«علیرضا مختارپور قهرودی»، رئیس اسبق سازمان اسناد و کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران؛ نویسنده و پژوهشگر در گفتگو با خبرنگار فرهنگ و اجتماع خبرگزاری شبستان در پاسخ به این سؤال که با توجه به گسترش فضای مجازی و فناوریهای دیجیتال و اختصاص بخش قابل توجهی از وقت نوجوانان و جوانان به این فضاها، وضعیت مطالعه در جامعه را چگونه ارزیابی میکند، اظهار کرد: متأسفانه تاکنون تحقیق رسمی و جامعی درباره سرانه مطالعه در کشور انجام نشده است و اگرچه نشانههایی وجود دارد که از پایین بودن میزان مطالعه حکایت میکند، اما برای قضاوت دقیق در این زمینه باید به بررسیهای علمی و مستند تکیه کرد.
وی با تأکید بر ضرورت انجام پژوهشهای علمی در این زمینه تصریح کرد: برای دستیابی به ارزیابی دقیق از وضعیت مطالعه در کشور، لازم است نهادهای رسمی و مسئول، از جمله مؤسسات پژوهشی، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی و پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات، مطالعاتی مبتنی بر روشهای علمی انجام دهند تا مشخص شود سرانه مطالعه در کشور افزایش یا کاهش داشته است. در حال حاضر نمیتوان درباره مطلوب یا نامطلوب بودن میزان مطالعه در جامعه قضاوت قطعی کرد.
وی با اشاره به کاهش شمارگان کتاب به دلیل افزایش قیمت کاغذ و هزینههای تولید و انتشار آثار افزود: اگر شمارگان کتاب را بهعنوان یکی از شاخصهای ارزیابی در نظر بگیریم، ممکن است به این نتیجه برسیم که سرانه مطالعه کاهش یافته است؛ اما از سوی دیگر، در فضای مجازی و با استفاده از فناوریهای نوین، کتابهای الکترونیک و صوتی در دسترس علاقهمندان قرار گرفتهاند و امکان مطالعه از این طریق نیز فراهم شده است.
برای دستیابی به ارزیابی دقیق از وضعیت مطالعه در کشور، لازم است نهادهای رسمی و مسئول، از جمله مؤسسات پژوهشی، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی و پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات، مطالعاتی مبتنی بر روشهای علمی انجام دهند تا مشخص شود سرانه مطالعه در کشور افزایش یا کاهش داشته است. در حال حاضر نمیتوان درباره مطلوب یا نامطلوب بودن میزان مطالعه در جامعه قضاوت قطعی کرد.
مختارپور ادامه داد: همچنین باید میزان مراجعه مردم به کتابخانههای عمومی، کتابخانههای مساجد، مدارس، دانشگاهها و حوزههای علمیه را نیز در ارزیابی سرانه مطالعه مورد توجه قرار داد؛ بنابراین ممکن است با در نظر گرفتن این ظرفیتها به این نتیجه برسیم که سرانه مطالعه به اندازهای که تصور میشود پایین نیامده است.
این پژوهشگر افزود: بر اساس این توافق قرار بود کتابخانههای مساجدی که از استانداردهای لازم برای تبدیل شدن به کتابخانه عمومی برخوردار هستند، شناسایی و حمایت شوند تا بتوانند خدمات کتابخانهای را به شکل استاندارد به مردم ارائه دهند. همچنین کتابخانههایی که پایینتر از این سطح استاندارد قرار دارند، بهصورت پیشخوان کتابخانهای فعالیت کنند و از سوی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی و نهاد کتابخانههای عمومی کشور از نظر تأمین کتاب مورد حمایت قرار گیرند.
