سرمایه ای که هرگز تمام نمی شود!

خبرگزاری شبستان: در اندیشه دینی اسراف و تبذیر نهی شده است. نهی از اسراف آن چنان کلی است که حتی اسراف در انفاق نیز نهی شده است. تا جایی که خداوند متعال در آیه 142 سوره انعام بندگان را از اسراف در صدقه دادن نیز نهی می کند.

وَهُوَ الَّذِی أَنشَأَ جَنَّاتٍ مَّعْرُوشَاتٍ وَغَیْرَ مَعْرُوشَاتٍ وَالنَّخْلَ وَالزَّرْعَ مُخْتَلِفًا أُکُلُهُ وَالزَّیْتُونَ وَالرُّمَّانَ مُتَشَابِهًا وَغَیْرَ مُتَشَابِهٍ ۚ کُلُوا مِن ثَمَرِهِ إِذَا أَثْمَرَ وَآتُوا حَقَّهُ یَوْمَ حَصَادِهِ ۖ وَلَا تُسْرِفُوا ۚ إِنَّهُ لَا یُحِبُّ الْمُسْرِفِینَ؛
اوست که باغهای معروش [= باغهایی که درختانش روی داربست‌ها قرار دارد]، و باغهای غیرمعروش [= باغهایی که نیاز به داربست ندارد] را آفرید؛ همچنین نخل و انواع زراعت را، که از نظر میوه و طعم با هم متفاوتند؛ و (نیز) درخت زیتون و انار را، که از جهتی با هم شبیه، و از جهتی تفاوت دارند؛ (برگ و ساختمان ظاهریشان شبیه یکدیگر است، در حالی که طعم میوه آنها متفاوت می‌باشد.) از میوه آن، به هنگامی که به ثمر می‌نشیند، بخورید! و حقّ آن را به هنگام درو، بپردازید! و اسراف نکنید، که خداوند مسرفان را دوست ندارد!

هم چنین در آیه 67 سوره فرقان در اعتدال به نفقه و بخشش و خرج کردن‏ آمده است:
وَالَّذِینَ إِذَا أَنفَقُوا لَمْ یُسْرِفُوا وَلَمْ یَقْتُرُوا وَکَانَ بَیْنَ ذَٰلِکَ قَوَامًا؛ و کسانی که هرگاه انفاق کنند، نه اسراف می‌نمایند و نه سخت‌گیری؛ بلکه در میان این دو، حدّ اعتدالی دارند. 
این بدان معنا است که انفاق باید در حد اعتدال و فارغ از میان اسراف باشد چراکه طریقه اعتدال بناى احکام شرع است.
برای شناخت دیدگاه اسلام نسبت به اسراف و پیامدهای آن لازم است به احادیث و آیات مراجعه شود. در این یادداشت تلاش داریم به بخشی از احادیث و روایات در باب اسراف اشاره ای کوتاه داشته باشیم .

ربیعه و عماره و گروهى دیگر گفته‏اند: در آن زمان که گروه کثیرى از اصحاب امیر المؤمنین علىّ بن ابى طالب (ع) از دور آن حضرت پراکنده شده و از نزد آن حضرت به سوى معاویه ره سپردند تا که نصیبى از دنیا ببرند، گروهى از یاران حضرتش خدمت او رسیدند و عرضه داشتند: اى امیر مؤمنان! این همه اموال را بخشش کن، و این اشراف عرب و قریش و کسانى را که مى‏ترسى زیر بار تو نروند و به دسوى معاویه بگریزند بر سایر آزادشدگان و عجمیان ترجیح و تفضیل ده.
امیر المؤمنین (ع) فرمودند: مرا مى‏فرمائید که یارى را از راه ستم بجویم؟! نه، به خدا سوگند تا خورشید مى‏تابد و ستاره‏اى در آسمان مى‏درخشد دست به چنین‏ کارى نمى‏یازم. به خدا سوگند اگر این اموال از خودم بود هر آینه مساوات را در میان آنان مراعات مى‏نمودم چه برسد به اینکه مال خودشان است.
سپس لختى سکوت کرد و سر بجیب فکر فرو برد، پس از آن فرمود:
هر کس ثروتى دارد جدّا باید از فساد بپرهیزد که بخشش مال در غیر حقّش تبذیر و اسراف است، و ثروت هر چند نامى از صاحب خود در دنیا بجاى مى‏گذارد ولى در نزد خدا- عزّ و جلّ- فرومایه‏اش مى‏سازد؛ و هیچ مردى مال خود را در غیر حقّ و نزد غیر اهلش ننهاد جز اینکه خداوند وى را از سپاس آنان محروم ساخت و دوستى آنان از آن دیگرى شد، و اگر با او بماند کسى که او را دوست بدارد و سپاسش گوید جملگى دروغ و چاپلوسى است که مى‏خواهد بدین وسیله به وى نزدیک شود تا بتواند دوباره بهمانند چیزى که در گذشته از وى بدست آورده دست یابد، و اگر روزى نعمت از دستش برود و به کمک و دستگیرى متقابل او نیاز پیدا کند همانا او بدترین دوست و پست‏ترین رفیق خواهد بود.

