌ها را نداشته باشد، حکمت او جاودانه نمی‌شود. قرآن می‌فرماید: «﴿وَاتَّقُوا اللَّهَ وَیُعَلِّمُکُمُ اللَّهُ﴾». یعنی شما دو واژه می‌آموزید، اما اگر تقوا داشته باشید، خداوند بیست واژه به شما الهام می‌کند. همچنین امام باقر (ع) می‌فرمایند: «مَن عَمِلَ بِمَا یَعْلَمُ عَلَّمَهُ اللَّهُ مَا لَمْ یَعْلَمْ». هر کس به آنچه می‌داند عمل کند، خداوند آنچه را نمی‌داند به او می‌آموزد.

خرمشاد با استناد به این آیه و روایت تأکید کرد: شهید مطهری مصداق چنین عالمی بود که علاوه بر دانش عمیق، با تقوا و عمل به علم، به مرتبه‌ای از حکمت رسید که اندیشه‌اش پایا و پویا مانده است.

او در پایان افزود: مجموعه این عوامل، در کنار پایبندی به مبانی دینی، باعث شد «حکمت مطهری» نه‌تنها در زمان خود، بلکه برای نسل‌های بعد نیز الهام‌بخش باقی بماند.