مختارپور با بیان اینکه این برنامه به شکل مطلوب اجرایی نشد، اظهار کرد: متأسفانه به دلایلی از جمله مسائل مالی و محدودیتهای بودجهای، تأمین و تغذیه کتابخانههای مساجد آنگونه که باید انجام نگرفت؛ در حالی که یکی از الزامات فعالیت مؤثر یک کتابخانه، برخورداری از کتابهای جدید و بهروز است. اگر فردی به کتابخانه عمومی یا کتابخانه مسجد مراجعه کند و با مجموعهای از کتابهای قدیمی مواجه شود و کتابهای روز را در آنجا پیدا نکند، طبیعتاً بهتدریج اشتیاق خود را برای مراجعه به کتابخانه از دست میدهد. بنابراین وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی و نهاد کتابخانههای عمومی کشور باید بخشی از بودجه خرید کتاب را به تأمین منابع مورد نیاز کتابخانههای عمومی و مساجد اختصاص دهند.
وی با اشاره به ضرورت حمایت از سایر کتابخانههای عمومی کشور بیان کرد: کتابخانههای مساجد، کتابخانههای کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان، کتابخانههای عمومی و کتابخانههای سازمان فرهنگی هنری شهرداریها از جمله مراکزی هستند که باید بهصورت مستمر با کتابهای روز تغذیه شوند. هر یک از این مجموعهها متولی مشخصی دارند؛ سازمان فرهنگی هنری از سوی شهرداری، کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان زیر نظر آموزشوپرورش و کتابخانههای عمومی و مساجد نیز از سوی نهادهای مسئول در حوزه فرهنگ و ارشاد اسلامی باید مورد حمایت قرار گیرند.
کتابخانههای مساجد، کتابخانههای کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان، کتابخانههای عمومی و کتابخانههای سازمان فرهنگی هنری شهرداریها از جمله مراکزی هستند که باید بهصورت مستمر با کتابهای روز تغذیه شوند. هر یک از این مجموعهها متولی مشخصی دارند؛
این نویسنده گفت: اعضای یک مسجد و ساکنان محله باید بدانند که کتابهای جدید به کتابخانه مسجد یا کتابخانه عمومی محل زندگی آنها رسیده است. توجه به افزایش قیمت کتاب، اگر مردم بدانند که کتابهای مورد علاقه و آثار تازه منتشرشده در کتابخانه محل زندگیشان موجود است، میتوانند با مراجعه به این مراکز، کتاب مورد نظر خود را امانت بگیرند و مطالعه کنند. بنابراین هم تأمین و تغذیه کتابخانهها با کتابهای جدید و هم اطلاعرسانی درباره منابع موجود، دو ضرورت اساسی است که متأسفانه در هر دو زمینه با ضعفهایی روبهرو هستیم.
مختارپور تأکید کرد: اگر این ضعفها برطرف شود، کتابخانههای عمومی و بهویژه کتابخانههای مساجد میتوانند نقش جدی و مؤثری در افزایش سرانه مطالعه کشور ایفا کنند.
وی در پاسخ به این پرسش که چرا با وجود برگزاری نمایشگاههای متعدد کتاب و برنامههای فرهنگی، فرهنگ مطالعه در جامعه آنگونه که انتظار میرود نهادینه نشده است، گفت: بررسی زندگینامه مشاهیر و مفاخر کتابخوان کشور نشان میدهد که چند عامل مهم در شکلگیری عادت مطالعه در افراد نقش داشتهاند که از جمله آنها میتوان به خانواده، آموزشوپرورش و رسانهها اشاره کرد.
مختارپور با تأکید بر نقش خانواده در شکلگیری عادت مطالعه از دوران کودکی اظهار کرد: متأسفانه امروز برخی از والدین جوان خودشان اهل مطالعه نیستند و طبیعتاً کودکی که در چنین فضایی رشد میکند، کمتر با شوق و علاقه به کتاب و کتابخوانی آشنا میشود.
وی در همین زمینه با اشاره به علاقه رهبر شهید انقلاب به کتاب و مطالعه گفت: روز گذشته خبرنگاری در حاشیه مراسم رونمایی از تقریر رهبر شهید انقلاب از من پرسید که چگونه ایشان تا این اندازه اهل مطالعه بودند. در پاسخ گفتم که ایشان هم از طرف خانواده مادری و هم از طرف خانواده پدری به دو خانوادهای تعلق داشتند که هر دو عاشق مطالعه، کتاب و کتابخانه بودند و طبیعتاً این فضای خانوادگی تأثیر مثبتی بر ایشان و سایر فرزندان خانواده گذاشته بود.
