خبرگزاری شبستان، گروه بین الملل: در سکوت شنها، در میان صخرههای سنگی و تنوع پویا، عربستان سعودی به زبان تاریخ سخن میگوید، گهوارهای از تمدنهای پی در پی، گواهی زنده بر تولد بشر، تکامل تمدن و همگرایی فرهنگها.
عربستان از طریق چشمانداز ۲۰۳۰ خود، در پی بازتعریف جایگاه فرهنگی جهانی خود به عنوان سرزمینی غنی از میراث انسانی، مادی و طبیعی است. مقامات مسئول از جمله وزارت فرهنگ، گامهای مهمی برای حفظ اماکن تاریخی و ثبت آنها در فهرست میراث جهانی یونسکو برداشتهاند و تضمین کردهاند که این اماکن راویان پیوند پایدار یک ملت با تاریخ باشند.
در ضلع غربی کوه سلع، در امتداد بخشی از خندقی که مسلمانان در دفاع از مدینه حفر کردند، مساجد سبعه قرار دارند که شاهدان زنده یکی از محوریترین لحظات تاریخ اسلام هستند؛ نبرد خندق، که در سال پنجم هجری رخ داد. در همین مکان بود که ایمان مورد آزمایش قرار گرفت و صحنهای برای ایجاد یک تحول تاریخی شد. این مساجد به مکانهایی که اصحاب پیامبر (ص) در آنجا مستقر بودند، مرتبط هستند.
هر مکان اهمیتی مرتبط با کسانی که در آنجا مستقر بودند، کسب کرد و با گذشت زمان به بناهای تاریخی تبدیل شد که داستان آن دوران را روایت میکنند و به بازدیدکنندگان فرصتی برای زنده کردن صحنه به همان شکلی که بود، میدهند.
علت مشهور شدن این مساجد به مساجد سبعه
با وجود نام رایج «مساجد سبعه»، تعداد واقعی این مساجد تنها شش عدد است که در یک منطقه واحد واقع شدهاند. مسجد قبلتین که در حدود یک کیلومتری آن قرار دارد، به این دلیل اضافه شد که بازدید از آن بخشی از همان مسیر است. بازدیدکنندگان با این مساجد به عنوان یک سیستم واحد و یکپارچه تعامل دارند که مکان و تجربه، خاطره و مکان را با هم ترکیب میکند.
اهمیت قرارگیری این مساجد در مدل منحصر به فرد آن در چگونگی شکلگیری بناهای تاریخی از طریق عمل اجتماعی و مذهبی نهفته است، جایی که سفر به بخشی از معنا تبدیل میشود و خود مسیر به امتدادی از خاطره تبدیل میشود.
نامها و اهمیت آنها
مساجد از شمال به جنوب به ترتیبی قرار گرفتهاند که اهمیت تاریخی آشکاری را به همراه دارد. این سلسله با مسجد فتح آغاز میشود و پس از آن مسجد سلمان فارسی، سپس مسجد ابوبکر صدیق، مسجد عمر بن خطاب، مسجد علی بن ابی طالب و در نهایت مسجد فاطمه زهرا (س) قرار دارند. این مساجد به نام افرادی که در مکان های مربوطه خود مستقر بودند، نامگذاری شدند که نشان دهنده ارتباط بین مکان و عمل، و موقعیت و موضع است.
مسجد فتح در محل خیمه ای که برای حضرت محمد (ص) برپا شده بود، ساخته شد و نام آن اهمیت ویژه ای در ارتباط با دعا و پذیرش آن و تحولی که در طول جنگ خندق رخ داد، دارد.
فتح: نقطه عطف
مسجد فتح همچنین به عنوان مسجد المعتصبین یا مسجد اعلی شناخته میشود. این بزرگترین مسجد از این نوع است و بر روی تپهای در دامنه غربی کوه سلع ساخته شده است. در این مکان، پیامبر (ص) در طول نبرد فتح دعا کرد.
همانطور که روایت شده است، دعای او در روز سوم مستجاب شد. این رویداد، مسجد را با بُعد معنوی عمیقی در آمیخته است و آن را به نقطه تلاقی بین دعا و اجابت آن، بین سختی و آسایش تبدیل کرده است. علاوه بر این، نزول سوره فتح (پیروزی) با این مکان مرتبط است و نشان میدهد که نتیجه آن نبرد، با وجود سختیهایش، در واقع یک پیروزی بود. بنابراین، مسجد چیزی بیش از یک ساختمان میشود؛ به نمادی از یک تحول تاریخی و بازتابی از یک لحظه محوری در تاریخ اسلام تبدیل میشود.