اشراف کرامت های دنیا و فضائل آخرت
هر کس بخواهد از آنچه که خداوند باو ارزانى داشته نیکى نماید باید به خویشان نزدیک خود رسیدگى نموده، و مهمان‏نوازى کند، و اسیرى را آزاد سازد، و به ورشکستگان و در راه ماندگان و تهیدستان و جهادگران در راه خدا یارى‏ رساند، و باید بر مشکلات و سختی ها و شکیبا باشد، که همانا دستیابى به این خصال، اشرف کرامت هاى دنیا و رسیدن به فضائل آخرت است.( امالى شیخ مفید-ترجمه استادولى، متن، ص: 194).

از جمله آیاتی که به اسراف و تبذیر پرداخته اند می توان به موارد ذیل اشاره کرد:

الانعام (آیه 141) و اسراف نکنید که خدا دوست ندارد مسرفان را.
الاعراف (آیه 31) و بخورید و بنوشید و اسراف نکنید.
اسرى (آیه 26 و 27 ) و تبذیر بسزا نکن . چون که مبذران برادران شیطانهایند و شیطان ناسپاس پروردگار خود بوده.

از عبد الرحمن بن حجاج که از امام ششم (ع) پرسیدم از تفسیر وَ لا تُبَذِّرْ تَبْذِیراً فرمود: هر که چیزى در غیر فرمان خدا خرج کند مبذر است و هر که در راه خیر خرج کند مقتصد است. 
از ابى بصیر که از امام ششم (ع) پرسیدم از وَ لا تُبَذِّرْ تَبْذِیراً فرمود: این است که کسى همه دارائى خود را بپاشد و بى‏چیز بماند. گفتم: در مصرف حلال هم تبذیر هست؟ فرمود: آرى. 
از على بن جذاعه که شنیدم امام ششم می فرمودند: از خدا بترس نه اسراف کن و نه تنگ بگیر و میان این دو بر پا باش! زیرا تبذیر از اسراف است و خدا فرموده: تبذیر بسزا مکن چون که خدا به میانه‏روى عذاب نکند.
 از عامر بن جذاعه که مردى نزد امام ششم (ع) آمد و گفت: اى ابا عبد الله! وامى بده تا مالى به من رسد آن حضرت فرمود تا در امر زراعت دارى که به دست آید. گفت:نه به خدا فرمود: تا در آمد تجارتى که پرداخت شود؟ گفت: نه به خدا. فرمود: تا کالائى که فروش شود؟ گفت: نه به خدا. فرمود: پس تو از کسانى باشى که در اموال ما حقى دارى و کیسه‏اى پول نقره خواست و دست در آن کرد و مشتى به او داد.
 از بشر بن مروان نقل است که  نزد امام صادق (ع) رسید و خرماى تازه خواست و یکى از حاضران هسته را دور می انداخت امام دست کشید و فرمود: این کار را مکن این تبذیر است، و خدا فساد را دوست ندارد. 
از امام صادق (ع) فرمود: کمتر اسراف دور ریختن زیادى آب ظرف است و پوشیدن جامه آبرودارى در همه جا، و دور انداختن هسته، و از آن حضرت (ع) که فرمود: همانا اسراف این است که جامه آبرودارى خود را در همه وقت بپوشى‏

مسرف سه نشانه دارد...
به گفته امیر مؤمنان (ع) مسرف سه نشانه دارد: آنچه نبایدش می خورد، و آنچه نبایدش می پوشد و آنچه نبایدش می خرد. ( آداب معاشرت-ترجمه جلد شانزدهم بحار الانوار، ج‏2، ص: 190).
در برخی احادیث امده است :
کسانى که در زندگى میانه‏روى مى‏کنند ضمانت مى‏کنم که آنها فقیر نگردند.
داود رقى گوید: امام صادق (ع) فرمود: میانه‏روى را خداوند دوست مى‏دارد و اسراف در نظر او مبغوض مى‏باشد، تا آنجا که انداختن یک هسته خرما هم اسراف است زیرا اگر او را بر زمین فرو کنى درختى مى‏گردد، و حتى زیادى آب خوردن را هم اگر بخواهى بر زمین بریزى روا نیست.
امام باقر (ع)  فرمود: منجیات ترسیدن از خدا در نهان و آشکار، اقتصاد در توانگرى و فقر، و گفتار حق در هنگام خوشنودى و غضب مى‏باشند.
على (ع) فرمود: اگر کسى بدون تدبیر و اندازه زندگى کند فقیر مى‏گردد.
فرمود: اسراف آدمى را بر زمین مى‏زند و میانه‏روى موجب زیادى مال مى‏گردد.
حضرت صادق (ع) فرمود: چهار گروه هستند که دعاى آنها مستجاب نمی شود 1- کسى که در خانه خود بنشیند و بگوید. خدایا رزق و روزى مرا عنایت فرما. که خداوند در پاسخ او می فرماید: مگر من دستور رفتن دنبال روزى را به تو ندادم؟ 2- کسى که همسرش را اذیت نموده و ناراحتش نماید و او در حق همسرش نفرین کند. که می فرماید: مگر من اختیار طلاق او را به تو نداده‏ام؟ 3- کسى که داراى ثروتى باشد و آن را تباه نماید و بگوید خدایا به من رزق و روزى بده که می فرماید: مگر من به تو دستور ندادم که در زندگى اقتصاد و اعتدال و شایستگى داشته باشى؟
4- کسى که مال خود را بدون شاهد و گرفتن سند به دیگرى قرض دهد (و وام‏گیرنده نکول و انکار کند و وام دهنده دعا کند) که می فرماید: مگر من دستور شاهد و سند گرفتن را ندادم؟