این پژوهشگر با اشاره به نقش معلمان در ایجاد علاقه به مطالعه در نسلهای گذشته افزود: وقتی زندگینامه مشاهیر و مفاخر کشور را بررسی میکنیم، بسیاری از آنها به معلمانی اشاره میکنند که در دوران تحصیل، آنان را به مطالعه و کتابخوانی تشویق کردهاند.
متأسفانه امروز در برخی مدارس، دانشآموزان بیشتر به سمت کتابهای کمکآموزشی و منابع درسی سوق داده میشوند و کمتر شاهد تشویق آنها به مطالعه کتابهای غیردرسی و آثار فرهنگی و ادبی هستیم؛ در حالی که معلمان سالهای نخست تحصیل میتوانند نقش بسیار مهمی در شکلگیری علاقه کودکان به کتاب داشته باشند. تبلیغ غیرمستقیم کتاب در رسانهها اثربخشتر است.
وی تصریح کرد: متأسفانه امروز در برخی مدارس، دانشآموزان بیشتر به سمت کتابهای کمکآموزشی و منابع درسی سوق داده میشوند و کمتر شاهد تشویق آنها به مطالعه کتابهای غیردرسی و آثار فرهنگی و ادبی هستیم؛ در حالی که معلمان سالهای نخست تحصیل میتوانند نقش بسیار مهمی در شکلگیری علاقه کودکان به کتاب داشته باشند.
تبلیغ غیرمستقیم کتاب در رسانهها اثربخشتر است
دبیرکل پیشین نهاد کتابخانههای عمومی کشور با تأکید بر نقش رسانهها در ترویج فرهنگ مطالعه تصریح کرد: رسانهها نباید تصور کنند که تبلیغ کتاب صرفاً به معرفی مستقیم آثار و اختصاص چند دقیقه از برنامههای تلویزیونی به معرفی یک کتاب محدود میشود.
وی افزود: اگرچه معرفی کتاب در صداوسیما و سایر رسانهها اقدام ارزشمندی است، اما تبلیغ کتاب باید به شکل غیرمستقیم و در قالب برنامههای مختلف فرهنگی، اجتماعی و مجموعههای نمایشی نیز دنبال شود. برای مثال، در مجموعههای نمایشی باید قهرمانان و شخصیتهای اصلی افرادی اهل مطالعه و کتابخوان باشند و در خانههایی که در این آثار به تصویر کشیده میشوند، کتابخانه و کتاب بهعنوان بخشی از زندگی روزمره خانوادهها دیده شود. حتی میتوان در جریان داستان، کتابی را به موضوع گفتوگو و تعامل شخصیتها تبدیل کرد.
مختارپور تأکید کرد: تبلیغ غیرمستقیم معمولاً تأثیر بیشتری از آن دارد که صرفاً پنج دقیقه از یک برنامه تلویزیونی به معرفی کتاب اختصاص داده شود و فردی مقابل دوربین از مخاطبان بخواهد کتابی را خریداری و مطالعه کنند. مختارپور با بیان اینکه این شیوه تبلیغ باید در تمام رسانهها مورد توجه قرار گیرد، گفت: صداوسیما، خبرگزاریها، رسانهها و پایگاههای اطلاعرسانی همگی باید در ترویج کتابخوانی نقش داشته باشند، اما در این میان، تبلیغ غیرمستقیم در برنامههای نمایشی و محتوای رسانهای به دلیل تأثیرگذاری بیشتر، اهمیت ویژهای دارد.