معماری در طول اعصار
مساجد سبعه در دوران حکومت عمر بن عبدالعزیز در مدینه در دوران امویان، بین سالهای ۸۷ تا ۹۳ هجری قمری، از سنگ ساخته شدند. متعاقباً آنها دستخوش بازسازیهای متوالی شدند، از جمله یکی در سال ۵۷۵ هجری قمری به دستور وزیر سیف الدین بن ابی الهیجا، و دیگری در سال ۱۲۶۸ هجری قمری/۱۸۵۱ میلادی.
این دوره طولانی مراقبت از مساجد، نشان دهنده اهمیت آنها در آگاهی اسلامی است، زیرا آنها به حال خود رها نشدند تا فرسوده شوند، بلکه حفظ و توسعه یافتند تا تداوم حضورشان تضمین شود. این مساجد با سادگی معماری خود مشخص میشوند؛ اندازه آنها کوچک است، طوری طراحی شدهاند که بیشتر گواهی بر موقعیت مکانی خود باشند تا سازههای باشکوه و به آنها شخصیتی منحصر به فرد میدهند که فروتنی را با اهمیت ترکیب میکند.
موقعیت و مکانها
مساجد در یک منطقه جغرافیایی نسبتاً نزدیک پراکنده شدهاند. مسجد سلمان فارسی مستقیماً در جنوب مسجد فتح، حدود ۲۰متر دورتر، در دامنه کوه سلع واقع شده است. این مسجد به نام مردی که ایده حفر خندق را مطرح کرد، نامگذاری شده است.
در مورد مسجد ابوبکر، تقریباً در پانزده متری جنوب غربی مسجد سلمان واقع شده است. این مسجد برای بازسازی و گسترش تخریب شد.
سپس مسجد عمر بمن خطاب قرار دارد که با طاق مستطیلی و پلههای مرتفع خود متمایز میشود.
سپس مسجد علی بن ابی طالب(ع) قرار دارد که بر روی تپهای بلند واقع شده است و با داستان کشته شدن عمر بن عبدود العامری در این مکان مرتبط است.
مسجد فاطمه الزهرا (س) که با نام مسجد سعد بن معاذ نیز شناخته میشود، کوچکترین این مساجد است و امتدادی از همان سبک معماری محسوب میشود. این جزئیات مکانی به این مسجد دقت تاریخی میبخشد و امکان ردیابی وقایع از فواصل دور و بازسازی بصری صحنه را از طریق چیدمان ساختمانها فراهم میکند.
حضور و مراقبت
مساجد سبعه امروزه تحت مراقبت مداوم هستند، زیرا به دلیل ارتباط مستقیمشان با زندگی پیامبر اکرم(ص)، مکانهای دیدنی مورد توجه زائران، عمره گزاران و بازدیدکنندگان هستند. به نگهداری و تجهیز آنها توجه شده است، فرشهای لازم، روشنایی و تهویه مطبوع برای آنها فراهم شده است و بازدیدکنندگان میتوانند نماز خود را بخوانند و در مورد تاریخ خود تأمل کنند.
این حضور معاصر، بُعد تاریخی آن را نفی نمیکند؛ بلکه آن را تقویت میکند و بازدید را به تجربهای تبدیل میکند که عبادت و دانش، ارتباط با مکان و درک معنای آن را در هم میآمیزد. بنابراین، مساجد سبعه همچنان فضایی باز برای خاطره باقی میمانند، مکانی که گذشته و حال را به هم پیوند میدهد و تداوم پیام و تأثیر پایدار را منعکس میکند.
در پایان، در این بخش از مدینه منوره، مساجد به عنوان بناهای تاریخی گویایی ایستادهاند که روایت میکنند چگونه ایمان و برنامهریزی استراتژیک با هم تلاقی کردند، چگونه یک لحظه خطر به آغاز یک فتح تبدیل شد و چگونه مسلمانان فصلی از تاریخ خود را نوشتند که جزئیات آن هنوز هم در این سرزمین حفظ شده است.
البته باید گفت که این سخنان نقل قولی از نویسنده روزنامه «الریاض» است و پیش از این ما شاهد بودهایم که درهای مسجد حضرت فاطمه الزهرا(س) و حضرت علی(ع) بسته بوده است و زائران شیعه از پشت درهای بسته به این مسجد نگاه میکنند و در پشت در آن نماز میخوانند.
نظر شما