سرمایه ای که هرگز تمام نمی شود
امیرمومنان (ع) در نهج البلاغه می فرماید: قناعت سرمایه‏اى است که تمام نمی شود. جوانمرد و بخشنده باش ولى تبذیر و زیاده‏روى نکن. و اندازه را در نظر بگیر و کم روى ننما. و فرمود وقتى که قضایا و پیش آمدها آن طورى که میخواهى نشد دیگر از وضع و حالى که در آن هستى ناراحت مباش. فرمود براى سرمایه و ملک و مال صفت قناعت پس و براى رسیدن به نعمت خوش اخلاقى کافى است. و از حضرت على (ع) از تفسیر آیه شریفه فَلَنُحْیِیَنَّهُ حَیاةً طَیِّبَةً؛ (ما به چنین شخصى زندگى پاکیزه‏اى خواهیم داد) سؤال شد؟ فرمود: منظور داشتن صفت قناعت است. و فرمود کسى که راضى به روزى الهى شود هیچ وقت بر گذشته اندوه نخواهد داشت.
امام باقر (ع) فرمود: دنیا وضع ثابت و برقرارى ندارد. بنابراین آنچه که براى تو مقرر شده گرچه ناتوان و ضعیف باشى‏ به دستت خواهد آمد و آنچه که بر ضرر تو مقرر شده او هم خواهد آمد و تو نمی توانى از آن خوددارى نمائى، گرچه قوى و نیرومند باشى. سپس حضرت دنبال این سخن فرمود. کسى که خود را از آنچه که از دستش رفته ناامید و مایوس نبیند، بدنش در آسایش است و کسى که قانع باشد به آنچه که به دستش آمده چشمش روشن خواهد بود.

ابن متوکل ... از هشام بن سالم از حضرت صادق (ع) که فرمود. هیچ مالى سودمندتر از قناعت به اندک و به حد کافى نیست.
معانى از پدرش مرفوعا از پیامبر صلى اللَّه علیه و آله که فرمود: جبرئیل امین تفسیر قناعت را این چنین کرده است. به آنچه از دنیا به تو رسیده است قانع بوده و در مقابل اندک سپاسگزار و به آن قناعت نمائى. 
ابن طریف ... از على (ع) که فرمود: انسان حقیقت ایمان را نچشیده تا وقتى که در او سه خصلت باشد 1- فقه و فهمیدن دین 2- صبر و مقاومت در برابر مشکلات 3- و اندازه نیکو داشتن در زندگى.
خصال. از پدرش ... از ابن میمون که حضرت صادق (ع) فرمود: من ضامنم براى شخص معتدل در زندگى که هرگز فقیر نشود.
خصال. از پدرش ... از داود رقى از حضرت صادق (ع) که فرمود: اعتدال و میانه‏روى چیزى است که خداوند او را دوست دارد و اسراف مورد غضب و بغض الهى است حتى بدور افکندن هسته خرما و حتى زیادى آب آشامیدنى را بزمین ریختن که به دردى می خورد.

مروت و مردانگی چیست؟
معانى از پدرش ... از شخصى بنام ابراهیم که از حضرت مجتبى (ع) سؤال شد مروت و مردانگى چیست؟ فرمود. 1- در دین عفاف داشتن (دورى از حرام) 2- اندازه‏گیرى در زندگى 3- صبر و مقاومت در برابر مشکلات و مصائب.
امالى طوسى- در ضمن وصایاى على (ع) نزدیک رحلت به فرزندش فرمود: پسرم در زندگى خود اندازه‏گیرى داشته باش.
سرائر موسى بن بکر از بنده صالح (موسى بن جعفر (ع)) که پیامبر اسلام (ص)  فرمود. محبت و دوستى با مردم نصف عقل است و رفق و مدارا کردن‏ نصف زندگى است. و کسى که اقتصاد و اعتدال داشته باشد فقیر نمی شود.
 امالى طوسى حسین بن ابراهیم ... از ایوب بن حر که گفت شنیدم شخصى به حضرت صادق (ع) عرض کرد. حدیثى بمن رسیده که اعتدال و تدبیر در زندگى نصف تجارت است؟ حضرت فرمود. نه چنین نیست بلکه کل کسب و کار همین است. و از دستور دین اسلام تدبیر در زندگى است. (بحار الانوار-ترجمه جلد 67 و 68، ج‏2، ص: 344).

پی نوشت ها:

1- تفسیر عیاشى

2- خصال ابن ولید

3- علل الشرائع

4- دعوات راوندى

5- قرب الاسناد.
پایان پیام /