این نویسنده همچنین با اشاره به افزایش قیمت کتاب و دشواری خرید مستمر آن برای خانوادهها اظهار کرد: امروز ممکن است قیمت یک کتاب به یک میلیون تومان برسد؛ بنابراین نمیتوان از خانوادهها انتظار داشت که هر هفته یک کتاب خریداری کنند. خرید هفتگی کتاب به معنای صرف حدود چهار میلیون تومان در ماه است و مشخص است که بسیاری از خانوادههای متوسط چنین توان مالی ندارند. وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی میتواند بخشی از بودجههایی را که برای خرید کتاب، ارائه تخفیف و تسهیلات در نظر گرفته میشود، به سمت تقویت کتابخانهها هدایت کند تا مردم بهجای خرید مستمر کتابهای گرانقیمت، از منابع موجود در کتابخانهها استفاده کنند به همین دلیل باید زمینه استفاده بیشتر مردم از کتابخانهها فراهم شود و همه اقشار جامعه به عضویت کتابخانههای عمومی و محلی درآیند تا بتوانند کتابهای مورد نیاز خود را از این مراکز دریافت و مطالعه کنند.
مختارپور با اشاره به ضرورت بازنگری در نحوه حمایتهای مالی از حوزه کتاب افزود: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی میتواند بخشی از بودجههایی را که برای خرید کتاب، ارائه تخفیف و تسهیلات در نظر گرفته میشود، به سمت تقویت کتابخانهها هدایت کند تا مردم بهجای خرید مستمر کتابهای گرانقیمت، از منابع موجود در کتابخانهها استفاده کنند به اعتقاد من، خانواده، آموزشوپرورش و معلمان و رسانهها سه حوزه مهم در تبلیغ غیرمستقیم و مؤثر کتاب هستند که در حال حاضر با ضعفهایی مواجهاند و تا زمانی که این ضعفها برطرف نشود، نمیتوان انتظار افزایش قابل توجه سرانه مطالعه را داشت.
هوش مصنوعی میتواند در خدمت ترویج کتابخوانی قرار گیرد
این پژوهشگر در پاسخ به پرسشی درباره نقش هوش مصنوعی در ترویج کتاب و کتابخوانی و اینکه آیا فناوریهای جدید میتوانند به افزایش علاقه نسل جوان به مطالعه کمک کنند، گفت: هوش مصنوعی یکی از جلوهها و فناوریهای نوین است؛ همانطور که کتاب صوتی و کتاب الکترونیک نیز از فناوریهای جدید در حوزه نشر و مطالعه به شمار میروند.
وی با تأکید بر ضرورت استفاده مسئولانه از فناوریهای نوین در حوزه نشر افزود: اگر هوش مصنوعی و سایر فناوریهای جدید با رعایت استانداردها و ضوابط حقوقی، از جمله حقوق ناشر، مؤلف و مترجم، و همچنین با رعایت اصول اخلاقی و علمی مورد استفاده قرار گیرند، میتوانند به ترویج کتاب و گسترش فرهنگ مطالعه کمک کنند.
مختارپور با اشاره به تحولات تاریخی در شیوه تولید و انتشار کتاب اظهار کرد: خود کتاب در شکل امروزی آن نیز زمانی یک فناوری جدید محسوب میشد. در گذشته مطالب روی لوحهای سنگی، کتیبهها و چرم نوشته میشد و پس از آن با ظهور کتاب و صنعت چاپ، شیوه تولید و انتقال دانش و اطلاعات دگرگون شد.
وی با تأکید بر ضرورت استفاده مسئولانه از فناوریهای نوین در حوزه نشر افزود: اگر هوش مصنوعی و سایر فناوریهای جدید با رعایت استانداردها و ضوابط حقوقی، از جمله حقوق ناشر، مؤلف و مترجم، و همچنین با رعایت اصول اخلاقی و علمی مورد استفاده قرار گیرند، میتوانند به ترویج کتاب و گسترش فرهنگ مطالعه کمک کنند.
مختارپور تصریح کرد: استفاده از این فناوریها باید به دور از جعل، دروغ، کذب و سرقت علمی و ادبی باشد؛ زیرا اگر چنین اصولی رعایت نشود، فناوریهای نوین نهتنها کمکی به حوزه کتاب و کتابخوانی نخواهند کرد، بلکه میتوانند به صنعت نشر و حقوق ناشران، مؤلفان و مترجمان آسیب وارد کنند.
نظر شما